After the conuersion of the Iewes to Christ, 2. shortly foloweth the general Iudgement. 3. where euerie one according to their desertes, shal receiue (expressed here in parabolical speach) 7. & 19. the wicked euerlasting paine: 18. & 20. and the blessed eternal ioy.
1For behold in those days, and in that time when I shall bring back the captivity of Juda, and Jerusalem:Imperocchè in que' giorni, ed in quel tempo, quand'io avrò liberato Giuda, e Gerusalemme dalla schiavitù,BECAVSE loe in those dayes, and in that time when I shal conuert the captiuitie of Iuda, and Ierusalem.Quia ecce in diebus illis, et in tempore illo, / cum convertero captivitatem Juda et Jerusalem, 2I will gather together all nations and will bring them down into the valley of Josaphat: and I will plead with them there for my people, and for my inheritance, Israel, whom they have scattered among the nations, and have parted my land.Adunerò tutte le genti, e le condurrò nella valle di Josaphat, ed ivi disputerò con esse riguardo al mio popolo, e riguardo ad Israele mia eredità, cui elleno han disperso in questa, e in quella regione, essendosi spartita tra loro la mia terra.I wil gather together al Nations, & wil lead them into the valley of Iosaphat: and I wil plead with them there vpon my people, and myne inheritance Israel, whom they haue dispersed in the nations, and haue diuided my land.congregabo omnes gentes, / et deducam eas in vallem Josaphat; / et disceptabo cum eis ibi super populo meo, / et hæreditate mea Israël, / quos disperserunt in nationibus, / et terram meam diviserunt. 3And they have cast lots upon my people: and the boy they have put in the stews, and the girl they have sold for wine, that they might drink.E si sono diviso a sorte il mio popolo, ed hanno messi i giovinetti ne postriboli, ed han vendute le fanciulle per tanto vino da bere.And vpon my people they haue cast lot: and boy they haue geuen to be a strumpet, and wench they haue sould for wine that they might drinke.Et super populum meum miserunt sortem; / et posuerunt puerum in prostibulo, / et puellam vendiderunt pro vino ut biberent. 4But what have you to do with me, O Tyre, and Sidon, and all the coast of the Philistines? will you revenge yourselves on me? and if you revenge yourselves on me, I will very soon return you a recompense upon your own head.Ma che è quello, ch'io ho da far con voi, o Tiro, e Sidonj con tutte le regioni de' Filistei? Volete forse vendicarvi di me? E se voi vi vendicate di me, renderò io ben presto con celerità il contraccambio a voi sopra le vostre teste.But what is to me and to you ô Tyre, and Sidon, and al the border of the Palesthines? what, wil you render me reuenge? and if you doe reuenge against me, I wil soone render you quickly recompence vpon your head.Verum quid mihi et vobis, Tyrus et Sidon, / et omnis terminus Palæstinorum ? / numquid ultionem vos reddetis mihi ? / et si ulciscimini vos contra me, / cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum.
5For you have taken away my silver, and my gold: and my desirable, and most beautiful things you have carried into your temples.Perocché voi avete rubato il mio argento, ed il mio oro; e le cose migliori, e più belle le avete trasportate ne' vostri templi.For my siluer, and my gold you haue taken: and my desiderable thinges, and most beautiful you haue caried into your temples.Argentum enim meum et aurum tulistis, / et desiderabilia mea et pulcherrima intulistis in delubra vestra. 6And the children of Juda, and the children of Jerusalem, you have sold to the children of the Greeks, that you might remove them far off from their own country.E avete venduti a' Greci i figliuoli di Giuda, e di Gerusalemme, per tenerli lontani dal loro paese.And the children of Ierusalem you haue sold to the children of the Greekes that you might make them far of from their coasts.Et filios Juda et filios Jerusalem vendidistis filiis Græcorum, / ut longe faceretis eos de finibus suis. 7Behold, I will raise them up out of the place wherein you have sold them: and I will return your recompense upon your own heads.Ecco, che io li trarrò fuora dal paese, dove voi li vendeste; e renderò a voi il contraccambio sopra le vostre teste.Behold I wil rayse them vp out of the place, wherin you haue sold them: and I wil turne your retribution vpon your owne head.Ecce ego suscitabo eos de loco in quo vendidistis eos, / et convertam retributionem vestram in caput vestrum. 8And I will sell your sons, and your daughters, by the hands of the children of Juda, and they shall sell them to the Sabeans, a nation far off, for the Lord hath spoken it.E darò i vostri figliuoli, e le vostre figliuole in potere de' figliuoli di Giuda, ed essi li venderanno a' Sabei, nazione rimota, perchè il Signore ha detto così.And I wil sel your sonnes, & your daughters into the handes of the children of Iuda, and they shal sel them to the Sabaeans, a nation far of, because our Lord hath spoken,Et vendam filios vestros et filias vestras in manibus filiorum Juda, / et venundabunt eos Sabæis, genti longinquæ, / quia Dominus locutus est. 9Proclaim ye this among the nations: Prepare war, rouse up the strong: let them come, let all the men of war come up.Dite ad alta voce alle genti: Preparatevi alla guerra, suscitate i campioni: vengano, si pongano in marcia gli uomini battaglieri.Proclaime ye this in the Gentils: sanctifie battel, rayse vp the strong: let them come, let al the men of warre come vp.Clamate hoc in gentibus, / sanctificate bellum, / suscitate robustos: / accedant, ascendant omnes viri bellatores.
10Cut your ploughshares into swords, and your spades into spears. Let the weak say: I am strong.Trasformate in ispade i vostri aratri, ed in lance i marroni; il debole dica: Io ho della forza.Cut your ploughes into swordes, and your spades into speares. Let the weake say: That I am strong.Concidite aratra vestra in gladios, / et ligones vestros in lanceas. / Infirmus dicat: Quia fortis ego sum. 11Break forth, and come, all ye nations from round about, and gather yourselves together: there will the Lord cause all thy strong ones to fall down.Uscite fuora, e venite, e ragunatevi insieme da tutti i lati, o nazioni quante voi siete; colà il Signore farà cadere sul suolo i vostri campioni.Breake out, and come al ye nations from round about, and be gathered together: there wil our Lord make al thy strong ones to be slaine.Erumpite, et venite, omnes gentes de circuitu, / et congregamini; / ibi occumbere faciet Dominus robustos tuos. 12Let them arise, and let the nations come up into the valley of Josaphat: for there I will sit to judge all nations round about.Muovansi le genti, e vengano alla valle di Josaphat; perocché ivi io sarò assiso per giudicare le genti, che verranno da tutte parti.Let them arise, and let the Gentils ascend into the valley of Iosaphat: because there I wil sit, to iudge al nations round about.Consurgant, et ascendant gentes in vallem Josaphat, / quia ibi sedebo ut judicem omnes gentes in circuitu. 13Put ye in the sickles, for the harvest is ripe: come and go down, for the press is full, the fats run over: for their wickedness is multiplied.Menate in giro la falce, perchè la messe è matura, venite, scendete; perocché lo strettoio è pieno, i tini rigurgitano; perocché la loro malvagità è giunta al colmo.Put in the sithes, because the haruest is ripe: come, and descend, because the presse is ful, the presses runne ouer: because their malice is multiplied.Mittite falces, quoniam maturavit messis; / venite, et descendite, / quia plenum est torcular, exuberant torcularia: / quia multiplicata est malitia eorum. 14Nations, nations in the valley of destruction: for the day of the Lord is near in the valley of destruction.Popoli, popoli, alla valle di eccidio; perocché vicino è il giorno del Signore nella valle di eccidio.Peoples peoples in the valley of d concision, because the day of our Lord is nigh in the valley of concision.Populi, populi, in valle concisionis, / quia juxta est dies Domini in valle concisionis. 15The sun and the moon are darkened, and the stars have withdrawn their shining.Il sole, e la luna sono oscurati, e le stelle han perduto il loro splendore.The sunne and the moone are darkened, and the starres haue withdrawen their shining.Sol et luna obtenebrati sunt, / et stellæ retraxerunt splendorem suum.
16And the Lord shall roar out of Sion, and utter his voice from Jerusalem: and the heavens and the earth shall be moved, and the Lord shall be the hope of his people, and the strength of the children of Israel.E il Signore ruggirà da Sionne, e da Gerusalemme alzerà la sua voce; e i cieli, e la terra saran commossi. Ma il Signore egli è la speranza del popol suo, e la fortezza de' figliuoli d'Israele.And our Lord wil roare out of Sion, and out of Ierusalem he wil geue his voice: and the heauens, & the earth shal be moued, and our Lord the hope of his people, and the strength of the children of Israel.Et Dominus de Sion rugiet, / et de Jerusalem dabit vocem suam, / et movebuntur cæli et terra; / et Dominus spes populi sui, / et fortitudo filiorum Israël. 17And you shall know that I am the Lord your God, dwelling in Sion, my holy mountain: and Jerusalem shall be holy, and strangers shall pass through it no more.E conoscerete, che io sono il Signore Dio vostro, che abito nel mio monte santo di Sion, e Gerusalemme sarà santa, e gli stranieri non vi metteranno più piede.And you shal know that I am the Lord your God dwelling in Sion my holy mount: and Ierusalem shal be holie, & strangers shal passe through it no more.Et scietis quia ego Dominus Deus vester, / habitans in Sion monte sancto meo; / et erit Jerusalem sancta, / et alieni non transibunt per eam amplius. 18And it shall come to pass in that day, that the mountains shall drop down sweetness, and the hills shall flow with milk: and waters shall flow through all the rivers of Juda: and a fountain shall come forth of the house of the Lord, and shall water the torrent of thorns.E in quel giorno avverrà, che i monti stilleranno dolcezza, e le colline sgorgheranno latte, e tutti i rivi di Giuda saranno pieni di acque, e dalla casa del Signore zampillerà una fontana, la quale irrigherà la valle delle spine.And it shal be in that day: the mountaines shal distil sweetnes, and the hilles shal flow with milke: and through al the riuers of Iuda shal runne waters: & a fountaine shal issue out of the house of the Lord, and shal water the torrent of thornes.Et erit in die illa: stillabunt montes dulcedinem, / et colles fluent lacte, / et per omnes rivos Juda ibunt aquæ; / et fons de domo Domini egredietur, / et irrigabit torrentem spinarum. 19Egypt shall be a desolation, and Edom a wilderness destroyed: because they have done unjustly against the children of Juda, and have shed innocent blood in their land.L'Egitto sarà abbandonato alla desolazione, e l'Idumea diventerà un orrido deserto; perchè eglino trattarono iniquamente i figliuoli d'Israele; e sparsero ne' loro paesi il sangue innocente.Aegypt shal be into desolation, & Idumea into a desert of perdition, for that they haue done vniustly against the children of Iuda, and haue shed innocent bloud in their land.Ægyptus in desolationem erit, / et Idumæa in desertum perditionis, / pro eo quod inique egerint in filios Juda, / et effuderint sanguinem innocentem in terra sua.
20And Judea shall be inhabited for ever, and Jerusalem to generation and generation.Ma la Giudea sarà abitata in eterno, e Gerusalemme per tutti i secoli.And Iewrie shal be inhabited for euer, and Ierusalem vnto generation and generation.Et Judæa in æternum habitabitur, / et Jerusalem in generationem et generationem. 21And I will cleanse their blood, which I had not cleansed: and the Lord will dwell in Sion.E farò vendetta del loro sangue, del quale non avev'io fatto vendetta, e il Signore farà sua dimora in Sion.And I wil clense their bloud, which I had not clensed: and the Lord wil dwel in Sion.Et mundabo sanguinem eorum, quem non mundaveram; / et Dominus commorabitur in Sion.
3:1
Theodoret
Back. The people were just returned when the nations around fell upon them, and were miraculously defeated. (Theodoret)
Worthington
Most people, with St. Jerome, suppose that the general judgment is described, though some explain it of the captives delivered from their enemies. (Worthington)
3:2
Worthington
Josaphat, "the judgment of the Lord," (Haydock) marks the place where the Judge will sit, on the east of Jerusalem, between the temple and Olivet, whence our Lord ascended into heaven. (Worthington)
Haydock
There also he had been seized and treated contumeliously. (Haydock)
But many of the Fathers assert that the whole world will be the scene of judgment, and the first author who determines the situation of Josaphat, is one in the works of Ven. Bede. Here it may denote the great plain reaching from Carmel to the Jordan, where the army of Cambyses perished with its chief. People of almost all nations were there, Ezechiel xxxviii.
3:3
Haydock
Boy, to gratify their brutal passions; (Lamentations v.) or, they have exchanged such for harlots, (Calmet) and paid the latter with captive boys. (Septuagint) (Haydock)
3:4
Calmet
Me. These cities and nations had rejoiced at the ruin of the Jews, Ezechiel xxv. (Calmet)
Haydock
Coast. Septuagint, "Galilee of strangers." (Haydock)
3:5
Temples, or palaces. The Chaldeans had done so, and perhaps had sold some to others.
3:6
Greeks: the Ionians carried on such a traffic, Ezechiel 27:13. Tyre and the Philistines were ready to sell, Ezechiel 26:2., and 25:15.
3:7
Them, particularly under Hystaspes and Artaxerxes.
3:8
Calmet
Sabeans; probably at the bottom of Arabia. (Calmet)
Arrian ii
Thirty thousand Tyreans were sold by Alexander. (Arrian ii.)
Calmet
The Jews would not fail to purchase. (Calmet)
3:9
Haydock
Prepare. Literally, "sanctify." (Haydock)
God sends Cambyses to chastise Egypt. His turn will then come.
3:11
Down. Many perished in Egypt, the rest in Judea, ver. 2.
3:12
Valley, at Jezrahel, the valley of destruction, ver. 14.
3:13
Calmet
Harvest, the time of vengeance, Matthew 13:30., and Apocalypse 14:15. (Calmet)
3:14
Haydock
Nations. Hebrew hamonim, "multitudes." (Haydock)
Calmet
This alludes to the place Amona, where Gog was buried, Ezechiel 30:15, 18. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "sounds have been heard in the vale of justice," where sentence has been pronounced and executed. (Haydock)
Worthington
The repetition of peoples and destruction, shews the crowds (Haydock) which shall be judged and cut in pieces like fuel for the fire, Psalm 128:4. (Worthington)
3:15
Calmet
Shining. All shall be amazed at the fall of Cambyses, Joel 2:30., and Ezechiel 28:30. A storm shall overwhelm his army. (Calmet)
3:16
3:17
No more, for a long time. Antiochus and the Romans again profaned the temple. But the Church of Christ is always holy.
3:18
Calmet
Sweetness; oil and honey. (Calmet)
Challoner
Fountain, etc., viz., the fountain of grace in the Church militant, and of glory in the Church triumphant; which shall water the torrent or valley of thorns, that is, the souls that before, like barren ground, brought forth nothing but thorns, or that were afflicted with the thorns of crosses and tribulations. (Challoner)
Haydock
Septuagint have, "bands." Hebrew shittim. (Haydock)
Abundance shall ensue after the death of Cambyses, as a figure of the graces which shall be granted to Christians, Ezechiel 47:2.
3:19
Desolation. Cambyses laid it waste for three years, as Ochus did afterwards.
Calmet
Edom. Judas and Hircan punished them for their former barbarity, Psalm 136:7., and 2 Machabees 10:16., and Ezechiel 25:12. (Calmet)
3:20
Challoner
Judea and Jerusalem. That is, the spiritual Jerusalem, viz., the Church of Christ. (Challoner)
Judea was unmolested for a considerable time.
3:21
Calmet
Which must be supplied in Hebrew. The Idumeans had been spared for a long time. But they shall not escape. (Chaldean, etc.) (Calmet)
St. Jerome
The rites of the law could not purify, as the sacraments of Christ do. (St. Jerome)
Haydock
God will cleanse his people, and will chastise the Ammonites, etc., who had injured them. Septuagint, "I will seek (or avenge) their blood, and will not pronounce innocent;" athooso. (Haydock)
Haydock
Sion, in heaven, (Menochius) and in the tabernacles of the Catholic Church, from the beginning of the world unto eternity. (Haydock)
3:18
A fountain shall come forth of the house of the Lord, etc.... Viz., the fountain of grace in the church militant, and of glory in the church triumphant: which shall water the torrent or valley of thorns, that is, the souls that before, like barren ground brought forth nothing but thorns; or that were afflicted with the thorns of crosses and tribulations.
3:20
Judea—and Jerusalem.... That is, the spiritual Jerusalem, viz., the church of Christ.
3:21
THE PROPHECY OF AMOS
AMOS prophesied in Israel about the same time as OSEE: and was called from following the cattle to denounce GOD’S judgments to the people of Israel, and the neighbouring nations, for their repeated crimes, in which they continued without repentance.
3:1
S Ierom and most other expositers vnder stand this chapter of the general Iudgement, though some expound it of the relaxation of the Ievves from captiuitie, and of the punishment of their enimies.
3:2
And so Iosaphat is literally vnderstood the place on the east side of Ierusalem betwen the Temple and mount Oliuet whence our Sauiour ascended into heauen. Neither is there anie reason why the Iudgement should rather be in an other place seing this is expressed by name, signifying: The Iudgement of our Lord.
3:13
Concordanza Apoc. 14.
3:14
This duplication of the vvord peoples importeth an innumerable multitude in that valley of concision (also repeted) to signifie, that there al Gods enimies shal be vtterly damned to eternal destruction, as it vvere cut in peeces, as fuel to the fire of hel. Psal. 128. v. 4. Our iust Lord vvil cut the neckes of sinners.
3:16
Concordanza Iere. 21. Amos. 1.
3:18
Concordanza Amos. 9.
3:1
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 47
… And no wonder that the images partake of the character of the realities. But from God—who has promised, indeed, “to pour out the grace of the Holy Spirit upon all flesh, and has ordained that His servants and His handmaids should see visions as well as utter prophecies”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 10
… “All flesh is grass.” Well, but Isaiah was not content to say only this; but he also declared, “All flesh shall see the salvation of God.” They notice God when He says in Genesis, “My Spirit shall not remain among these men, because they are flesh;” but then He is also heard saying by Joel, “I will pour out of my Spirit upon all flesh.”
3:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… And where (it is said) and in what place is this hell? For some fablers say that it is in the valley of Josaphat, thus drawing that which was said about a certain by-gone war, to apply to hell.
3:9
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 22
… declared that “Jerusalem was to be trodden down of the Gentiles, until the times of the Gentiles should be fulfilled,” —meaning, of course, those which were to be chosen of God, and gathered in with the remnant of Israel—He then goes on to proclaim, against this world and dispensation (even as Joel had done, and Daniel, and all the prophets with one consent
3:13
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 87
… The reverend bishop Agatho with the well-beloved deacon Athanasius is accredited to you with tidings relating to the church. When you learn their import I feel no doubt but that you will approve my resolution and will exult in the church’s victory. For we have cut down with the prophet’s sickle
3:14
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.19
… as not to find his humility and weakness animated by the vigour and strength of the Lord who protects him. It matters nothing to us by whom, or when we are slain, since we shall receive from the Lord the reward of our death and of our blood. Their concision
3:16
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.4
… “He will turn again, and will have compassion upon us: He will destroy our iniquities, and will cast our sins into the depths of the sea.” And again, specifying the place of His advent, he says: “The Lord hath spoken from Zion, and He has uttered His voice from Jerusalem.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… and having become this which we also are, He [nevertheless] is the Mighty God, and possesses a generation which cannot be declared. And there are also some of them who say, “The Lord hath spoken in Zion, and uttered His voice from Jerusalem;”
3:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.5
… Another characteristic will be, that very many events are figuratively predicted by means of enigmas and allegories and parables, and that they must be understood in a sense different from the literal description. For we both read of “the mountains dropping down new wine,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… Blessed is he that soweth beside all waters, and upon every soul, tomorrow to be ploughed and watered, which today the ox and the ass tread, while it is dry and without water, and oppressed with unreason. And blessed is he who, though he be a “valley of rushes,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 48.21
… and His mother is also a virgin; yea, though she is His mother, she is a virgin still. For Jesus has entered in through the closed doors, and in His sepulchre—a new one hewn out of the hardest rock—no man is laid either before Him or after Him. Mary is “a garden enclosed…a fountain sealed,” and from that fountain flows, according to Joel,
3:1
1. QUIA ECCE IN DIEBUS ILLIS. — In die extremi judicii, de quo præcessit in fine cap. præced.: «Cum convertero captivitatem Juda,» non Babylonicam, sed ea longe acerbiorem, eaque tantum adumbratam, scilicet captivitatem peccati et cæcitatis, qua Judæi tenentur captivi, et obcæcati sub jugo legis Mosaicæ, quam pertinacissime retinent; quod fiet in fine mundi, q. d. Postquam Judæos in fine mundi, a Judaismo convertero ad Christianismum, et a servitute Judaica traduxero ad libertatem Evangelii, ad sortem, inquam, et gloriam filiorum Dei, «congregabo omnes gentes» ad judicium extremum. Ita S. Hieronymus, Rupertus et alii mox citandi.
3:2
2. ET DEDUCAM EAS IN VALLEM JOSAPHAT. — Quæres primo, quando, et ubi id factum? Primo, aliqui Rabbini censent hic significari victoriam, quam Josaphat rex Juda consecutus est de Ammonitis, Moabitis et Idumæis, cum illi mutua se cæde trucidarent; idque in valle Josaphat, id est judicii et vindictæ divinæ, quam poposcit Josaphat II Paralip. XX, 12, dicens: «Ergo non judicabis eos?» Verum hæc vallis longe distabat a Jerusalem, eratque in Asasonthamar, quæ est Engaddi, uti ibi dicitur vers. 3. Et licet vers. 26, vocetur vallis illa «Benedictionis,» nusquam tamen ab historicis, vel chorographis vocatur vallis Josaphat. Adde, hæc victoria diu præcessit tempora Joelis, qui de futuro tempore vaticinatur hic contra Tyrios, Sidonios et Ægyptios, non contra Ammonitas, Moabitas et Idumæos. Insuper sub Josaphat nulla fuit captivitas Juda, imo Juda tunc erat hostibus suis dominans et formidabilis. Iisdem rationibus refelluntur alii, qui hæc intelligunt de clade Sennacherib, cum angelus cecidit in ejus castris 185 millia, IV Reg. XIX. Fateor tamen hic alludi ad hanc vallem et victoriam Josaphat, q. d. Impii judicabuntur et damnabuntur a Christo et Sanctis ejus in valle Josaphat, sicut Moabitæ cæsi sunt a Josaphat in sua valle, hujus antitypa. Unde et in valle Josaphat alias amœnissima, erat Tophet et gehenna, ubi cremabant filios idolo Moloch: quas proinde erat viva imago inferni et damnatorum, qui igne æterno cruciantur, ad quem a Christo in eadem valle damnabuntur. Ita Sanchez. Secundo, Cyrillus et Theodoretus hæc referunt ad tempora Esdræ et Nehemiæ: tunc enim Judæi redierunt e captivitate Babylonica. Verum tunc nullæ gentes hostiles a Judæis cæsæ sunt in valle Josaphat. Porro toto cœlo errant Judæi moderni, qui hæc accipiunt de captivitate et clade romana, qua ipsi a Tito et Vespasiano vastati sunt, quasi hic eis promittatur ejus solutio et liberatio, cæsis Romanis, Gog et Magog in valle Josaphat. Nam hæc non fuit captivitas, sed excidium gentis, durabitque usque ad finem mundi, uti prædixit Daniel cap. IX, 26. Unde ipsi eamdem nunc patiuntur per 1600 annos, nec affulget, vel unquam affulsit eis ulla spes restaurationis. Adde, nullam hic Romanorum fieri mentionem, sed Tyri, Sidonis et Ægypti. Tertio, Christiani aliqui hæc referunt ad tempora persecutorum Ecclesiæ, puta Neronis, Decii, Diocletiani, etc., a quibus liberavit eos Christus per Constantinum. Verum tunc gentes omnes congregatas in vallem Josaphat, ibique cæsas nusquam legimus. Quarto ergo, certum est hæc spectare ad diem judicii; de eo enim egit in fine cap. præced., cui hæc proxime subjicit Propheta, dicens: «Quia ecce in diebus illis et in tempore illo,» utique jam paulo ante a me designato, puta judicii extremi. Tunc enim omnes omnino gentes congregabit Deus, et judicabit in valle Josaphat: nunquam enim alias Deus congregavit omnes gentes toto orbe dispersas. Ita S. Hieronymus, Rupertus, Remigius, Haymo, Lyranus, Vatablus, Clarius, Ribera, a Castro et alii passim; quin et veteres Hebræi, quos citat S. Hieronymus, et Galatinus lib. XII, cap. I. Quæres, secundo, quænam et ubinam sit vallis Josaphat, in quam congregabuntur omnes homines, et ad quam e cœlo descendet Christus judex, ut in ea omnium judicium peragat? Aliqui censent nomen Josaphat hic non esse proprium, sed appellativum, significans Domini judicium; ac proinde non designare certum locum aut vallem, sed indefinite significare locum judicii, quisquis ille sit futurus. Unde vers. 14 vocatur hæc vallis «concisionis,» quod in ea Deus concidet gentes: ita Chaldæus, vertit enim: Congregabo omnes gentes in vallem divisionis judicii. Et S. Hieronymus hic, et epist. 142 ad Damasum, ait gentes congregandas in vallem judicii Domini, hoc est in judicium Domini profundum: Græcum enim κατάξω idem est quod deorsum ducam. S. Hieronymum sequuntur Haymo et Albertus. Alii censent vallem Josaphat certam esse vallem, sed adhuc innominatam et incognitam, quæ ab eventu, puta a judicio Christi in ea peragendo, nominanda sit vallis Josaphat, id est judicii Dei: Josaphat enim idem est quod יה שפט iie saphat, id est erit judicium, scilicet tali loco quem Deus novit et decrevit. Sic locus in quo sedebit Antichristus, vocatur, id est vocabitur, Apadno, id est palatium regale, Daniel. XI, 45. Sic locus in quo cædentur reges sub finem mundi, Apoc. cap. XVI, 16, vocatur, id est vocandus dicitur, Armagedon, id est anathema excidii, sive plenum excidium. Sic locus in quo cædetur Gog, Ezech. cap. XXXIX, 11, nominatur, id est nominandus prædicitur, Polyandrium, vel vallis multitudinis Gog. Ita Rupertus, Arias et Clarius. Verum melius, magisque genuine cum Syro, Arabico utroque et aliis, nomen Josaphat hic accipias ut proprium. Est enim vallis Josaphat sita inter Jerusalem et montem Oliveti, quam perluit torrens Cedron: «Ubi hortus erat, in quo Judas proditor tradidit Salvatorem,» ait S. Hieronymus, in Jeremiæ XXX. Ita Venerabilis Beda, Bochardus, Saligniacus, Adrichomius et alii in Descriptione Terræ sanctæ: «Vallis Josaphat, ait Adrichomius, quæ et vallis Cedron, et vallis montium vocatur, vallis est lata et profunda, inter Jerusalem et montem Oliveti interjecta, totam ab Oriente cingens urbem, quam torrens Cedron transiens suis aquis egregie fecundat. In hac valle pii ac religiosi reges Juda Asa, Ezechias et Josias templi combusserunt idola, eorumque cineres in torrentem Cedron projecerunt. Hæc vallis communis totius civitatis erat cœmeterium, ubi vulgus et ignobiles sepeliebantur: extra urbem enim Judæis sepeliri mos erat: ibique nunc Turcæ sepeliuntur. In hac quoque valle die illa cunctis mortalibus tremenda omnes undique homines ad extremum judicium sunt congregandi, ut a Christo judice recipiant debita pro meritis præmia quisque suis.» Unde et vallis concisionis appellatur, quod ibi mali a bonis separabuntur. Tempore quo Christiani Palæstinam potiebantur, erat hic Abbatia quædam, in qua Domina Melisendis regina Jerusalem sepulta est. In valle ergo Josaphat erat villa Gethsemani, et hortus, in quo Christus orans sudansque sanguinem, proditus a Juda, captus est a Judæis; et in eadem sepulta est B. Virgo Maria, ut notat Adrichomius. Porro vallis hæc nomen accepit a Josaphat rege, quod eam ipse insigni titulo et fabrica, v. g. arcu triumphali post victoriam de Ammonitis et Idumæis, ornarit: vel quod in ea mausolæum illi erectum sit, pulchra pyramide insignitum, ut tradunt Beda et Saligniacus: licet enim Josaphat sepultus sit in Sion, uti dicitur II Paral. XXI, 1; tamen mausolæum illi erigi potuit in hac valle, in quod forte ejus ossa translata sunt. Hæc sententia probatur primo, ex eo quod Septuaginta, Noster et alii retinent nomen hebræum Josaphat quasi proprium. Et sane qui hebraice sciunt, ex ipsa compositione et terminatione norunt Josaphat esse nomen proprium, æque ac Josias, Joannes, Josue, etc. Secundo, quia in hac valle Josaphat, Ezechias et Josias idololatras et idola combusserunt, in typum quod Christus in eadem judicaturus esset infideles et impios, eosque in ignem gehennæ detrusurus. Tertio, quia in eadem valle erat cœmeterium Jerusalem: ergo par est ut ibidem resurgant Hierosolymitæ, id est fideles Ecclesiæ cives judicandi a Christo. Rursum in valle Josaphat erat gehenna, in qua cremabant infantes idolo Moloch: ergo par est ut illi ibidem a Christo damnentur ad gehennam ignis æterni. Addit S. Thomas in Isaiæ XXX, 33, Hebræos opinari ibidem esse fauces inferni, sive quædam infernalis incendii spiracula, qualia nonnulli opinantur esse in Ætna, olla Vulcania, Vesuvio, Hecla et similibus montibus qui flammas vomunt. Judicium afferunt, quod ibi duæ palmæ jugiter fument, uti fumat Ætna. Verum hujus rei fides sit penes ipsos: apud Latinos enim nil tale legi. Quarto, quia vallem Josaphat esse juxta Jerusalem patet ex eo quod vers. 16 subdit Joel: «Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam.» Confirmatur, quia Jerusalem censetur esse medium terræ, in quo Deus, ut ait Psaltes Psalm. LXXIII, 12, salutem operatus est per passionem, mortem et ascensionem Christi: ergo decet ut ibidem Sancti fructum sanguinis et passionis ejus, ac gloriam ascensionis participent. Quinto, quia Christus Hierosolymis vixit, docuit, miracula fecit, judicatus et occisus est: ac in monte Oliveti, qui huic valli imminet, gloriam et majestatem suam ascendens in cœlum ostendit, ibique angeli eum rediturum ad judicium prædixerunt, Act. I, 11, dicentes: «Hic Jesus, qui assumptus est a vobis in cœlum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in cœlum.» Ergo decet et convenit ut in eadem judicet incredulos et inobedientes sibi, qui tantæ ejus charitati, redemptioni, doctrinæ et miraculis, quibus doctrinam suam cœlestem esse, seque a Deo missum Messiam et Salvatorem probavit, credere et obedire noluerunt. Justum enim est ut ibi Christus suæ gloriæ majestatem ostendat, ubi summam ignominiam sustinuit; utque ibi judicet, ubi judicatus est, et vindictam sumat de suis persecutoribus, aliisque omnibus qui suo sanguine uti noluerunt. Ita S. Hilarius, Canon. XXV in Matth.: «Congregantibus, ait, angelis conventum futurum in loco passionis ostendit; et digne illic claritatis adventus exspectabitur, ubi nobis gloriam æternitatis passione corporeæ humilitatis operatus est.» Ita et Remigius, Lyranus, Vatablus, Emmanuel, Mariana hic, D. Thomas et Albertus in cap. XXIV et XXV Matth., D. Soto, Paludanus, et passim alii Scholastici in IV, disp. XLVII, aut XLVIII, ac nominatim Suarez, III part. Quæst. LVII, art. 6, disp. LII sect. III. Porro Christus judex non descendet in ipsam vallem Josaphat: sic enim a tot hominum millionibus judicandis videri non posset, sed in aerem huic valli et monti Oliveti incumbentem et vicinum. Sedebit enim in nube lucida et gloriosa. Assidebit ei Virgo Mater, quæ in hac valle sepulta est et resurrexit: item Apostoli et viri Apostolici. In valle vero locisque ei vicinis consistent homines judicandi, circumstantibus angelis: sed electi et beati rapientur in nubibus obviam Christo in aera, ut ait Apostolus II Thessal. IV, 16. ET DISCEPTABO CUM EIS IBI. — Hebraice: Et judicabo, id est judicio contendam cum eis, ut vertit Syrus; Arabicus: Et dijudicabo eas ibi pro populo meo. Alludit per paronomasiam in voce נשפטי nispatti, id est judicabor, hoc est disceptabo, ad nomen Josaphat, quod hebraice significat Domini judicium, q. d. In valle Josaphat, id est judicii Domini, ego Christus, quasi Deus et judex, judicio contendam cum omnibus gentibus, omnesque infideles et impios sceleris convincam et condemnabo, quod scilicet meam redemptionem vel non crediderint, vel neglexerint, et aspernati sint. Atque inter cætera argumenta hoc proferam: Ecce ego resurgens a morte ex hoc monte Oliveti, publice coram Apostolis plurimisque discipulis in cœlum conscendi, ut ostenderem me e cœlis venisse, indeque a Patre æterno missum, ejus legem et doctrinam cœlestem vobis tradidisse, ac per vera miracula confirmasse: ideoque eo me, peracto legationis et redemptionis officio, a Patre revocari et regredi, ac consequenter vitam meam fuisse innocentem et cœlestem, nec mortem crucis me meis peccatis promeritum, sed pro vestris eamdem amplexum sponte subiisse. Cur ergo mihi non credidistis? cur meam redemptionem et salutem non acceptastis? cur meæ legi non paruistis? Sane nihil habetis causæ, quod vestræ incredulitati et inobedientiæ prætendatis, inexcusabiles estis: convincit vos vestra ipsorum mens et ratio, judicat et condemnat vos vestrum ipsorum judicium, vestra ipsorum sententia, vestra conscientia vos reos et ingratos, mortem et gehennam promeritos; me vero æquum, misericordem et pium esse proclamat. Christus ergo supra vallem Josaphat in throno judiciario considens disceptabit, et indignans rugiensque dicet impiis in valle consistentibus et pavidis: Ecce ego in hoc ipso loco pro vobis laboravi, et atrocia passus sum; ecce hic in Gethsemani pro vobis sudavi aquam et sanguinem, proditus et captus sum, ligatus quasi latro, tractusque per Cedron in urbem: ecce juxta hanc vallem in domo Caiphæ, ac mox in domo Pilati, pro vobis judicatus et damnatus ad mortem, flagellatus, spinis coronatus, colaphis cæsus, irrisus et conspustus sum: ecce hic totam urbem circumductus, crucem bajulans, tandem in Calvariæ monte pro vobis crucifixus sum: ecce hic nudus inter cœlum et terram suspensus, distensis manibus, pedibus, totoque corpore memetipsum pro vobis in victimam Deo Patri obtuli. Testis es, Pilate, testis Anna, testis Caipha, testis Juda, testes pontifices, testes Judæi, qui hoc ipso loco contra me contentis vocibus clamastis: «Reus est mortis: crucifigatur, crucifigatur.» Meministi, Pilate, quod quasi reus hic steterim coram tuo tribunali, et sententiam mortis a te acceperim; cum tamen tu innocentem me scires, diceresque: «Innocens ego sum a sanguine justi hujus.» Meministi, Caipha; meministis, pontifices, quod in concilio a vobis adjuratus: «Dic nobis si tu es Christus Filius Dei vivi,» responderim: «Tu dixisti; verumtamen dico vobis: Amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus cœli.» Mihi tamen non credidistis, imo subsannastis, et quasi blasphemum condemnastis et crucifixistis. Ecce nunc dies illa quam vobis prædixi et intentavi: ecce nunc sors mea cum vestra commutata: judices sedistis, steti ego reus: nunc rei vos, judex ego. Nunc videtis me eum esse quem dixi, Messiam Filium Dei, orbis dominum et judicem: quomodo vos in me sceleratas manus immittere, quomodo sacrilege Filium Dei blasphemare et occidere ausi fuistis? Cernite manus quas fodistis, pedes quos perforastis: cernite sacra stigmata, quæ corpori meo impressistis. Hæc vos judicant, hæc contra vos clamant, hæc condemnant. Ite ergo, sacrilegi, ite, deicidæ, cum Lucifero in ignem æternum. Et vos, o infideles, o Turcæ, o pravi christiani, hæc scivistis, vel scire potuistis et debuistis; et tamen neglexistis, sprevistis meos labores, sudores, dolores: sanguinem testamenti pollutum duxistis: maluistis sequi vestras concupiscentias, quam me, meamque doctrinam et legem: delicias, opes, honores momentaneos æternæ saluti a me promissæ prætulistis, gehennæ incendia minitantem me contempsistis. Ecce nunc videtis quem contempseritis: nunc cernitis minas meas non fuisse vanas, sed veras; promissa mea non vana, sed certa: nunc cernitis vanas et fallaces fuisse amasias, divitias, dignitates: nunc cernitis vos in earum amore fuisse stultos et insensatos: nunc gemitis et plangitis, nunc pectora tunditis; sed sero et frustra. Ite ergo, improbi; ite, ingrati: ite, increduli; ite, insensati; ite, maledicti, in ignem æternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus a constitutione mundi. Vos vero, o Apostoli, qui me hoc in loco damnari, flagellari, crucifigi, occidi vidistis, et tamen in me credidistis, me secuti estis usque ad mortem et crucem: vos pariter, o viri Religiosi et Apostolici, qui meam paupertatem, humilitatem, mundi contemptum et crucem amplexi estis; quique meam fidem, doctrinam et religionem toto orbe propagastis: vos denique, o fideles, qui me redemptorem vestrum credidistis, sperastis, amastis, coluistis; qui per omnia meæ legi paruistis, qui christianam, meque dignam vitam egistis; qui sobrie, pie et juste in hoc sæculo vixistis exspectantes beatam spem, et hunc meum adventum gloriæ magni Dei: Venite, o dilecti et electi, venite, o benedicti Patris mei, possidete regnum cœlorum vobis paratum ante sæcula, ab omni æternitate. Et ibunt illi in ignem æternum, justi autem in vitam æternam. Beatus qui hæc jugiter cogitat, prævidet et providet. Similem exprobratio nem Christi judicis ad impios habet S. Augustinus, serm. 67 De Temp., qui est De Die judicii. Hæc cogitabat S. Pelagia pænitens, quæ a vanitate mundi conversa per B. Nonnum Episcopum Heliopoleos, perpetuæ pænitentiæ se addixit, ad eamque delegit hunc locum. Nam in monte Oliveti tugurium erexit, ex quo in vallem Josaphat despectus est, ut jugem Christi patientis, æque ac judicis venturi imaginem sibi ob oculos poneret. Ita habet ejus Vita 8 octobris, et Adrichomius in Descript. Terræ sanctæ. Ad hanc quoque vallem B. Xaverius citavit præfectum Malacæ, qui, cupidine auri victus, iter ejus in Sinas, ac consequenter Sinarum conversionem impediebat: «Ego, inquit, nunquam posthac illum, neque ille me visurus est in hac vita, nisi cum apud summum illum Judicem in valle Josaphat eum accusaturus sum, quod improbissima turpissimaque cupiditate occæcatus, tantam animarum impedierit messem.» Ita Tursellius in ejus Vita lib. V, cap. VII. Ad eamdem nos oraculo Joelis citat hic Deus, reipsa citaturus per Archangelum, cum ille tubali voce omnes e monumentis evocabit ad tribunal Christi. Pathetice S. Cyrillus, orat. De Anima excessu, quam fuse recitat noster Raderus in Viridario Sanctorum, pag. 186: «Metuo, inquit, mortem, quoniam acerba mihi est. Metuo gehennam, quoniam æterna est. Metuo tartarum (ita vocat gehennam frigoris et glaciei, qua æque ac igne torqueri damnatos in inferno multi censent, moti illo Jobi, cap. XXIV, vers. 19: 'Ad nimium calorem transeat ab aquis nivium.' Ita ibidem Philippus presbyter, S. Thomas, Titelmannus, Stunica et alii), quoniam nihil habet caloris. Metuo vermem veneniferum, quoniam æternus est. Metuo angelos judicio præficiendos, quoniam immisericordes sunt. Metuo, cum cogito illius diei terribile, et muneribus inexpugnabile concilium, tribunal horribile, judicium incorruptum. Metuo flumen ignis ante tribunal illud fluens, vehementissimaque flamma torrens, et acutos enses. Metuo severissimas pœnas. Metuo supplicium finem non habens. Metuo tetram illam caliginem. Metuo profundas tenebras. Metuo infracta vincula, stridorem dentium, fletum inconsolabilem. Metuo inevitabiles probationes. Nihil enim accusationibus eget judex ille, neque testibus, neque demonstrationibus, neque probationibus, sed quæcumque fecimus, diximus, decrevimus, ea in medium adfert ob oculos nocentium. Tum nullus est qui adsit et pœnis eripiat, non pater, non mater, non filius, non filia, non amicus, non defensor, non pecuniarum largitio, non divitiarum abundantia, non potentiæ fastus: quin hæc omnia cineris ritu in pulverem abeunt, solusque reus ex suis factis absolventem aut condemnantem sustinet sententiam.» Et inferius: «Tunc ubi hujus mundi jactantia? ubi inanis gloria? ubi apparatus? ubi reges, ubi ornatus? ubi pecuniæ? ubi nobilitas, ubi delectatio? ubi corporis virilitas? ubi falsa illa et inutilis mulierum pulchritudo? ubi tunc vestimentorum comptus? ubi qui cum tympanis et cithara vinum potant? ubi theatra? ubi venationes?» Et post nonnulla: «Acerbum est in igne esse, et clamare, neque subveniri. Insuperabiles fauces, immensus gurges, ubi inclusus quis et detentus evadere aut aufugere nequeat: insuperabilis custodiæ murus, immites custodes, tenebricosus carcer, tetri Æthiopes, infracta vincula, inconvulsæ catenæ, diri ferique flammæ illius ministri, graves illæ quæ ad supplicium adhibentur scuticæ, firmi ungues et infracti, duri nervi, turbida pix atque torrens, fœtens sulphur, ignea illa cubicula: inexstincta pyra, putidus virosusque vermis: inexorabile concilium, invictus gratia judex, inexcusabilis defensio: notis compuncti magnatum vultus, exoleti optimates, mendici reges, imperiti sapientes, fatui oratores, dementes divites: non auditæ falsa scribentium assentationes; manifestæ malitiosorum versutiæ, perspicuæ fraudatorum calliditates: væ improbis! profani, scelerati et impuri sunt in conspectu Dei! væ contumacibus, contentiosis et turbulentis! væ perjuris! væ helluonibus, quorum Deus venter est!» SUPER POPULO MEO ET HÆREDITATE MEA ISRAEL. — Populum suum, sive Israel, vocat suos fideles et sanctos. Horum enim typus erat populus Israel, olim a Deo electus, fidelis et sanctus: illique in ejus a Deo et Christo apostatantis locum subrogati et adoptati sunt, ut docet Apostolus Rom. IX, 8; nam ut idem ait Galat. VI, 16: «Quicumque hanc regulam (Christi et Evangelii quod ego prædico) secuti fuerint, pax super illos, et misericordia, et super Israel Dei.» Vox et significat id est, q. d. «Pax» sit «super illos,» id est super Israelitas: quia illi sunt veri Israelitæ, non carne, sed fide et spiritu: sequuntur enim fidem et virtutem Israelis, Isaaci et Abrahæ. Horum ergo dispersionem, id est persecutiones et exsilia se vindicaturum hic dicit Deus. Sensus ergo est, q. d. In valle Josaphat disceptabo cum infidelibus et impiis, qui populum meum Israel, id est fideles meos, et pios verosque Dei cultores afflixerunt, eosque condemnabo et puniam æterna morte. ET TERRAM MEAM (populi mei, ideoque meam, illo ejecto, inter se) DIVISERUNT. — Persistit in typo et allegoria vastationis et excidii Judææ per Chaldæos, sed per hoc intelligit expilationes et injurias fidelibus irrogatas. Sic enim Turcæ Christianorum prædia et provincias invaserunt, occuparunt, diviserunt: sic Angli etiamnum orthodoxorum bona confiscant, et per mulctas exhauriunt, uti olim fecerunt Nero, Decius, Diocletianus, etc., quibus recte competit id quod sequitur.
3:3
3. ET SUPER POPULUM MEUM MISERUNT SORTEM, — sortito inter se dispertientes tam ipsum quam ipsius bona, uti milites Christi crucifixi vestimenta, eo inspectante, sortito inter se diviserunt: quæ ingens fuit contumelia et afflictio. Alludit ad sortem quam jecit Aman super Judæos de die et mense, quo eos trucidare destinabat, Esther III, 7. Arguit gentium turbam «super tribus, ait Hugo Victorinus, de avaritia, de luxuria, de gula. De avaritia, quia super populum Domini sortem misit. De luxuria, quia puerum prostituit. De gula, quia pro vino puellam vendidit.» Tropologice: «Dæmones terram Domini, id est fidelem animam, vitiis dividunt; superque populum virtutum, peccatorum sortem mittunt. Tunc puerum, id est puritatem mentis, prostituunt illicitis desideriis. Tunc puellam, id est cordis innocentiam, vendunt pro vino, id est hætitia temporali et terreno delectamento,» Hucusque Hugo. ET POSUERUNT PUERUM IN PROSTIBULO, — q. d. Pueros populi mei posuerunt in lupanari, ut scilicet ex eorum corpore exposito pæderastis ad innaturalem et exsecrandam libidinem, lucrum et quæstum facerent; sic et puellas vendiderunt partim ad libidinem, partim ad servitium, ut ex earum pretio vinum emerent, eoque gulam suam explerent. Unde Hebræa ad verbum habent: Dederunt puerum in meretricem, vel pro meretrice, quam S. Hieronymus vertere et vocare solet prostibulum. Unde in Comment. hic ait: «Posuerunt puerum in prostibulum,» hoc est, prostituerunt puerum lenonibus quasi scortum masculum, «ut eum virilem cogerent mutare naturam,» uti fecit Jason, II Machab. IV, 9. Sic et Theodoretus, Rupertus, Hugo et Vatablus. Quocirca Arabicus uterque vertit: Commutaverunt pueros in mercedem meretricum, scilicet meretricibus substituendo pueros meritorios, ex quibus captarent turpem mercedem, qualis solet dari meretricibus. Syrus vero vertit: Dederunt pueros in mercedem adulterarum, ut eis servirent quasi famuli. Noster recte vertit, «in prostibulum.» Prostibulum enim latine non tantum lupanar, sed et meretricem significat. Audi Plautum in Aulul.: «Bellum et pudicum vero prostibulum populi.» Eadem dicebatur prostibula feminine. Audi Festum: «Alicariæ meretrices appellabantur, in campis solitæ ante pistrina alicariorum versari quæstus gratia; sicut hæ quæ ante stabula sedebant, dicebantur prostibula.» Secundo, Septuaginta vertunt: Puerum dederunt meretricibus, scilicet pro pretio corporis earum sibi prostituti, q. d. Tam vili æstimarunt pueros Judæorum, ut eos loco pretii darent meretricibus pro usu corporis earum, sive pro mercede meretricandi. Ita Chaldæus, Lyranus, Pagninus, Clarius, Arias et a Castro. Huic sensui favet Hebræum בזונה bazzona, id est pro meretrice, sicut mox de puellis ait, eas venditas ביין beiain, id est pro vino; utrobique enim est beth pretii. Tertio, Hieronymus Prado in Ezech. XVI, 15: «Posuerunt puerum in prostibulo,» hoc est, inquit, ad edulia in caupona prostituta, ut vendantur hospitibus, emenda et comparanda, q. d. Dederunt in pretium esculentorum puerum Judæum captivum, æque ac pro vino dederunt in pretium puellam Judæam. Hebræum enim זונה zona, id est prostibulum, significat proprie cauponam, quæ prostituit edulia, vel merces, vel operas suas, vel etiam corpus, et tum vocatur meretrix. Verum latinum prostibulum nunquam cauponam, nec esculenta venum prostituta significat. Primus ergo sensus est genuinus, eumque exigit nostra Versio latina; deinde secundus, qui valde congruit textui Hebræo. Pauca hic, sed enormia in innocentes pueros et puellas scelera, in die judicii judicanda et punienda recenset Propheta, atque per synecdochen sub his quævis alia subintelligit. Ita Lyranus.
3:4
4. VERUM QUID MIHI ET VOBIS TYRUS ET SIDON, ET OMNIS TERMINUS PALÆSTINORUM? — Phrasis illa: «Quid mihi et vobis est?» aversantis, indignantis, abjicientis, reprobantis et condemnantis est, quod adversus ipsum Deum bella movere, odiaque et simultates exercere præsumpserint, cum populum Dei persequebantur. Nam, ut ait S. Hieronymus: «Qui populum Dei persequitur, ipsum Deum persequitur, cujus est populus.» Unde Christus Saulo ait: «Quid me persequeris? Ego sum Jesus, quem tu persequeris,» Actor. IX, 4. Jam Haymo, Rupertus, Arias, Vatablus et Ribera censent Tyrum, Sidonem et Palæstinos hic ad litteram capi metaphorice, pro quibusvis impiis: ac, vice versa, per Judæos significari omnes pios et sanctos. Tyrus enim hebraice idem est quod coarctatio, et Tyrii idem quod coarctantes, angustiantes, affligentes; Sidonii, idem quod venantes, scilicet ad mortem: Philistini, idem quod conspergentes cinere, id est luctum afferentes, ut notat S. Hieronymus. Alii, et melius, hæc proprie accipiunt; sicut enim Joel ex multis sceleribus in die judicii judicandis, pauca tantum per modum exempli paulo ante recensuit, ex his cætera omnia synecdochice subintelligens; ita et hic ex omnibus gentibus tum judicandis per modum exempli producit paucas et fama, et vicinia, et scelere apud Judæos insigniores, atque ex his cæteras omnes partim per synecdochen, partim per metaphoram intelligendas relinquit. Tyrii enim, Sidonii et Philistini fuere acres, et pene perpetui, populi Dei, puta Judæorum, hostes, in eosque sæpe crudeliter desævierunt spoliando, occidendo et vendendo eos Græcis, id est gentibus Asianis. Unde contra eos tonant Prophetæ uno ore, et excidium per Chaldæos eis intentant, ut Isaias cap. XIV, 29, et toto cap. XXIII, Jeremias toto cap. XXVII, Ezechiel toto cap. XXVII et XXVIII. Eadem de causa Joel hic eisdem idem per Chaldæos temporale excidium (sed obiter perstringendo id tantum), ac multo magis æternum in die judicii, puta condemnationem et gehennam, intentat. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Lyranus, Ribera et alii. Miscet ergo Joel litteram allegoriæ: quia mixtim loquitur de hostibus Judæorum sui temporis, et de hostibus fidelium et sanctorum quovis ævo. Sic Isaias, cap. XIV, miscet casum Baltasaris cum casu Luciferi; et Ezechiel, cap. XXVIII, miscet casum regis Tyri cum casu Cherubini. Vide Can. IV et LII in Prophetas Majores. Quare minus recte aliqui hæc referunt ad Tyrios, Sidonios et Palæstinos, qui tempore Titi et Romanorum Judæos afflixerunt; alii ad eos qui Christianos et nascentem Ecclesiam Christi in Judæa persecuti sunt: præsertim cum non legamus Tyrios, sed Judæos ipsos persecutos fuisse Christum et Christianos. Hic est sensus primus et quasi fundamentalis, sed sub hoc alium magis præcipuum intendit Propheta: nimirum per hæc Tyriorum, Sidoniorum et Palæstinorum scelera, et eorumdem punitionem, significat similia crimina tum Turcarum et Saracenorum in Christianos, tum quorumvis impiorum qui pios persequuntur, quos Deus in die judicii, cum suos fideles et pios a morte suscitabit ad vitam, et in libertatem gloriæ filiorum Dei asseret, puniet et vendet Sabæis, id est tradet cruciandos dæmonibus. Hisce enim Sabæi moribus et nomine erant similes. Sabæi enim per scin significat hebraice captivitatem, uti vertunt hic Septuaginta, et captivantes, quales sunt dæmones. Unde et Arabicus Alexandrinus vertit: Venumdabunt eos in captivitate, captivitatem (captivos abducendos) ad gentem remotam. Ita Rupertus, Clarius, Arias, Vatablus, Ribera et a Castro. Rursum Sabæi per sin hebraice significat epulantes, saturos a radice שבע saba, id est saturatus est; vel potantes et ebrios, a radice סאב saab, id est potavit, ut sit metathesis. Dæmones enim laniabunt impios in gehenna, eorumque carnibus, sanguine et pœnis se pascent, et quasi inebriabunt. De judicio enim extremo agit Propheta in præcedentibus, æque ac in sequentibus: unde symbolice per Tyrios, Sidonios et Palæstinos notantur hic tres, id est omnes classes impiorum. Tyrus enim superba, et instar arcis in mari eminens, notat superbos: Sidon mercaturæ dedita, venansque opes, notat avaros: Palæstini, id est cadentes, notant carnales, qui quasi porci corruent in ventrem et venerem, ac volutantur in cœno gulæ et libidinis. Nam, ut ait S. Joannes epist. I, cap. II, 16: «Omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum (avaritia, sive cupiditas auri et argenti), et superbia vitæ.» Hos Deus ejusque Sancti judicabunt et damnabunt in die judicii, juxta illud Psalm. CXLIX: «Exsultabunt Sancti in gloria, etc.; gladii ancipites in manibus eorum ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis; ad alligandos reges eorum in compedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis. Ut faciant in eis judicium conscriptum: gloria hæc est omnibus Sanctis ejus.» ET OMNIS TERMINUS PALÆSTINORUM. — Ita et Tigurina et alii passim, q. d. Et omnes fines omnesque regiones Palæstinorum. Verum Septuaginta hebræum גלילות gelilot retinuerunt quasi nomen proprium, vertuntque: Et omnis Galilæa alienigenarum, id est Philistinorum. Mirum hoc: nam nulla Galilæa fuit in Philistæa; unde in Hebræo non est alienigenarum, sed Palæstinorum. Audi S. Hieronymum: «Pro Galilæa, in Hebræo scriptum est gelilot, quod Aquila, ὅρους; Symmachus, terminos transtulit: θῖνας autem id est tumulum arenarum, referamus ad littora Palæstinæ, non ad Galilæam Philistiim, quæ omnino nulla est.» Quare credo Septuaginta, qui id sciebant, voluisse retinere hebræum nomen gelilot, ut Galilæa sit nomen appellativum, non proprium, significans fines, terminos. Ita Andreas Masius in Josue XIII, 2. Sensus ergo est ad litteram, q. d. Quid mihi vobiscum est, o Tyrii, Sidonii et Palæstini, qui acerbi et continui fuistis hostes populi mei (Judæorum), ac consequenter mei ipsius, qui populi hujus mei tutor sum et Deus? Num ultionem de me, quod sæpe per Judæos vos ceciderim, sumere vultis hoc ipso, quod cum me non possitis, populum meum opprimitis, ejusque aurum et opes diripitis, templum meum spoliatis, ut delubra Beli et idolorum vestrorum ornetis, ac Judæos quasi mancipia venditis Græcis, id est gentilibus, uti fecit Nicanor, II Machab. VIII, 14. Sed agite, ecce ego vicissim ulciscar me, et hasce populi mei injurias, ac talionem vobis rependam: suscitabo enim et liberabo populum meum de manu vestra, faciamque ut ille vestri dominetur, et vicissim filios vestros vendat Sabæis, qui sunt prædones notissimi, ut patet Job I, 15: licet enim hoc reipsa factum alibi non narret Scriptura, hic tamen futurum prædicit, unde factum esse, non dubium: sic enim multa a Prophetis prædicta, facta non legimus, et tamen facta non dubitamus. Credimus enim oracula eorum fuisse vera, ac proinde reipsa impleta. Vide Can. XLI in Prophetas Majores. 8. Sabæis. — Sic et Aquila et Symmachus, licet Septuaginta vertant, in captivitatem, שבי scebi enim hebraice est captivitas. Sabæi autem sunt vel Æthiopes, vel Arabes Arabiæ Felicis, de quibus Poeta: «Centumque Sabæo thure calent aræ.» Duplex enim est Saba, una in Æthiopia, altera in Arabia: utraque longinqua longeque distans a Judæa, uti docte docet P. Pineda, lib. V De Rebus Salom. cap. VI, num. 3 et 4; unde Preto Joannes Imperator Abyssinorum hoc titulo gloriatur: «Dominus Sabaim (id est utriusque Sabææ, et utrorumque Sabæorum) et successor reginæ Saba,» quæ cum muneribus venit ad Salomonem, III, Reg. X. Porro «Judæi, inquit S. Hieronymus, promittunt sibi, imo somniant, quod in ultimo tempore congregentur a Domino, et reducantur in Jerusalem. Nec hac felicitate contenti, ipsum Deum suis manibus Romanorum filios et filias asserunt tradituros, ut vendant eos Judæi non Persis, et Æthiopibus, et cæteris nationibus, quæ vicinæ sunt; sed Sabæis, genti longissimæ: quia Dominus locutus sit, et populi sui ulciscatur injuriam. Hæc illi, et nostri judaizantes (Chiliastæ) qui mille annorum regnum in Judæa sibi finibus pollicentur, et auream Jerusalem et victimarum sanguinem, et filios ac nepotes et delicias incredibiles, et portas gemmarum varietate distinctas (de quibus Apoc. cap. XXI): «Nos autem dicamus quod et suscitavit Dominus post adventum suum et quotidie suscitat, et suscitaturus est eos quos varius error eduxerat de finibus suis; pulchreque: Suscitabo, ait, quasi jacentes et corruentes, ut qui jacebant in hæresi, stent in Ecclesia, reddens hæreticis quod fecerant, ut filios eorum et filias, quos in mysticis et carnalibus erudierant, tradat in manus filiorum Juda, id est in manibus eorum qui Ecclesiarum principes exstiterunt, ut ad meliora conversi, ecclesiasticis dogmatibus incipiant esse subjecti.» Hoc tropologicum est: nam ad litteram agit Joel de impiis, quos in die judicii æternæ servituti et carceri Deus mancipabit.
3:9
9. CLAMATE HOC IN GENTIBUS (proclamate hæc voce præconis apud gentes): SANCTIFICATE (Tigurina, indicite; Chaldæus, præparate) BELLUM. — Est catachresis: quia enim festa futura solebant apud Judæos sanctificari, id est indici et præconis voce publicari, ut ad ea quasi sancta populus se sancte compararet; hinc sanctificare idem est quod indicere et proclamare. Vide dicta Jeremiæ VI, 4; unde Theodoretus: «Sanctificate bellum,» hoc est, inquit, «excitate pugnatores et segregate ad bellum: quoniam enim sanctus seipsum a sceleribus segregat, hinc omne quod segregatur ad aliquid, vocat sanctificare.» Tropologice Hugo Victorinus: «Sanctificare bellum, est bellum sanctitate donare: nonne bellum sanctificatur, ubi virtus triumphat, et vitium necatur?» Nota hæc per ironiam dici, q. d. Defendite vos, o Tyrii, aliæque quælibet gentes, quantum potestis; at non evadetis judicium meum, manum meam, vindictam meam, quam exercebo in vos tum per Chaldæos, tum potius per Christum et angelos in die judicii. Ita S. Hieronymus, Lyranus, Clarius et Vatablus. Addit Arias omnes impios, quasi classico evocatos, ruituros in bellum contra Christum et Sanctos, ac properaturos in vallem Josaphat, itaque instar furentium ruituros in suum exitium, quod ibidem eis inferet Christus. Verum hoc parum est verisimile: nam morientur omnes ante judicium, ac classicum Archangeli audient: «Surgite, mortui, venite ad judicium;» scient ergo se evocari ad judicium, non ad bellum. Minus etiam verisimile est quod censent Rupertus et Hugo, hæc dici concionatoribus, bellum indicant peccatis et peccatoribus; aut viris sanctis, ut contra impios parent arma, de iisque se ulciscantur. Patet enim ex seq. hæc ad impios in fine mundi ironice dici. Unde sequitur: ASCENDANT, — prodeant in prælium, acies suas explicent, arma viresque suas ostentent.
3:10
10. CONCIDITE ARATRA VESTRA IN GLADIOS (Hæc phrasis significat bellandi cupidinem, æque ac necessitatem extremam, tantam scilicet, ut opus sit ex aratris fabricare gladios, quibus pro vita pugnetur, etiam a languidis et infirmis. Hoc est enim quod subdit): INFIRMUS DICAT: QUIA FORTIS EGO SUM, — q. d. Infirmus in tanta necessitate infirmitatem excutiat, vires et arma suscitet: agitur enim de ejus et omnium aliorum capite et salute. Ex adverso Isaias, cap. II, 4, significans pacem summam a Christo nascente orbi afferendam, ait: «Conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces.» Simili phrasi tempus belli exprimit Virgilius, I Georg.: Et curvæ rigidum falces curvantur in ensem. Et Ovidius, lib. I Fastor.: Sarcula cessabant, versique in pila ligones: Factaque de rastri pondere cassis erat. Et Martialis, lib. XIV, epigr. 34, cujus titulus: Falx ex ense: Falx me certa ducis placidos conflavit in usus. Agricolæ nunc sum, militis ante fui. Sic S. Paulum gladium persecutionis vertisse in vomerem Evangelii, cum ex lupo factus est agnus, docet Tertullianus Contra Gnosticos, cap. XIII: «Paulus Apostolus, inquit, de persecutore, qui prius Ecclesiæ sanguinem fudit, postea gladium stylo mutans, et convertens machæram in aratrum: lupus rapax Benjamin, deinde afferens etiam ipse escam.» Tropologice Hugo Victorinus: «Quid, ait, sunt aratra, nisi membra mortificata? Quid est aratra in gladios concidere, nisi membra mortificata pro cura fidei, pro virtute verbi neci frequenter opponere? Ligones sunt variæ mentis compunctiones: lanceæ sunt severæ comminationes. Quid est autem ligones in lanceas concidere, nisi e varia mentis compunctione ardorem fidei, virtutem verbi, vim sententiarum concipere? Gladius est, de præsenti virilis conceptio: lancea, de futuris salubris comminatio.» Unde sequitur:
3:11
11. IBI OCCUMBERE FACIET DOMINUS ROBUSTOS TUOS, — q. d. Quantumcumque, o gentes, sitis armatæ, quantumlibet fortes et pugnaces, tamen in valle Josaphat cædemini a Domino, occumbetis, et in tartara detrudemini. Dicit «robustos tuos,» non vestros, quia loquitur collective toti gentium populo, tanquam uni. Omnes enim hi Dei hostes, et impii unus censentur reproborum cœtus, unus damnatorum populus. Sic sæpe alibi Scriptura de iisdem loquitur nunc in plurali, respiciens singulos, qui sunt plures; nunc in singulari, respiciens populum, qui est unus. Pro occumbere faciet hebraice est הנחת hanchat, id est descendere fecit, hoc est faciet: prophetice enim præteritum capitur pro futuro. Unde Tigurina versio habet: Ibi sternet Dominus heroes tuos. Sic et Chaldæus et Pagninus. Rursum hanchat potest accipi ut imperativus. Unde Vatablus vertit et explicat: Descendere fac, o Domine, fortes tuos, ut scilicet contra gentes pro Ecclesia tua dimicent; vel descendere facies e cælis angelos tuos fortes, juxta illud Judic. cap. V, 20: «De cœlis dimicatum est contra eos.» Septuaginta aliter hæc accipiunt; vertunt enim: Mansuetus sit pugnator, q. d. Fac, o Domine, ut tui bellatores descendant de sua ferocia, ponant animos et iras, sintque mansueti, ut vindictam clementia temperent: forte etiam pro hanchat legerunt הענה hanne, id est humilia, humiles fac et mites. Nota: Loquuntur Joel et Prophetæ de die judicii quasi de die prælii, quo Christus confliget et proteret reprobos, utpote hostes suos, calcans eos quasi in torculari, et concidens eos in valle concisionis. Idem Christi prælium describitur Apoc. cap. XIX, 11; Sapient. cap. V, 18; Isaiæ cap. LXVI, 15 et 24.
3:12
12. CONSURGANT ET ASCENDANT GENTES IN VALLEM JOSAPHAT. — Sunt verba Christi omnes gentes evocantis et citantis ad suum tribunal, q. d. Gentes, ubilibet mortuæ et sepultæ, a morte et e sepulcro resurgant, pergantque in vallem Josaphat: «Quia ibi sedebo ut judicem omnes gentes.» Ita S. Hieronymus, Rupertus, Remigius, Lyranus, Hugo, Vatablus et alii. Dicit, «ascendant:» primo, quia ascendere Hebræis idem est quod ire, pergere; secundo, quia Jerusalem sita est loco alto, ut aliunde venientes eo scandere oporteat: alioqui ex ipsa Jerusalem in vallem Josaphat descenditur, non ascenditur; tertio, quia tribunalia judicum solent esse loco sublimi et conspicuo, ut eo euntibus scandendum sit: sic Christi tribunal erit loco edito super vallem Josaphat, ut gentes ad illud euntes recte ascendere dicantur; quarto, ascendere Hebræis est verbum militare et forense. Milites enim dicuntur ascendere in prælium, cum pergunt contra hostem, cumque eoque confligunt; ascendere enim significat aggredi rem arduam, ad quam animos erigere, viresque excitare et acuere opus: tale autem est prælium, vel militare, vel judiciale, puta quo reus cum testibus et judice disceptat, et quasi confligit pro se suoque capite.
3:13
13. MITTITE FALCES. — Loquitur hic Christus ad Apostolos aliosque qui secum sessuri sunt judices in die judicii, ut impios condemnent. Ita S. Hieronymus et Remigius; vel potius ad angelos, qui demetent homines in fine mundi, ac mox eosdem resuscitabunt, et ducent ad tribunal Christi, ab eoque damnatos detrudent in tartara, q. d. Vos, o angeli, demetite omnes homines viventes, ut moriantur: «quoniam maturavit,» id est matura est, «messis,» id est quia completus est electorum omniumque hominum numerus, ac mundi sæcula a Deo præstituta jam evoluta sunt; ac proinde Deus illis finem imponere decrevit. Ita Rupertus, Haymo, Lyranus et Vatablus. Proprie autem impiorum maturitas significat tempus eorum post felicem vitam decursam, cum nimirum illa in omni voluptate et turpitudine usque ad maturam ætatem est transacta: tunc enim maturitas est tam ætatis quam iniquitatis, quasi segetis quæ poscit manum et falcem messoris, ut in tartaro, velut horreo condantur. Huc allusit Christus, Matth. cap. XIII, 39: «Messis, ait, consummatio sæculi est; messores autem angeli sunt.» Et mox vers. 41: «Mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui faciunt iniquitatem: et mittent eos in caminum ignis.» Huc quoque allusit S. Joannes, Apoc. cap. XIV, 15, ubi vidit tres angelos cum falcibus demetentes messem, et vindemiantes botros terræ. Ibidem P. Alcazar censet primum angelum, qui vers. 15 dicit: «Mitte falcem tuam et mete, quia venit hora ut metatur, quoniam aruit messis terræ,» ad litteram esse Joelem, qui hic idem dicit quod angelus ille Joannis: secundum, qui vers. 17, vindemiat botros terræ, esse Mosen qui est typus sapientiæ: tertium vers. 18, qui secundam admonet ut botros vindemiet, esse Eliam, qui est typus zeli: hæc enim demessio et vindemia terræ erit opus summæ Dei sapientiæ æque ac zeli. Porro addit Alcazar Joelem, æque ac Joannem, messi jungere vindemiam hoc sensu, q. d. Vos, o messores, id est prædicatores Evangelici, strenue prædicando insistite messi Dei colligendæ; neque enim vobis laborantibus et sudantibus deerit vini copia et affluentia, quæ vos reficiat et soletur. Nam cum vos totos in messem Domini impendetis, Dominus vicissim vindemiæ curam suscipiet, imo messem vestram illico in vineam maturam convertet, et ex ea exprimet mustum delicatissimum. Nihil enim est quod prædicatores ita recreet, nullum vinum sapidius, quam copiosa seges et fructus prædicationis ipsorum. Dum enim vident tot converti, adeo sanctos evadere, imo martyres fieri, bibunt vinum consolationis suavissimum. Verum hic sensus nec est litteralis, ut patet, sed potius litterali, qui est de damnatione reproborum, adversus et oppositus: ac consequenter nec est mysticus. Hic enim fundari debet in litterali, eique congrue et ex æquo respondere, ut ei naturaliter insertus, et quasi innatus videatur. VENITE, ET DESCENDITE, QUIA PLENUM EST TORCULAR — botris et uvis: in illud ergo vos, o angeli, descendite, ut hasce uvas prematis et calcetis, uti habent Septuaginta. Torcular hoc, sive prælum plenum uvis, id est impiis premendis et conculcandis, erit gehenna, sive infernus. Unde Chaldæus vertit: Conculcate interfectos. Nota metaphoram: calcare enim torcular, in Scriptura significat ulcisci, et acres pœnas de reo sumere; quia sicuti torculari vinum, ita vindicia et supplicio sanguis, anima et vita exprimitur. Sic Thren. cap. I, 15, dicitur: «Torcular calcavit Dominus virgini filiæ Juda.» Et Isaiæ cap. LXIII, 3: «Torcular calcavi solus, etc., calcavi eos in furore meo, et conculcavi eos in ira mea.» Et Apocal. cap. XIX, 15: «Ipse (Christus) reget eas (gentes infideles et impias) in virga ferrea: et ipse calcat torcular vini furoris iræ Dei omnipotentis.» Vide ibi dicta. 14. POPULI POPULI (hoc est, plurimi populi scilicet erunt) IN VALLE CONCISIONIS, — id est Josaphat, ubi concidentur, id est perdentur impii, juxta illud Psalm. CXXVIII: «Dominus justus concidet cervices peccatorum.» Ita S. Hieronymus, q. d. O quot populi, quot turbæ, o quot gentes concidentur in valle Josaphat! Ita Vatablus. Unde Septuaginta vertunt: Sonitus auditi sunt in valle judicii. Hebræum enim המונים hamonim significat tumultus et strepitus turbarum et populi multi. Unde Syrus vertit: Murmur (fremitus) clamoris in profundo cœtuum (in valle congregationis populi); Arabicus: Hic est tumultus casuum, quorum incursus in valle Josaphat. Nota: Hebræum חרוץ charuts, primo, verti potest concisionis. Ita vertunt Aquila, Symmachus, Quinta editio et Noster. Secundo, charuts verti potest, tribulationis, triturationis, vel tribulæ, sive trahæ ferratæ et dentatæ, instar serræ ad serrandum, qua grana ex aristis quasi serrando excutiuntur, triturantur et a paleis separantur. Unde Tigurina vertit: Turbæ, turbæ convenient in valle excussionis; alii, in valle serrationis: Chaldæus, in valle divisionis judicii; alii, in valle concisionis, id est separationis, in qua scilicet boni a malis, triticum a palea, agni ab hædis separabuntur. Ita Remigius et Lyranus. Ubi nota: Congrue respondet hæc tribula passiva impiorum tribulæ activæ eorumdem, qua ipsi tribularant in hac vita pios et justos. Justum est enim ut tribulationem injustam, quam aliis intulerunt, ipsi sentiant et subeant. Rursum, tribula hæc apte respondet torculari, de quo præcessit. Tunc enim excutienda est, æque ac exprimenda omnis impiorum felicitas, et humor pristinæ felicitatis, ait P. Pineda in Job cap. XXIV, 24. Tertio, Vatablus: Vallis, ait, dicitur charuts, id est concisionis, vel decisionis, id est judicii definiti, determinati et concisi. Unde Septuaginta et Theodotion vertunt, δίκης, id est, causæ et judicii. Rursum vallis concisionis, id est decurtationis et abbreviationis, ut vertit Syrus hic et Noster, Isaiæ cap. X, 23, est vallis in qua concisus, curtus, brevis et exiguus conflabitur Beatorum numerus. Ubi nota: Pulchra est antithesis inter gentium omnium immensam multitudinem, et concisionem sive abbreviationem: amputatis enim, resectis et rejectis impiis, quorum infinitus est numerus, colliget Deus brevem quamdam justorum et electorum summam et numerum, juxta illud Isaiæ cap. X, 23: «Consummationem et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet in medio omnis terræ:» sicut in tritura, rejectis paleis, pauca restant tritici grana. Quarto, vallis charuts verti potest vallis excisionis, consumptionis, excidii, scilicet impiorum. Quinto, charuts significat aurum concisum, vel confusum, aut potius præcisum, discretum et separatum, id est expurgatissimum, quod obrizum vocant. Sicut ergo Romæ Vaticanus vocatur Mons aureus, quia in eo crucifixus est S. Petrus Apostolorum princeps: ita vallis Josaphat vocari potest Vallis aurea, tum quia sanctis et electis erit aurea et felicissima, æque ac reprobis ferrea et infelicissima, tum quia excoctis in judicio sordibus peccatorum, purum aurum remanebit, inquit ex Hebræis S. Hieronymus; tum quia in judicio, Christi justitia, et Sanctorum charitas et gloria fulgebit instar auri. Sexto, charuts, id est concisus, vel præcisus, vocatur vir acutus, sollicitus, acer et strenuus. Vallis ergo charuts verti potest primo, vallis acuta vel aspera, nimirum reprobis, uti apud Lovanium est Asper collis, ita dictus ab ascensu arduo olim et prærupto, in quo visitur imago miraculosa B. Virginis, quæ inde Aspericollensis nuncupatur. Secundo: Vallis sollicitorum et anxiorum ubi scilicet impii dicent montibus: «Cadite super nos; et collibus: Operite nos.» Tertio, Vallis acrium, fortium et strenuorum, ubi scilicet sancti Apostoli, virgines et martyres, qui fortiter usque ad mortem pro virtute laborarunt et certarunt, a Christo judice coronabuntur. Ita P. Pineda in Salomon, prævio lib. IV, cap. XVIII. Ubi nota: Hebræi non habent verba composita, sed ea per simplex significant, v. g. חרץ charats significat cædere cum suis compositis, puta concidere, excidere, præcidere, succidere, etc. Hinc tanta ex Hebræo sensuum varietas, et versionum multiplicitas, quæ meritorum conceptuum rerumque copiam concionatoribus subministrat, uti patet hic in charuts.
3:15
15. SOL ET LUNA OBTENEBRATI SUNT — in die judicii tam calamitoso et horribili; non enim agit hic de signis judicio præviis: de his enim egit cap. II, 30, sed de ipso judicio, cum ad illud omnes cogentur in vallem Josaphat. Nota hyperbolicam hypallagen crebram apud Prophetas, qua dicant solem, lunam et stellas obscurandas esse, cum significare volunt magnitudinem et atrocitatem afflictionis, timoris et horroris, q. d. Dies ille (judicii) tantæ calamitatis erit, ut hominibus ex illa attonitis et consternatis, ac ad vultum irati judicis expavescentibus, sol, luna et stellæ deficere et obscurari videantur. Mœstis enim et pavidis omnia videntur tristia, mœsta et atra. Similis phrasis est Isaiæ cap. XIII, 10. Amos cap. VIII, 9, et alibi. Vide Can. XXXII in Isaiam. Ita S. Hieronymus, Remigius et Rupertus. Addunt aliqui revera in die judicii obscurandum esse solem, lunam et stellas, ut judici creatori suo se conforment, ejusque iram et indignationem partim induant, partim excipiant, eo quod impiis in suis sceleribus luxerint et servierint, ideoque verecundentur, et quasi sibi timentes a vultu irati judicis se abscondant. Ita S. Hieronymus. Aut quia tanta erit claritas Christi aliorumque corporum beatorum, ut suo fulgore offuscent lucem solis et stellarum. Ita Remigius et Lyranus. Alii apud Origenem, tract. 30 in Matth., censent solem et stellas obscurandas a fumo, qui prodibit ex igne conflagrationis mundi. Alii ex defectu nutrimenti; censent enim, sicut lucerna alitur oleo, sic et solem et stellas vapore, similive re ali, eoque deficiente exstingui; sed hoc refellunt Physici. Symbolice, Origenes ibidem: «Sicut, inquit, in dispensatione crucis (dum Christus in cruce penderet) sole deficiente, tenebræ factæ sunt super universam terram: sic signo (cruce) Filii hominis apparente in cœlo in die judicii, deficiet solis lumen, et lunæ, et stellarum, quasi consumptum a multa virtute signi illius.» Allegorice Haymo: Sol, ait, est Christus, luna B. Virgo, stellæ Sancti, qui lucem, id est serenitatem et favorem vultus sui, retrahunt a reprobis. Ex adverso Origenes loco citato: Sol, ait, mundi hujus est diabolus, luna est Ecclesia malignantium, stellæ sunt pseudoprophetæ et hæretici, quasi stellæ cadent de cœlo, id est, de sua dignitate et gradu excident in die judicii, quando sententiam damnationis a Christo accipient. Tropologice Hugo Victorinus: «Sol, ait, est mundi philosophia: luna sæcularis potentia; stellæ cæteræ potestates subditæ. Sol ergo et luna in Josaphat, id est in humilitate judicii obtenebrati sunt: quia ex quo sapientes hujus mundi, potentes hujus sæculi ad fidei claritatem accesserunt, statim sui erroris tenebras agnoverunt. Stellæ vero retraxerunt splendorem suum: quia dum discipulos Christi in causa fidei contemptum arripere mundi, et abjectionem sui agonemque sentire martyrii; dum eos fulgentes signis, ornatos prodigiis, gloriosos miraculis prospexerunt, mox ab elatione conversi, a dignitate terrena prostrati, humilitatem Christi sectati, colla fidei subdiderunt.»
3:16
16. DOMINUS DE SION RUGIET. — Christus judex impiis terribilis, tanquam leo de tribu Juda, Apoc. cap. V, 5, rugiet de Sion, uti leo rugit, cum e specula speculatur et prospicit hostem, q. d. Christus judex sedens in aere super vallem Josaphat, ut supra Sion et Jerusalem (hæc enim vicina sunt et contigua), spirans iras et ignes in impios quasi leo, fulmen, id est sententiam æternæ damnationis, horribili voce, et quasi rugitu in eosdem pronuntiabit et intorquebit, adeo ut hac voce cœli et terra concuti et tremere videantur, sicut ad rugitum leonis tremit tota domus. Est hyperbole. Ita Lyranus. Mystice Rupertus: De Sion et de Jerusalem, id est, inquit, de medio angelorum et hominum beatorum, quibus in die judicii cingetur, Christus rugiet in impios. Minus recte Arias vertit: Pro Sion et pro Jerusalem, id est pro vindicanda Ecclesia sua suisque electis rugiet Christus contra sceleratos, qui eam afflixerunt. ET MOVEBUNTUR CŒLI ET TERRA. — Censent aliqui cœlos et terram, totumque orbem quasi conturbatum et indignantem ad passionem sui creatoris, in Christi cruce et morte fuisse concussum, et e suo centro convulsum, parique modo concutiendum et convellendum, cum Christus judex ejus sedebit in valle Josaphat. Pugnabit enim creatura orbis terrarum contra insensatos, Sapient. cap. V, 21. Prius probant ex Matth. cap. XXVII, 51, ubi dicitur quod, Christo pendente in cruce, non tantum petræ scissæ, et monumenta aperta, sed et terra (utique tota, puta globus ipse terræ) mota sit. Terra enim suo motu, et quasi sensu significabat Christum qui patiebatur esse Deum, eumque terram conquassare, terramque ob tantum scelus in Dominum suum admissum hominibus quasi indignari, in eosque vindicem insurgere. Mystice, significabatur nova terra et novus mundus fidelium, per Christum instituendus. Insuper commovenda fore per hanc Christi necem, terrea et saxea hominum corda ad pænitentiam. Utrumque probant ex illo Job cap. IX, 6: «Qui commovet terram de loco suo, et columnæ ejus concutiuntur.» Ita censet Didymus in Catena Græcorum Job cap. I, 9, et favet ibidem Philippus presbyter, et Hugo Victorinus hic, qui ait: «Vox Christi tam excelsa erit atque terribilis, ut cœlorum cardines et terrarum fundamenta quatiantur.» Secundo, movebitur terra, quia dehiscet et absorbebit reprobos, mittetque in tartara; movebitur et cœlum, quia sinu suo excipiet Beatos, eisque quasi applaudet. Ita Lyranus. Tertio, «movebuntur cœli,» id est cœlites, puta Beati, ad exsultandum et jubilandum, cum a Christo judice audient: «Venite, benedicti Patris mei,» «et terra,» id est reprobi terrigenæ et terræ filii, ad tundendum pectora, vellendum crines, complodendum manus et brachia, cum ab eodem rugiente audient: «Ite, maledicti, in ignem æternum.» Ita Remigius et Haymo. ET DOMINUS SPES POPULI SUI, — q. d. In illa die (judicii) rugiente Christo contremiscent cœli et terra; populus autem ejus, puta verus Israel, non carnalis, sed spiritualis, hoc est fideles et sancti, securi et confidentes stabunt; nam confident in Deo suo, ab eoque sperabunt salutem, gloriam et regnum æternum; sperabunt, et obtinebunt: Deus enim erit «spes,» id est complementum spei, sive adimplens et complens spem ipsorum. Idem erit eis «fortitudo,» corroborans eorum mentes et corpora, faciensque ea immortalia, æterna et gloriosa. Hoc est quod ait Sapiens, cap. V, 1: «Tunc stabunt justi in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt.»
3:17
17. ET SCIETIS QUIA EGO DOMINUS DEUS VESTER, HABITANS IN SION. — Promittit hic Deus Sioni et Hierosolymæ ingentia et multiplicia bona, quæ Judæi carnales carnalia exspectant in adventu sui Messiæ. Accedunt judaizantes Chiliastæ, qui ex hoc loco et ex Apoc. cap. XX, 4, putarunt post resurrectionem et diem judicii, sanctos hic in terra, puta in Jerusalem, cum Christo victuros in omnibus carnis deliciis, et in omni felicitate terrena per mille annos, quibus exactis eos rapiendos in cœlum ad æternam gloriam, ut dixi Apoc. cap. XX. Verum hic agi de Sione spirituali, non carnali, id est de Ecclesia et electis Dei, non de Synagoga et Judæis, deque spiritualibus ejus bonis, non carnalibus, patet primo ex eo quod hæc futura sint in fine mundi, cum scilicet Christus in valle Josaphat judicabit omnes omnium sæculorum gentes, uti dixit vers. 1, 2, 12. Unde vers. 13, jubet mitti falces, quibus omnes gentes demetantur. Quocirca, ut ait, sol et luna obtenebrati sunt, et stellæ retraxerunt splendorem suum, et movebuntur cœli et terra. Quæ omnia significant hæc futura in fine, commotione et mutatione totius mundi. Frustra ergo Judæi hæc in hoc mundo et in hac vita exspectant. Secundo, quia Daniel, cap. IX, 26, prædixit eversionem Hierosolymæ et templi factam a Tito et Romanis fore perpetuam et duraturam usque ad finem mundi; ergo hæc non spectant ad Sionis et Jerusalem terrestris restaurationem. Tertio, quia certum est multa hic non posse, nisi absurdissime, ad litteram carnaliter, uti sonant, accipi, sed accipienda esse mystice. Talia sunt in versu 18: «Stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquæ, et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit torrentem spinarum,» etc. Quarto, quia vers. 20, ait: «Judæa in æternum habitabitur, et Jerusalem in generatione et generationem;» ergo agit de Judæa et Jerusalem cœlesti, non terrestri: illa enim æterna erit, cum hæc sit temporalis. Secunda sententia est S. Hieronymi, Remigii, Ruperti, Hugonis et Vatabli, qui hæc omnia usque ad finem capitis referunt ad primitivam Ecclesiam, et ad charismata Spiritus Sancti in Pentecoste, de qua dixit cap. II, 28: «Effundam Spiritum meum super omnem carnem.» «Montes» ergo, inquit Vatablus, «sunt Apostoli eorumque successores; mustum, verbum Dei et doctrina Evangelica: itidem et lac: sed vinum robustis, lac parvulis datur, q. d. Apostoli assidue docebunt Evangelium. Alvei et rivi sunt Ecclesiæ particulares: aqua viva, verbum Dei: fons aquæ vivæ, copia prædicationis Evangelicæ et inexhausta illa doctrina Evangelii, unde animæ fidelium irrigantur: domus Dei Ecclesia. Egredietur autem opera prædicatorum. Torrens, Ecclesia: settim, genus cedri electi, quod ut cedrus nescit corruptionem: ita fideles vivent vita æterna. Ægyptus et Idumæa, omnes nationes quæ non receperunt Christum, quæ gratiis illis erunt vacuæ: Juda et Jerusalem, Ecclesia militans, in qua fideles sunt viri Judæi vere confitentes Deum, q. d. Licet Ecclesia a multis opprimatur, tamen manebit invicta. Et mundabo fonte baptismatis vel sanguine Christi, sanguinem electorum, quem non mundaveram ante passionem Christi.» Verum etsi hæc inchoate facta sint, et fiant in Ecclesia militante, tamen plene et perfecte fient in triumphante; de ea enim proprie agit Propheta. Omnia enim hæc consequenter et connexa erunt cum die judicii, quod fiet in valle Josaphat, de quo egit toto cap. hucusque. Subjungit ergo congruo ordine judicio et damnationi impiorum gloriam piorum et electorum, quam ipsi a Christo judice in illa die accipient, ejusque copiam et magnificentiam per varias metaphoras describit. Idem rursum confirmatur ex eo quod S. Joannes alludens, imo citans et interpretans Joelem, iisdem pene verbis describat cœlestem Jerusalem, cap. XXI, uti patebit ex parallelis utriusque, quæ mox combinabo. Ita explicant Remigius, Haymo, Rupertus, Hugo, Lyranus, Ribera, a Castro et alii. De hac ergo cœlesti Jerusalem, sive cœtu Beatorum triumphante, dicit Joel primo, quod ejus cives, puta Beati, scient, id est sentient, videbunt et gustabunt, quod in ea, et in illis ipsis, habitet Deus per gratiam et gloriam, illisque ibidem suas opes, felicitatem et magnificentiam ostendat et communicet, itaque eos beet, et ineffabili gaudio repleat. Hoc est quod huc alludens, totidem, imo pluribus verbis de eadem ait S. Joannes, Apoc. cap. XXI, 3: «Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis. Et ipsi populus ejus erunt, et ipse Deus cum eis erit eorum Deus.» Secundo, quod sit mons sanctus, quia sublimissima, omnibus bonis et deliciis affluens, et omnes «rivi Juda,» id est omnes potentiæ, omnes vires, omnes sensus, omnia ora, omnes linguæ Sanctorum Deo confitentium et laudantium (hos enim hebraice significat Juda) manabunt, scilicet perennibus aquis laudis, gratiarum actionis et jubili, æque ac voluptatum et bonorum omnium. Quod S. Joannes, Apoc. cap. XXI, 10, ait: «Et sustulit me in spiritu in montem magnum et altum.» Tertio, quod sit Jerusalem sancta; quod S. Joannes ibidem ait: «Et ostendit mihi civitatem sanctam, Jerusalem descendentem de cœlo a Deo.» Dicitur Jerusalem, id est visio pacis; quia in visione Dei Beati fruentur pace summa, amplissima et æterna, puta bonorum omnium affluentia: hanc enim Hebræis significat pax. Dicitur sancta, quia in cœlesti Ecclesia non est macula vel ruga, ut ait Apostolus Ephes. cap. V, 27; sed plena puritas, plena integritas, perfecta sanctitas. Unde de ea subdit: «Et alieni non transibunt per eam amplius.» Alludit ad alienigenas, puta Tyrios, Sidonios, Philistæos, Chaldæos, Romanos, qui profanaverunt et vastaverunt Jerusalem, q. d. Pari modo Ecclesiam militantem polluerunt, vexarunt et afflixerunt pagani, Saraceni, hæretici, impii; sed eam translatam in cœlum, et triumphantem non polluent, nec affligent amplius. Huic parallelum est quod S. Joannes, Apoc. cap. XXI, 27: «Non intrabit in eam aliquod coinquinatum, aut abominationem faciens.» Tropologice Hugo Victorinus: «Jerusalem, ait, id est Ecclesia, est sancta in Sacramentis, in præceptis, in judiciis, in consiliis, in promissis. Sacramenta siquidem ejus sunt sine fæce, præcepta sine mole, judicia sine lite, consilia sine zelo, promissa sine fuco fallaciæ, sine zelo invidiæ, sine lite controversiæ, sine mole angariæ, sine fæce concupiscentiæ. Est ergo sancta, cujus est contemplativus intellectus, cœlestis affectus, spiritualis sensus, angelicus actus.» Quarto, quod in ea «stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquæ, et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit torrentem spinarum.» Huic respondet quod ait Joannes Apocal. cap. XXII, 1: «Et ostendit mihi fluvium aquæ vitæ splendidum tanquam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni; et ex utraque parte fluminis lignum vitæ afferens fructus duodecim, per menses singulos reddens fructum suum, et folia ligni ad sanitatem gentium.» Quinto: «Et Judæa in æternum habitabitur, et Jerusalem in generatione et generationem.» Huic æquipollet id quod ait S. Joannes cap. XXI, 16: «Civitas in quadro posita est;» et vers. 18: «Et erat structura muri ejus ex lapide jaspide;» et cap. XXII, 5: «Nox ultra non erit, etc., quoniam Dominus Deus illuminabit illos, et regnabunt in sæcula sæculorum.»
3:18
18. STILLABUNT MONTES DULCEDINEM, — q. d. Tunc in montibus illis cœlestibus, puta in Sione cœlesti, quæ sita est et fundata in montibus tum cœli empyrei, tum æternitatis et divinitatis SS. Trinitatis, implebitur illud toties de terra sancta lacte et melle manante promissum, ac decantatum; hoc est, tunc Beatis in cœlo vita erit jucundissima, et ejus felicitas, æque ac sanctitas, quod S. Joannes, Apoc. cap. XXI, 10, ait: «Et sustulit me in spiritu in montem magnum et altum.» Symbolice, a Castro per montes accipit tres personas divinas, quæ creatis omnibus totoque mundo eminent, quasi divini montes. Ex his enim omne genus suavitatis profluet in terram illam viventium, qua inebriabuntur omnes Beati, et colles beatorum spirituum fluent candidissimum lac cognitionis et puritatis angelicæ, atque per omnes rivos, puta per cæteros beatos homines, fluent aquæ gaudiorum, quia omnes affluent Dei possessione et fruitione. Hoc est quod ait Psaltes, Psalm. XXXV, 9: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuæ, et torrente (non scypho, non poculo, sed torrente) voluptatis tuæ potabis eos.» Torrens, ait ibidem S. Augustinus, tum impetum, tum copiam voluptatis significat: «Quoniam apud te est fons vitæ, et in lumine tuo videbimus lumen.» Tropologice Hugo Victorinus: «Montes, ait, sunt contemplationum sublimia, colles innocentiæ opera, rivi pænitentiæ exercitia: dulcedo est perfecta dilectio, lac est sancta devotio, aqua devota compunctio; in illa ergo die, hoc est, in illa unionis felicitate, sponsa per gaudium contemplationis dulcedinem accipit perfectæ dilectionis; a qua descendens, et ad seipsam rediens affluit lacte devotionis: unde sese præ amore supernorum crucians, immergitur aquis compunctionis, indeque egrediens per pænitentiam exercetur asperam. Post hæc ad innocentiæ trahitur opera, demum ad contemplationis avolat fastigia, dicens: Quid enim mihi est in cœlo, et a te quid volui super terram?» ET FONS DE DOMO DOMINI (de throno Dei) EGREDIETUR. — Fons hic, sive, ut S. Joannes, Apocal. XXII, 1, vocat, fluvius procedens de sede Dei et Agni, est profluvium bonorum, quod Deus emanat et effundit in Beatos per sui visionem beatificam, uti dixi Apoc. XXII. ET IRRIGABIT TORRENTEM SPINARUM. — Nota primo: quem Deus in sua amœnitate, deliciis et pulchritudine in æternum conservabit; quia jugiter velut fons perennis in illum, æque ac incolas ejus, puta in Beatorum animas et corpora influet perpetuum virorem omnis gratiæ et gloriæ, ut fiant settim, id est immortalia et imputribilia, ac candidantia ut spinæ, instar fluvii irrigantis et fecundantis paradisum, qui perennem ei virorem et fructus amœnissimos afferebat, Genes. II, 6. Ita Rupertus, Lyranus, Ribera, Emmanuel et alii. Vide dicta Apocal. XXII, 1 et 2. Pro torrentem hebraice est nachal, quod significat vallem angustam, indeque torrentem qui per eam decurrere solet. Unde torrens hic metonymice pro valle tali capitur, et Symmachus vertit, vallem; sed maluit Interpres vertere torrentem quam vallem, ut persistat in metaphora fontis, et ejus exuberantiam ostendat. Nam, ut ait S. Bernardus in Meditat. cap. IV, «in torrente illius voluptatis nihil ultra appetet cumulata satietas, tanta erit felicitas. Ibi siquidem erit cumulus felicitatis, supereminens gloria, et superabundans lætitia.» Secundo, pro spinarum hebraice et chaldaice est Settim, illudque quasi nomen proprium in latina versione retinent Lyranus et Vatablus, item Syrus et Arabicus uterque; sed Theodotion, Symmachus et Noster vertunt, spinarum; Septuaginta, funiculorum; Nazianzenus, orat. 40 in S. Baptisma, juncorum. Audi S. Hieronymum: «Septuaginta transtulerunt torrentem funiculorum, id est, שטים σχοινίων, quod aut funiculum significat, aut juxta Ægyptios mensuram certi itineris. In Nilo enim solent naves funibus trahere certa habentes spatia, quæ appellant funiculos, ut labori defessorum recentia trahentium colla succedant.» Torrens ergo funiculorum est torrens hæreditarius, quem scilicet funiculis dimetiuntur, et inter hæredes, puta cœli cives, dividunt. Porro Settim locus est trans lacum Asphaltitem in Moab, sex milliaribus distans a Liviade urbe, ubi filii Israel fornicati sunt, colueruntque Beelphegor, ideoque a Deo cæsi sunt, Num. XXV, 1. Ibi arbores nascentes a loco dictæ sunt settim, erantque hæc ligna settim imputribilia, et, ut vertunt Septuaginta, Exod. XXV, 5, ἄσηπτα. Unde Hebræi censent ea fuisse optimum cedrorum genus. Erant enim levissima, fortissima, solidissima, pulcherrima, et tam graves arbores, ut latissima ex illis tabulata cæderentur, ait S. Hieronymus. Quocirca ex illis facta erat arca Testamenti, tabernaculum ejusque vasa, uti dixi Exod. cap. XXV, 5. Noster hic et Isaiæ, cap. XLI, 19, settim vertit spinam, non quod spina sit, sed quod spinæ albæ colore et foliis sit similis. Minus ergo verisimile est quod censet Lyranus, Settim esse Cettim, id est Græciam, unde egressus dicitur Alexander Magnus, I Machab. cap. I, 1; nam Settim per samech, Cettim per caph scribitur, et longissime distat a Jerusalem. Nec placet quod ex R. Saadia scribit Arias, torrentem Settim esse torrentem, qui in Jordanem influit juxta urbem Settim. Nemo enim chorographorum hujus torrentis vel urbis meminit. Ex dictis patet hæc omnia non carnaliter, ut sonant, sed mystice esse accipienda; nec enim ullus unquam fuit, vel erit fons, qui de Jerusalem egrediatur, et tanto terrarum tractu transmisso effundat se in campestria Moab, ubi est torrens et vallis Settim. Vallis ergo Settim, æque ac arca et tabernaculum, facta ex lignis Settim, significant locum Beatorum in cœlo empyreo. Allegorice S. Hieronymus, in Apolog. ad Pammachium, pro lib. Adversus Jovin. in fine: «Christus, inquit, virgo, mater virginis nostri, virgo perpetua, mater et virgo, etc. Hortus conclusus, fons signatus, de quo fonte ille fluvius manat juxta Joel, qui irrigat torrentem vel funium, vel spinarum; funium peccatorum, quibus ante alligabamur: spinarum, quæ suffocant sementem patrisfamilias.» B. Virgo ergo est fons, ex quo manavit fluvius, id est Christus irrigans torrentem funium et spinarum, id est peccatorum et vitiorum nostrorum. Hinc mystice Nazianzenus loco citato, per hunc fontem accipit baptismum; S. Hieronymus hic gratiam Spiritus Sancti, quæ a Deo promanans, ex terra cordis spinas vitiorum evellit, et pro eis virtutes quasi arbores fructiferas inserit, ut spinas nostras ait S. Hieronymus: «et vitia atque peccata, quæ nullam frugem habuere justitiæ, commutent in Domini novalia, et ariditatem nostram rigent aquis largissimis, et pro spinis et vepribus flores virtutum multiplices germinemus, et in eo loco ubi quondam fornicatus est Israel, et initiatus est Beelphegor (deo obscenitatis) lilia castitatis, et rosæ pudoris ac virginitatis exuberent.» Sic et Remigius, Hugo, Arias. Unde Hugo Victorinus: Torrens, ait, spinarum est impetus, fervor et crudelitas gentium. Porro fons de domo egressus torrentem spinarum rigavit, quando per Apostolos et eorum successores Evangelica doctrina gentilem populum a crudelitate convertit, fide initiavit, et ad baptismi gratiam perduxit. Quæres cur Settim significet locum Beatorum? Respondeo, primo, quia in Settim fuit ultima mansio Hebræorum in deserto, Numer. XXXIII, 49, ubi Settim vocatur Abelsatim, ex qua proxime ingressi sunt Hebræi in terram promissam. Unde in eam ex Settim exploratores misit Josue, cap. II, 1. Sicut ergo terra promissa typus erat cœli, sic et ei vicinum Settim. Secundo, quia in Settim, ut patet Numer. XXV, 1, Israel benedictus fuit a Deo per Balaam, magnificis multisque benedictionibus, quæ recensentur, Numer. XXIII et XXIV, qui fuit typus, simili modo Sanctos in cœlis benedicendos a Deo omni benedictione cœlesti. Tertio, quia Balaam, Numer. XXIV, 5, inter alias benedictiones, quas Deo afflatus Israeli imprecatur, affert hanc: «Quam pulchra tabernacula tua Jacob, et tentoria tua Israel! ut valles nemorosæ, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula quæ fixit Dominus, quasi cedri prope aquas. Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas.» Quæ optime conveniunt mystico Israeli et Settim, id est electis et cœlo, eoque videtur hic alludere Joel, dum ait: «Per omnes rivos Judæ ibunt aquæ, et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit torrentem spinarum,» hebraice settim. S. Gregentius Archiepiscopus Thephrensis, Disputat. cum Herbano Judæo, tom. 14 Biblioth. SS. Patrum, legit: Torrentem juncorum; et per fontem hunc accipit «inenarrable illud gaudium et lætitiam inexplicabilem, et fruitionem, et odoris suavitatem Spiritus Sancti, quæ ex ipso præpotente Deo ineffabiliter et perenniter manat, et rigabit sanctorum agmina, et cor ipsorum tremenda illa et incomparabili suavitate implebit.» Hæc comparantur juncis; quia sicut junci, utpote sicci et fungosi, sitiunt et bibunt aquam copiosam; ita Sancti sitiunt et bibunt pelagus divinæ voluptatis, juxta illud: «Torrente voluptatis tuæ potabis eos.» Quarto, ligna settim imputribilia significant corpora Beatorum impassibilia. Rursum, sicut arca et tabernaculum compacta erant ex tabulis settim; sic Ecclesia cœlestis compaginabitur ex sanctis et electis Dei: arca enim existens in Sancto sanctorum, habens super se propitiatorium quasi thronum Dei, et utrinque Cherubinos, Ecclesiæ cœlestis typum gessit. Quinto, in Settim Phinees suo zelo occidens fornicantes, placavit Deum, expiavit scelus populi, et maledictionem plagamque ei a Deo immissam vertit in benedictionem, Numer. XXV, 7. Ita Christi zelus, quo abolevit peccatum, et ab eo suos expiavit, in cœlo settim, id est spinas mortalitatis, et maledictionem laborum et dolorum, a Deo Adæ et posteris inflictam, Genes. III, 18, convertet in benedictionem gaudiorum et bonorum omnium. Sexto, in Settim Balaam dixit et prædixit de Israele: «Orietur stella ex Jacob.» Stella est Christus, qui licet corporaliter ortus et natus sit ex Jacobæis, sive Israelitis in Bethlehem, tamen spiritualiter et gloriose orietur ex eis, imo toti eis post resurrectionem, quasi sol in cœlo, illuminans et beans omnes veros Israelitas: stellas enim proprius locus est cœlum, non terra. Denique juxta Settim, puta in Cades, Moses petra elicuit fontem aquarum decurrentem per solitudinem, forte per Settim, Numer. XX, 11. Rursum, Numer. XXI, 17, Deus dedit Mosi et Hebræis puteum aquarum, cui ipsi accinuerunt: «Ascendat puteus, puteus quem foderunt principes, et paraverunt duces multitudinis in datore legis, et in baculis suis.» Ad hæc loca et aquas hæc videtur alludere hic Joel in hisce rivis Juda, et fonte Dei irrigante Settim, præsertim quia Chaldæus et alii censent petram illam Moysis, ejusque fontem aquarum comitatam fuisse Hebræos per Settim, aliaque deserti loca, illudque velle Apostolum, I Cor. X, 4, cum ait: «Bibebant autem de spirituali consequente eos petra.» Vide dicta Num. XXI, 19. Pari enim modo fons ille aquarum viventium ubique comitabitur Beatos in cœlo empyreo.
3:19
19. ÆGYPTUS IN DESOLATIONEM ERIT, ET IDUMÆA IN DESERTUM PERDITIONIS. — Nominat Ægyptum quia ipsa superstitionis et idololatriæ fuit inventrix et magistra, ideoque Judæis et animo infesta et exemplo ac vicinia sua noxia, utpote pelliciens eos ad suum Apim: hunc enim Jeroboam expressit vitulis aureis, quos in Dan et Bethel erexit, populoque quasi numina adorandos proposuit. Nominat Idumæam, quia perpetuo fuit æmula et hostis populo Dei, scilicet Judæorum. Unde Edom vel Idumæa hebraice idem est quod terrena et cruenta: Misraim, id est Ægyptus, idem est quod angustians, coarctans, tribulans, ait S. Hieronymus; sed sub his per synecdochen externas gentes idololatras, infideles et impias intelligit, q. d. Ægyptii, Idumæi, et eis in impietate similes cæteræ gentes perdentur, earumque regiones tot peccatis pollutæ desolabuntur, atque ipsi ibunt in tartara in die judicii, cum Judæi, id est fideles confitentes et laudantes Deum, salvabuntur, ibuntque in Sion cœlestem.
3:20
20. JUDÆA IN ÆTERNUM HABITABITUR. — Patet hoc de terrena Judæa, ut volunt Judæi, non intelligi. Nam hæc in fine mundi pariter suum habebit finem, et quia S. Scriptura promittit Judæis, æque ac aliis gentibus, post hanc vitam, et post resurrectionem in fine mundi regnum æternum et gloriosum in cœlis. Ergo necesse est hæc accipere de Judæa et Jerusalem cœlesti, uti pluribus ostendit vers. 17. Cœlum ergo empyreum dicitur Judæa, id est confessio et laus Dei, quia in eo jugiter Sancti Deum laudant laudabuntque in æternum; et, ut ait Tobias cap. XIII, 22: «Per vicos ejus alleluia cantabitur.» Et Psaltes, Psalm. LXXXIII, 5: «Beati qui habitant in domo tua, Domine: in sæcula sæculorum laudabunt te.» Hoc enim est otiosum eorum negotium, et negotiosum otium. Idem cœlum, vel potius pars et civitas cœli, in qua simul quasi cives degent Beati, fruentes Deo et Christo, vocatur Jerusalem, id est visio pacis, id est possessio bonorum omnium, totiusque æternitatis, quin et ipsius Dei ac sanctissimæ Trinitatis; hæc enim erit sors et hæreditas æterna Sanctorum. Ibi enim Deus erit omnia in omnibus, juxta illud Sapientis: Te cernere finis, Principium, rector, dux, semita, terminus idem. Tropologice Hugo Victorinus: «Judæa, inquit, et Jerusalem in æternum habitabuntur; Judæa confessio, Jerusalem dicitur pacis visio. Mens enim devota et perfecta, vel ad sui descendens cognitionem delicta confitetur Deo per humilitatem compunctionis; vel ad Dei ascendens cognitionem, per gratiam contemplationis sublimatur ad visionem pacis; et tunc in voce exsultationis et confessionis sonus in ea fit epulantis: nunquam fidelis anima deserit Judæam, quia vel compuncta confitetur scelera; vel devota gratias agit propter gratiæ munera, vel sublimata eructat hymnum recipiens præmia.»
3:21
21. ET MUNDABO SANGUINEM EORUM, QUEM (male Complutensia legunt, quos) NON MUNDAVERAM. — Rabbini, ut R. Abraham et R. Kimchi, ex Hebræo sic vertunt et explicant, «et mundabo,» id est spoliabo Ægyptios suis opibus, easque dabo Judæis in adventu Messiæ: at «sanguinem eorum (ab eis injuste in Judæa effusum) non mundabo,» q. d. Non condonabo eis cædes et strages Judæis illatas, sed ob eas illos morte puniam. Verum hiulca et torta est hæc versio et explicatio. Nam to sanguinem eorum pertinet ad mundabo, quod præcessit, non ad non mundabo, quod sequitur. Ergo supplendum est in Hebræo de more relativum אשר ascer, id est quem, sicque cum Nostro vertendum: Et mundabo sanguinem eorum (puta Judæorum et Hierosolymitanorum, de quibus proxime fuit sermo, id est fidelium et electorum meorum), quem non mundavi. Jam tripliciter id exponi potest. Primo, q. d. Sanguinem, id est homicidia, et quævis alia scelera (horum enim symbolum in Scriptura est sanguis) quæ ante passionem Christi, et ante adventum Spiritus Sancti non mundavi, eo adveniente in Pentecoste emundabo: lustrationes enim et cæremoniæ veteris Testamenti corpus tantum abluebant, et conscientiam non emundabant, Hebr. IX, 9. Ita S. Hieronymus et Arias, qui putant Joelem redire ad effusionem Spiritus Sancti, de qua dixit cap. II, 28; aut, Haymo, q. d. Peccata quæ electi in hac vita perpetrarunt, nec plene emendarunt, ego in morte, vel post mortem in Purgatorio expiabo, ut mundati cœlum ingredi possint. Aut, ut Ribera, q. d. Auferam peccata, et pœnam sanguinis Christi et Apostolorum a Judæis, quem ipsi olim sibi imprecati sunt, dicentes: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros;» nam sub diem judicii convertentur Judæi ad Christum. Secundo et melius, Lyranus et Dionysius: «Mundabo,» id est, mundum declarabo sanguinem servorum meorum, ab Ægyptiis et Idumæis, aliisque tyrannis quasi immundum, et reum damnatum et effusum, quod antea non declaravi. Hebræum enim נקה nicka, significat mundare, innocentem declarare, absolvere et eximere. Unde Marinus in Lexico hunc locum ita vertit: Absolvam sanguinem quem non absolveram; Syrus et Arabicus uterque: Ulciscar sanguinem eorum, et non parcam; qui enim non absolvit reum, ei non parcit, si sit judex, uti hic est. Tertio et genuine, q. d. In die judicii «mundabo,» id est ulciscar sanguinem fidelium meorum injuste ab Ægyptiis aliisque impiis effusum, quem antea non sum ultus: quo facto «Dominus,» Christus, «commorabitur,» et gloriose cum suis fidelibus regnabit perpetim in «Sion» cœlesti. Unde Chaldæus, Septuaginta, Syrus et Arabicus uterque pro mundabo vertunt, vindicabo. Hanc enim vindictam petunt animæ Sanctorum dicentes: «Usquequo, Domine, sanctus et verus, non judicas et vindicas sanguinem nostrum?» Apocal. VI, 10. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo et a Castro. Plane enim respicit ad sanguinem de quo paulo ante dixit: «Pro eo quod inique egerint (Ægyptii et Idumæi) in filios Juda, et effuderint sanguinem innocentem in terra sua.» Nec mireris mundare sanguinem significare vindicare sanguinem. Nam phrasi Scripturæ, terra recipiens sanguinem innocentem et injuste effusum, eo ipso censetur pollui fierique immunda, a qua pollutione et immunditie mundatur et expiatur, dum a judice et vindice puniuntur et plectuntur homicidæ qui eum effuderunt, ut patet Psalm. CV, 38: «Infecta est terra in sanguinibus.» Jerem. II, 34: «In alis tuis inventus est sanguis animarum pauperum,» q. d. Ob sanguinem fusum immunda es, ergo per vindictam emundabo te. Sic Salomon ait Banaiæ, III Reg. II, 31: «Amovebis sanguinem innocentem, qui effusus est a Joab, a me, et a domo patris mei; amovebis, vindicando ejus homicidia, quibus occidit Abner et Amasam, eumque pari modo occidendo. Ezechiel VII, 23: «Terra plena est judicio,» id est reatu «sanguinum.» Isaiæ XXVI, 21: «Ecce enim Dominus egredietur de loco suo, ut visitet iniquitatem habitatoris terræ contra eum: et revelabit terra sanguinem suum, et non operiet ultra interfectos suos,» ad quem locum videtur alludere hic Joel: idem enim dicit. Hac de causa jubebat Deus Judæis, ut, invento cadavere alicujus occisi, magistratus urbis vicinæ pro expiatione terræ offerret vitulam, Deuter. XXI, 3. Vide ibi dicta. Clarissime vero Ezechiel, cap. XXIV, 6: «Væ, ait, civitati sanguinum! etc. Sanguis enim ejus in medio ejus est, super limpidissimam petram effudit illum, etc.: Ut superinducerem indignationem meam, et vindicta ulciscerer: dedi sanguinem ejus super petram limpidissimam, ne operiretur.» Quod explicans versu 13: «Immunditia, ait, tua execrabilis, quia mundare te volui, et non es mundata a sordibus tuis, sed nec mundaberis prius, donec quiescere faciam indignationem meam in te,» donec scilicet vindictam exeram in te; vindicta ergo sanguinis et scelerum est eorumdem emundatio et expurgatio. Dices: Hoc sensu potius mundatur terra, quam sanguis innocentium in terram effusus. Respondeo utrumque mundari. Nam sicut terra excipiens sanguinem injuste effusum censetur polluta, ita pariter sanguis ipse injusta et impia hac sui effusione censetur violatus, maculatus et pollutus, tum quia vis ei facta est, et injuria ac læsio illata; tum quia maculam nominis et famæ apud homines incurrit: damnatus enim et effusus est quasi noxius et reus: unde talem eum homines æstimarunt. Jam per vindictam utraque hæc macula tollitur; nam et injuria talione sarcitur, et infamia tollitur vindicta, qua declaratur ejus innocentia hoc ipso, quo Deus juste eum vindicat. Hac enim vindicta Deus declarat nocentes esse eos qui eum effuderunt, ac consequenter ipsum fuisse innocentem, et injuste ab eis effusum. Notent hoc principes et judices, scilicet se dum puniunt homicidas et sontes, emundare sanguinem innocentium qui clamat vindictam in cœlum, ac simul expiare terram suam eo pollutam, ejusque vindictam divinam a suo capite et domo avertere. Ad hæc se, innocentibus occisis, quasi Manibus justa persolvere et parentare, ac divinæ justitiæ et vindictæ placabilem et gratissimam hostiam offerre. Denique se imitari, imo prævenire judicium rigidum Christi, quo omnes omnino sontes plectet in valle Josaphat. Porro cogitent se non tantum sanguinem fusum, sed et fundendum emundare; dum enim homicidas plectunt, terrent maleficos, eorumque audaciam, iras et rixas frenant, itaque multas multorum cædes inhibent. Nam, ut ait Apostolus: «Magistratus non sine causa gladium portat: Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit,» Rom. XIII, 4. Meminerint oraculi divini intentati Achab regi: «Quia dimisisti virum dignum morte (Benadad regem Syriæ, homicidam et hostem Israelis) de manu tua, erit anima tua pro anima ejus, et populus tuus pro populo ejus,» III Reg. XX, 42. Quippe, ut ait Seneca: «Delictorum impunitas homines audaciores facit ad malum;» et ut Cicero, lib. III Offic.: «Impunitas peccandi maxima est illecebra;» veterem enim ferendo injuriam, invitas novam. Quocirca Socrates apud Platonem, lib. II De Legibus, asserit «civitates optime gubernari, cum injusti dant pœnas.» Idem dixit Solon, teste Cicerone, ad Brutum; Theophrastus apud Stobæum, cap. XLI, rogatus quidnam vitam humanam conservaret, respondit: «Beneficentia, honor et pœna.» Lycurgus apud Ciceronem, loco citato, censet Spartam omnesque respublicas stare pœna et præmio. Quin et Democritus duos tantum deos credidit, pænam et beneficium, ait Plinius, lib. II, cap. XVII. Modestius Pius IV Pontifex emblema habuit laurum et virgam, hoc lemmate: «Pœna et præmium.» Denique Sapiens cap. XIV, 7: «Benedictum, ait, est lignum, per quod fit justitia.»
3:1
In Sion fore salvationem dixerat. Id iam illustratur et probatur divino illo consilio, quo Deus foederis initi et electionis semel factae memor hereditatem suam gratia et misericordia circumveniet ultione de hostibus capta. Quare 3, 4 « Quia ecce in diebus illis et in tempore illo, cum convertero captivitatem [uda et Ierusalem,v .
3:2
2 congregabo emnes genles et deducam eas in vallem Iosaphat et disceptabo cum eis ibi super populo meo et hereditate mca Israel, quos disperserunt in. nationibus ct terram mcam diviserunt,
3:3
v. 8 et super populum meum miserunt sortem et posuerunt puerum in prostibulo et puellam vendiderunt pro vino ut biberent ». — Quod supra dixerat 2, 48 zelatus est Dominus terram suam... id etiam pro futuro tempore valere dicit propheta, etsi populus nova infidelitate ultionem Dei contra se provocaverit. Veniet scil. tempus, quo Sionem miseratus illam restituturus sit; locutio convertere captivitatem Tn3d7nx 3*U non necessario captivitatem i. e. abductionem, exsilium dicit, verum generatim ex misera conditione restitutionem et ad pristinum florem revocationem significat; est igitur miseriam avertere, sanare, cf. Iob 42, 40 (hebr.) ; Ez. 16, 53. Os. 6, 11; vel etiam intelligi potest locutio inde hoc loco assumpta, quia revera multi ex populo bellis capti, in servitutem abacti ac venditi a gentibus finitimis fuerant, uti v. 3 dicitur. Haec Sionis restitutio iudicio in gentes continetur, a quibus Deus rationem exiget de iniuriis illatis ; cf. Is. 40, 5; 33, 1; 52, 4. 8. Vallem Josaphat i. e. Dominus est iuder allegorice dici et locutionem esse tropicam ad Dei iudicium in genies vario tempore variisque modis exercendum iam ex eo elucet, quod quomodo gentes in una valle congregari et puniri possint non apparet ; insuper valde incertum est, utrum eius nominis vallis exstiterit et v. 14 alia appellatione selecta non. nomen sed rem nomine expressam spectari propheta indicat. Neque unquam hostes in valle prope Ierusalem victi deletique sunt. Facile tamen concesseris cum /tup. et Sanet. praeter ipsius nominis significationem hostium devictionem a rege Iosaphat in valle benedictionis olim factam (2 Par. 20, 16-26) etiam huic designationi aptam praebuisse occasionem et felicem in ea contineri allusionem. — Dispersio Israel iam facta est a Theglathphalasar (4 Reg. 15, 29. 4 Par. 5, 26); unde non opus est de everso regno israelitico i. e. de tempore post an. 22 vcrba interpretari ; certe etiam in bellis antecedentibus captivi Israelitae inter nationes dispersi sunt. lam lIehu Assyriis tributum solvere debuit, et ante eum Achab ab Assyriis sub Salmanassar II. devictus est; saepius in annalibus regum Assyriorum expeditiones militares Palaestinam: versus recensentur ; quare antiquis etiam temporibus de dispersione quadam Israelitarum sermo fieri potuit (cf. ScArader, Keilinschriften u. A. T. 2. ed. p. 199. 201. 2071-210. Vigourowz, là Bible et les découvertes mod. 3. ed. IV p. 36 et seq.). De occupatione terrae israeliticae varia iam exstant exempla in bellis, quae inter Israel et Syros gerebantur (cf. 4 Reg. 10, 32. 33; 13, 3) ; eius mentio fit Am. 1, 13. 4 Reg. 14, 26; praecipue tamen divisio facta est translatis habitatoribus in Assyriam (4 Reg. 15, 29). In omnibus istis bellis multi Israelitae captivi ducti atque in servitutem venditi sunt. Quam indigne ab hostibus habiti sint, puerorum puellarumque sorte declaratur ; hebr. puerum dederunt pro meretrice !. S. IHlier. explicat : « posuerunt pueros in prostibulum, ut virilem cogerent mutare naturam... vendiderunt puellam pro vino ut biberent et libidini praeferrent. gulam » (cf. Ub. Sanct. Lap. Men. Tir. Sa, Calm. ; fornicationis pretium designari censet. Mear.). Quae in universum accusaverat, iam speciatim de quibus valeant exponit
3:4
v. 4 « verim quid mihi et vobis, Turus et Sidon, et omnis terminus Palaesthinoruin ? numquid ultionem vos reddetis mthi ? et si uleiscinini vos contra me? cito velociter reddum vicissitidinem vobis super caput vestrum »! — hebr. et etiam quid vos mihi! scil. quid rei vobis mecum est? quare mihi molestiam creatis populum meum infestantes? Dein duplicem ex hebr. ponit quaestionem, qua hostilem agendi modum sibi explicari postulat : numquid. retributionem redditis mihi vel committitis adversum me ? i. e. num iniuriam a me illatam rependere vultis vel sine tali causa in me facinus aliquod committere vobis in animo est ? Si quid molimini, cito velociter debitam vicem rependam vobis, poenam facinoris in caput vestrum convertam. Nulla proin causa adest, cur populum Dei aggrediantur ; nihil enim iniuriae iis illatum est neque impune lacessent ipsi priores clientem Dei. Nihilominus a vehementi infestatione non abstinuerunt :
3:5
v. 5 « argentum enim meum et aurum tulistis et desiderabilia mea et pulcherrima $intulistis in delubra vestra » ; —hebr. etiam explicari potest in delubra et palatia vestra. Diripuerunt thesauros templi et opes civium iisque idolorum templa et suas domos exornarunt in Domini contemptum. Quando haec facta sunt? Forte cum (4 Reg. 14, 13) Ioas rex Israel lerusalem caperet et auferret omne argentum et aurum et omnia vasa ex Domini domo, etiam aliarum gentium copiae sub eo stipendia meruerunt . Antea, temporé Ioram, Philisthini et Arabes vastaverunt Iudam diripueruntque cunctam substantiam, quae inventa est in domo regis (2 Par. 21, 1). Eadem vel alia occasione — nam pauca solum fragmenta supersunt asservata in libris sacris de plurium saeculorum rebus gestis — etiam
3:6
v. 6 « et filios Iuda et filios lerusalem vendidistis filiis Graecorum, ut longe faceretis eos de finibus eorum » ; — similium scelerum etiam Amos accusat Philisthaeos (1, 6), Tyrios (1, 9) ; variarum impugnationum mentio fit Ps. 82, uti iam Rib. monet. Peculiare crudelitatis genus in eo cernitur, ut populi Dei socios in remotissimas regiones vendiderint, quo magis omnis ad Dei templum redeundi spes 1is adimatur. At Deus vigilat in suos : consilium hostium confundet losque eadem poena castigabit v. '] « ecce ego suscitabo eos de loco in quo vendidistis eos et convertam retributionem vestram in caput vestrum,
3:8
v. 8 et vendam filios vestros et filias vestras ih manibus filiorum Iuda et venumdabunt eos Sabaeis, genti longinquae, quia Dominus locutus est » .— Deus suorum curam se gerere promittit, etsi longe absint. Per iustam ultionem minatur, se traditurum esse filios eorum et filias Iudaeis, ut isti illos vendant Sabaeis in regionem remotam felicis Arabiae ?. Philisthaei iam per Azariam (2 Par. 26, 6) et Ezechiam devicti sunt (4 Reg. 18, 8), quorum multi certe etiam servitutem subierunt iure belli et captivitatis. Utrum et quomodo Phoenices poenas luerint per Iudaeos, dici non potest. Phoenices ab Assyriis ct Chaldaeis fuisse expugnatos et victos, certum est; tempore Machabaeorum aliquae regiones Philisthaeorum et Phoenicum Iudaeis parebant (cf. 4 Mach. 10, 86. 89. 11, 59. 60). Notat Ps. Ruf. : « quod totum sane vel statim post Assyriorum exitum vel post reversionem de captivitate Machabaeorum temporibus videtur impletum ». Id factum esse fortasse capta per Alexandrum Magnum Tyro, Calm. censet ; ceterum vide, quae Sophonias (2, 4-1) et Zacharias (9, 1-6) iisdem gentibus minentur, quae Ieremias (cp. 4'1) et Ezechiel (95, 13-99 cp.) vaticinentur. in valle Iosaphat, ubi mortui in vitam redierint, Deum de omnibus iudicium habiturum et quotquot sub coelo sunt de his quae adversum ipsos perpetraverint, rationem reddituros. Quae cogitatio fieri nequit, quin ridicula sit, quandoquidem divinitus inspirata Scriptura prophetiam completam esse dicit et pugna commissa in valle losaphat a vicinis gentibus poenas exactas ». Scholz nomen hoc a vate efformatum esse censet secundum Os. 4, 5 (vallis Iezrahel) ad designandam urbem messianicam, lerusalem novi foederis, contra quam hostes expeditionem suscipiunt.
3:9
v. 9 « Clamate hoc in gentibus, sanctificate bellum, suscitate robustos ; accedant, ascendant omnes viri bellatores » ! — prophetae vel praecones admonentur, ut ?n gentibus i. e. longe lateque per gentes, ubique annuntient et exhortentur : consecrate vos sacro bello ; « mihi consecrate, ego enim bellabo et ad meam gloriam res agetur... omne autem quod sanctificari dicitur, semper cum divina gloria coniunctum est » (Cyr.). Quare sermo fit ad Dei cultores, ad omnes qui sub signis Dei militant (Cyr. Rup. Alb.), non, ut compluribus placet, ad impios et hostes (Rib. Lap. Sa, Mar. Keil, Scholz); hostes v. 11 alloquitur propheta, quare iam ad totius sermonis conformationem apte v. 9. 10 bellatores Dei intelliguntur, qui arma arripiant et in certamen descendant. Indicat igitur propheta, in ipsa periodo messianica fore certamina subeunda, fore incursus hostiles, quibus omni vi sit obviandum. Repetta enim adhortatio rem agi gravissimam et strenue csse adlaborandum ostendit. Omnem quoque conatum esse exserendum et cuncta quasi in bellica instrumenta esse vertenda — tantae molis pugna instat! — declaratur
Ex iudicio particulari propheta progreditur ad sacrum quoddam, et universale bellum, quo tempore messianico erit dimicandum. Periodum nempe spectari messianicam, elucet ex v. 15. 16 i. e. ex signis illis, quae supra 2, 30. 31 illi periodo aperte adscripserat. A v. 9 usque ad v. 15. 16 una quasi scena describitur, quare iam v. 9 et seq. eidem periodo attribui debent. Bellum indicit, ad quod omnes omni conatu vires conferant :
3:10
v. 10 « concidite aratra vestra in gladios et ligones vestros in lanceas ; infirmus dicat : quia fortis ego sum » ! — ne infirmi quidem à pugna excipiuntur ; sed tale aderit adiutorium, ut ipsi imbecilles confidenter suam possint iactare fortitudinem. Cur, declaratur v. 12. 13. Instat igitur concertatio generalis, cui nemo se subducere possit; vel in universali illa oppugnatione quam hostes Dei contra regnum Dei suseipiunt, unusquisque suas agere debebit partes, idque strenue ae fortüier. Si igitur periodus messianica aliis in vaticiniis tamquam tempus pacis describitur, haec quidem verissima sunt, attamen indolem illam pacis talem esse, quae infestatione minime careat et quae strenuo adversus inimicos conatu et forti certamine et acquirenda sit et conservanda et defendenda, hoe oraculo edocemur. Complent enim inter se vaticinia neque doctrina integra in uno loco traditur, verum ex pluribus sedibus est colligenda et varia oracula ita inter se sunt concilianda, ut sua cuique stet veritas. Uti v. 9. 10 bellatores Dei ad arma capessenda adhortatus est, ita nuhc hostes Dei ironice exstimulat, ut vires colligant, manus conserant
3:11
v. 144 « erumpite et venite omnes gentes de circuitu et congregamini ; ibi occumbere faciet Dominus robustos tuos » ; — admonentur scil. uti apud Isaiam : « congregamini populi et vincimini . . confortamini et vincimini » (8, 9. 10). In altero membro textus latinus ' statim indicat, irritos fore conatus, insigni clade per Dei potentiam omnes prostratum iri. Haec igitur ratio est, cur etiam infirmus animos sumat et dicat : quia fortis ego sum. Verum in textu hebr., uti iam Lap. Mar. agnoverunt, precatio fit ad Dominurm, ut contra agmina hostilia in certamen deducat heroes suos i. e. angelos: eo fac descendere, Domine, robustos (uos. (angelos tuos) cf. Lap. Mar. Keil, Wünsche, Merz. Sunt igitur angeli certaminis comites, socii, adiutores et propheta efflagitat, ut agmina illa coelestia bellatoribus Dei opem ferant ; optima sane ratio, cur infirmus quoque tali subsidio munitus dicat et confidat se fortem esse. Uti Deus angelos misit ad Aegyptios prosternendos, ad Assyrios vincendos, ad victorias Machabaeorum ducibus conciliandas, ita in universali illo conflictu inter Dei pugnatores et agmina hostium Deus suos roborat et iuvat acie illa coelesti. Nam quemadmodum diabolus suos instigat ad regnum Dei oppugnandum, eodem modo angeli Dei militibus assistunt. falces ipsi admonentur angeli, ut messem colligant. Est scil. ista admonitio et parabola messis praeformatio quaedam illius parabolae, quam Christus enuclcatius proponit Matth. 13, 38-42; v. g. v. 41:« mittet filius hominis angelos suos et colligent de regno eius omnia scandala », et v. 30: « dicam messoribus : colligite primum zizania » . . ; insuper iste sensus apte illustratur Ap. 44, 15 - 20, prout etiam advertunt Rib. Men. Tir. Gord. Huius certaminis exitum colligi docet in iudicio universali et ultimo, quo omnes coram Dei tribunali gentes sistuntur; quare dimicationis illius progressum ita delineat, ut gentes demum ad vallem iudicis Domini propellantur
3:12
v. 12 « corsurgant et ascendant gentes in vallem Iosaphat ; quia ibi sedebo ut iudicem omnes gentes in. circuitu » ; — de Iosaphat valle vide ad v. 2. Exitus hic alia est ratio, cur in ea dimicatione ne infirmus quidem animo cadere debeat (cf. v. 10). Tale autem iudicium erit, cum hostium malitia creverit et magnam quandam mensuram impleverit. Hanc messem ut colligant, angeli mittuntur
3:13
v. 13 « milite falces, quoniam maturavit messis ; venite et dcscendite, quia plenum cst torcular, exuberant torcularia ; quia multiplicata est malitia eorum ». — Imaginem hane Christus parabola sua egregie illustrat cf. Matth. 13, 29. 30. 40 - 42. In hebr. aptius : venite et calcate * scil. uvas. Iudicium imagine sessis (cf. Is. 1"1, 5. Os. 6, 11) et vindemiae (cf. Is. 63, 1) proponitur ; qua comparatione innuitur malitiam suis incrementis quasi maturescere et augeri multum in modum. Concordant Christi verba : « sinite utraque crescere usque ad messem » et S. Pauli doctrina de apostasia magna futura (2 Thess. 2, 3). « Exspectavit Dominus, ut calcaret torcular, donec ille racemorum adveniret cumulus, qui lacum i. e. praevisam a Deo mensuram impleret » (Sanct.). JA Hanc gentium messem angeli colligunt, comportant, Deo iudici sistunt :
3:14
v. 14 « populi populi n. valle concisionis : quia ?uxta, est dies Domini in valle concisionis » ; — vallis « Dominus iudicat » iam ex effectu in Dei hostes appellatur vallis concisionis ? nomine symbolico. Adnotat S. e exhiberi seusum. lpse vertit : ibi confundit Deus fortes tuos, et formam aphelicam esse vult litera 5 inserta. Sed cur tales fiugere anomalias ? Imperativum rite agnoscunt Ewald, Hitz. Olshausen (Lehrb. d. hebr. Spr. p. 567) aliique. Sed si allocutio fitad Deum, sensus ucquit esse : Deus fac occumbere fortes tuos ! 1. cf. "m Is. 14, 6. Ez. 34, 4. Ita rite LXX xatttte ; ita. Syr. et Chald. vocem hebr. intellexerunt. Vidit etiam Heoubig. hanc notionem requiri, et ideo textum hebr. mutat ; at textus immutatione minime indiget. S. Hier. illam saltem commentario inserit : « descendant calcentque torcularia ». 2. (mn Is. 28, 27 ; & verbo vn decidere, firmiter constituere, definire, incidere ; cf. Is. Hier. : «in eo loco, ubi nos posuimus populi populi et. Septuaginta transtulerunt : sonitus exauditi sunt, in hebr. scriptum est. amonim, amonim (nm'3125), quod utique multitudinem et turbas eorum qui iudicandi sunt et strepitum sonitumque significat. Rursum ubi nos diximus in valle concisionis sequentes translationem Aquilae et Symmachi et quintae editionis, Septuaginta et Theodotio z35 8x5 xai c6 xploeu; i. e. causae et. iudicii transtulerunt... idcirco autem gentium, de quibus supra diximus, in valle iudicii sive concisionis populi congregantur, ut interficiantur et corruant et a Domino iudicentur ». Igitur secundum tpsum S. Hier. hebr. verte tumultus, tumujtus in valle decisionis (vel tribuli ?) ! Hic vero dies Domini solitis vestitur in rerum natura perturbationibus
3:15
v. 49 « sol et luna obtenebrati sunt et stellae retraxrerunt splendorem suum » ; — cf. 9, 10. 31. In ista vero universae mundi machinae coninuotione et omnium terrore (cf. Luc. 21, 26) Dominus e medio regno suo quasi ex sua propria sede vocem suam emittet i. e. omnes ad iudicium colligit sententiam poenamque promulgat cf. Ioan. 5, 28 : quia venit hora, in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei; ita similiter
3:16
v. 16 « et Dominus de Sion rugiet et de lerusalem dabit vocem suam, et movebuntur coeli et terra ; et Dominus spes populi sui et forti- (udo. filiorum Israel » ; — dum omnia contremiscunt, Dominus suis se praebet certam spem ; pii animis non cadent, firmiter fiduciam retinent neque unquam confundentur ; mediis in angustiis et totius mundi ruina Dominus illis est fortitudo ; cf. Luc. 21, 28 : « his autem fieri incipientibus, respicite et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra ». runt Haimo, Rup. Alb. Rib. Sanct. Lap. Sa, Men. Mar. At ne isti quidem in solis et lunae obtenebrationis explicatione consentiunt ; dum enim aliis ea vere sint signa, quae fiant in sideribus (cf. Sanct. Mar. Gord.), aliis praeplacet rem explicare ex affectu moerentium : « videtur enim tunc hominibus prae afflictione animi sol obscurari ; unde apud nos vehemens comminatio est : efficiam ut stellas medio in die videas » ( Rib. sim. Lap. Sa, Men. Tir.). Eandem viam, ut patet, ingrediuntur, qui totam prophetiam de iudicio contra hostes Assyrios etc. exponunt ; unde ipsis non sol obtenebratur, sed victi caligine offunduntur (cf. . Cyr.), non mundo, sed timentibus ingruunt tenebrae ( Ps. Ituf.), non sideribus, sed occisis deerit lumen (Theod. M.) etc. :
3:17
Ex tali rerum exitu, quem prophetia docet, duo discuntur : Dominum Sioni adesse et illam reddere sanctam depulsa omni iniquitate. Bene nexum TÀeod. exponit : « haec autem omnia Dominus facturus est misericordia in populum suum utens, ut hac fruens providentia cognoscat, inquit, quod ego sum Deus.. » (sim. Cyr.) ; ita v. 1'1 « Et scietis, quia ego Dominus Deus vester, habitans in. Sion monte sancto meo ; et erit lerusalem sancta et alieni non transibunt per eam amplius » ; — i. e. in Sion sedem quasi suam fixit, hoc regni sui domicilium est; quare oppugnatores omnes deiiciet, et ibi se ut. Deum foederis qui promissis stet, manifestabit et cum ipse sit sanctus, etiam regnum suum sanctitate florere vult. Nunc ratio est explicata, cur in Sion sit salvatio (3, 32) et cur in omnes hostes animadvertat : ibi enim thronum elegit, haec est illa hereditas, quam sibi acquisivit. Sion igitur consideratur tamquam theocratiae sedes et est ipsum theocratiae symbolum ac repraesentatio eo magis apta, quia vetus theocratia ibi consistebat. s Deus sanctus recedere iubet omnes qui operantur iniquitatem eosque a suo regno arcebit 1. e. alieni non transibunt ; in suos vero effudit spiritum suum (2, 28); huius effusionis et sanctitatis inde consequentis benedictionem et copiam imagine fertilitatis uberrimae ac felicissimae describit
3:18
v. 18 « et erit in dte illa, stillabunt montes dulcedinem et colles fluent lacte et per omnes rivos Iuda ibunt aquae, et fons de domo Domini egredietur et irrigabit torrentem spinarum » ; — hebr. stillabunt montes musto... i. e. vineae in montibus plantatae tantam copiam uvarum musto plenarum afferent, pecudes in collibus pascentes tantam lactis abundantiam ministrabunt, ut ipsi montes et colles videantur non iam aquarum fontes effundere, verum musti lactisque scaturigines. Tota vero regio et campi universi rivis nunquam deficientibus irrigabuntur. Haec aquarum profluentia agrorum fertilitatem summam efficiet. Sanctitas per Dei spiritum effusa hac rerum omnium abundantia apte delineatur ; nam, uti peccatum maledictionem etiam in res creatas induxit (cf. Gen. 3, 16), uti ipsa etiam terra vastatione, incendiis, inundatione, sterilitate etc. propter hominum peccata saepe puniebatur, ita consequens est, ut ex hominum sanctitate instaurata ad res etiam creatas splendor quidam redundet, vel ut ipsa natura pulchrior effecta. et fecundior suo modo testimonium ferat sanctitati liominum. Idque eo ma- .£is, quia in lege certus quidam nexus statuitur inter hominum pietatem et regionis ubertatem ; unde pro indole veteris foederis eo ipso regio uberrima omnibusque bonis abundans testimonium reddit religioni et sanctitati incolarum. Quare, si propheta inauditum quendam abundantiae et amoenitatis gradum describit, ex eo facile concludunt ii, qui normae mosaicae memores sunt (cf. Lev. 26. Deut. 28), adfuturum esse ingens quoddam sanctitatis incrementum. Ceterum vide, quae ad Os. 2, 21 et ad Amos 9, 13 adnotavimus. Haec autem revera symbolice dici, ipse propheta inhuit, cum fontem de domo Domini egredientem exhibeat ; fons enim e templo non egrediebatur alius, nisi fons metaphorice dictus, fons benedictionis etc. ; cf. Ez. 41, 1. Zach. 13, 1. Ap. 22, 4. Isto fonte ait ipsum desertum irrigari et proinde ad fertilitatem adduci. In hebr. est vallis schittim i. e. vallis acaciarum '. Ceterum scAittim vel settim, uti S. Hier. scribit, ita. explicat idem : « est genus arboris in eremo spinae albae simile, colore et foliis, non magnitudine. Alioquin tam grandes arbores sunt, ut latissima ex illis tabulata caedantur, lignumque fortissimum est et incredibilis levitatis ac pulchritudinis... quae ligna in locis cultis et in romano solo absque Arabiae solitudine non inveniuntur » ; unde maxime obvia significatio esse videtur: ipsam solitudinem et eremum fonte illo irrigatum iri et fertilem redditum (cf. Schegg), qua re eximia novae periodi felicitas effertur. Nam quod alii volunt, vallem Cedron ita vocari (Cyr. Hitz.), probare nequeunt; intelligi autem Settim. regionem in. campestribus Moab ? sitam (JIier. Rib. Lap. Wünsche) incredibile est, quia fontem e templo egressum per Iordanem in regionem Moab fluere, nimis miro modo fingitur. | Quod modo dixerat : alieni non transibunt, iam ex sui temporis conditione in iis ostendit, qui quam maxime in populum Dei se hostiles gerere animos prae se tulerunt ; poenas scil. scelerum dabunt
3:19
v. 19 « Aegyptus in desolationem erit et Idumaea àin desertum perditionis pro eo quod nique egerint in filios Iuda et effuderint sanguinem innocentem in terra sua » ; — quod supra v. 4 et seq. de Tyriis et Philisthiim conquestus est, etiam in Aegyptiis et Edomitis reprehendit ; Edomitas eodem fere modo accusat Amos quoque (1, 11) et Abdias (v. 10). Edomitas rebelles fuisse contra regnum iudaicum, lege 4 Reg. 8, 20 ; illorum regionem in solitudinem redactam sollemniter affirmat Malachias (1, 3. 4). Etiam Aegyptii Iudaeos bellis oppresserunt (iam 3 Reg. 14, 25) et qui ad regiones aegyptiacas confugerunt variis bellis exagitati, eos interemerunt, uti proplreta conqueritur. Aegyptios punitos per Cambysen et ita Ioelis oraculum impletum esse censent S. Cyr. Theod. Calm. ; at iidem in hac poenae denuntiatione simul cernunt. omnem fastum terrenum iri deiectum et impetus hostiles in Dei populum fore irritos auctoresque in interitum esse ruituros (sim. S. Hier.). Ceterum vide oracula contra Aegyptum Is. 19; Ier. 46 ; Ez. 30- 32; contra Edom Ier. 49, 1. Ez. 33. Dum hostibus vastitas et interitus immineat, Dei populus securitate et pace fruitur
3:20
v. 20 « et Iudaea in aeternum habitabitur et lerusalem 1n generationem et generationem » ; — regnum enim aeternum Davidi est promissum et thronus eiusffirmus stabit, uti per Nathan domui Davidis est annuntiatum (2 Reg. '1, 14). Foedus quoque sempiternum post punitionem a Deo iniri servarique inviolabile Osee vaticinatus est (2, 19 et seq.), eodemque modo Isaias hostibus prostratis de regno pacis sempiternae crebro mentionem infert (9, 71; 14, 41; 54, 1 etc.), idque fieri ait zelo Domini exercituum (Is. 9, 1). Iste zelus beneficiis in fideles collatis et ultione in inimicos potissimum manifestatur (cf. supra 2, 18). Quare summam oraculorum complexus propheta concludit
3:21
v. 24 « et mundabo sanguinem eorum, quem non mundaveram ; et Dominus commorabitur in Sion » ; — hebr. verte: et sanguinem eorum sacrosanctum habebo, quem non sacrosanctum habui! i. e. oppressionem populi sui, quam in vetere foedere saepius permisit Deus, iam non permittet ; est enim populus nunc Deo carissimus, pretiosus coram eius conspectu, quare cura vigili providebit, ne quis ei iniuriam impune inferat ; cf. Ps. 14, 14: « et honorabile nomen eorum coram ipso, » vel ut hebr. textus fert : « et pretiosus sanguis eorum in oculis eius » i. e. princeps pacis messianicus Siddim, quae olim mari mortuo erat destructa (cf. Schegg, Loch); eam regionem etiam Scholz intelligit. 1. Cf. npa innocentem, purum, sanctum habere, declarare ; vide Merz p. 27. sanguinem pauperum non spernit, immo pretiosum habet, maximi aestimat, eorum curam habebit tenerrimam. Ex hac significatione facile fluit altera, quam eommuniter sequuntur : e£. vindicabo setnguinem eorum, quem, non vindicaveram ! i. e. si quis illis manus intulerit, divinam ultionem celeriter experietur; in novo rerum ordine maiore studio atque aemulatione Deus populi sui iniurias vindicabit. Vel verba possunt etiam referri ad v. 19: punitione illa Aezyptiorum et Edomitarum Dominus ulciscitur iniurias, quas longo tempore prorsus negligere videbatur. Hac ultione exercita Dominus tamquam auctor salutis habitabit i. c. stabili modo propriam sibi sedem, requiem, domicilium constituet in Sion i. e. in medio populo suo. Suos igitur magni aestimat et quasi cum reverentia eorum curam habet, ab hostium incursu vindicat, inter eos inha bitat : « ecce tabernaculum Dei cum hominibus », vel, uti Ps. Auf. advertit: « ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi ». Hac eximia consolatione Ioel divinae providentiae normam in recendo populo absolvit. Amos (psoy ! i. e. Qascázov qui apud Latinos portans dicitur — S. Hier. praef. in Ioel —) fuit de oppido Thecue, « quod sex millibus ad meridianam plagam abest a sancta Bethlehem, quae mundi genuit Salvatorem ; et ultra nullus est viculus, ne agrestes quidem casae ? et furnorum similes quas Afri appellant mapalia... et quia humi arido atque arenoxo nihil omnino frugum gignitur, cuncta sunt plena pastoribus, ut sterilitatem terrae compensent pecorum multitudine. Ex hoc numero pastorum Amos propheta fuit, imperitus sermone ?, sed non scientia » (S. Hier. in prologo ad Amos). Fuit Thecue « viculus in monte situs et duodecim millibus ab Hierosolymis separatus » (idem in Ier. 6, 1). Ut ipse propheta narrat, a pecorum cura et humili vitae conditione vocatus est ad munus propheticum a Domino, qui ex beneplacito eligit quem vult et qui humilia et abiecta et ea quae non sunt assumit, ut fortia confundat (cf. 1, 14). Fuit ipse DYTp32 ex pastoribus; quamvis "7pá 2 Reg. 3, 4 de rege Moabitarum gregum multitudine nobili dicatur, tamen Amos minime censeri debet herus quidam dives, cuius greges servi et pueri pascebant. ld enim excluditur, quia se vocat "p53 qui gregis curam et munus pastoritium ipse exerceat et quia vellicans sycomoros tenuem vitae rationem designat. Munus propheticum obiit tempore Oziae regis Iuda et Ieroboam regis Israel. Diu isti reges simul praeerant; anno enim 13 Ieroboam regis! , qui per annos 41 regnavit, Ozias regnum capessivit et per 52 annos tenuit. Res utriusque regni prospere agebantur. leroboam .« restituit terminos Israel ab introitu Emath usque ad mare solitudinis... vidit enim Dominus afflictionem Israel amaram nimis » (& Reg. 14, 25); Ozias autem vel Azarias feliciter bella gessit contra Philisthiim, Arabes et Ammonitas, arces urbesque munitas erexit et regni iudaici conditionem prosperam reddidit ac florentem (cf. 2 Par. 26, 1-15). At splendore illo externo et bellico morum corruptio et defectio a sincero Dei cultu in utroque rcgno male obtegebatur. Ieroboam « fecit quod est malum coram Domino; non recessit ab omnibus peccatis Ieroboam filii Nabat, qui peccare fecit Israel » (4 Reg. 14, 24) ; etiam Ozias « excelsa non est demolitus ; adhuc populus sacrificabat et adolebat incensum in excelsis (l. c. 18, 4), et cum roboratus esset, elevatum est cor eius ininteritum suum et neglexit Dominum Deum suum » (2 Par. 26, 16); insuper Iudaeos quoque et cultu idololatrico deliquisse et varia morum depravatione laborasse, ex libris Osee et Amos nimis perspicuum apparet (Os. 4, 15; 5, 10. 19. 44; 6, 11; 8, 14; 12, 2. Am. 2, 4; 6, 1); immo Bersabee oppidum in finibus Iuda situm cultu illicito celebre erat et ab ipsis Israelitis frequentatum (Am. 5, 8; 8, 14). Quare propheta intrepide munere suo fungens medio in splendore externo regni utriusque ruinam miseram praenuntiat morumque censor fortiter in contemptores Dei invehitur (cf. "1, 12). In tres partes commode librum disperties : cap. 1. 2-cp. 3-6.-cp. '1-9. Et prima quidem parte iudicium Deifin gentes et in populum electum denuntiat. Incipit gentibus vicinis varia exprobrare crimina, quibus in populum Dei peccaverant, iisque congruam praedicere castigationem. Hac quasi praeparatione praemissa iudicium Dei in ipsum populum electum, in Iuda et Israel, devolutum iriait, quippe qui legem Dei abiecerint et beneficiis a Deo acceptis ingratos se et indignos praestiterint ; quare ignem missum iri ait in Iuda et Israel esse periturum. Quam accusationem criminum et denuntiationem poenae in altera parte (cp. 3-6) latius prosequitur et per singula enucleate proponit. Tribus enim orationibus vel totidem reprehensionibus et singula scelera exagitat et imminentem castigationem varie illustrat. Atque in prima oratione (ep. 3) beneficium Dei quod electione in populum Dei facta consecuti sunt iis in memoriam revocat ; a quo cum turpiter desciverint adeo, ut ipsae gentes in eos ferre debeant sententiam, regni interitum, urbis excidium, necem populi praenuntiat. Altera oratione (cp. 4) eorum mentem iniquitate. quasi inveteratam perstringit : ostendit enim, quoties et quam sedulo Deus variis poenis iam inflietis cos ad meliorem frugem reducere studuerit ; verum pro corumPeontumacia frustra et in vanum omnia cessisse ; unde nihil aliud relinqui, nisi ut eiecti ,e terra. deleantur. Hunc populi inieritum oratione tertia (ep. 8. 6) plangit propheta recolens cum dolore, qua via illud sibi excidium paraverint, quam futurum sit horrendum, atque incusans principes fautores iniquitatis et ruinae auctores. Tertia parte exponit propheta, quibus visionibus symbolicis Deus ipsi rerum futuram conditionem delineaverit. Et bis quidem propheta sua apud Deum intercessione castigationem iamiam imminentem avertit. Deinde in duabus visionibus cernit Deum curam et protectionem populi ingrati abiicere et iusto iudicio illos excidio tradi; post utramque vero visionem ea inserit, quibus infligendae poenae et necessitas probetur et modus declaretur. Demum ultimo capite toti vaticinio finem imponit egregium, omnia complexus quae de excidio vaticinatus erat; at ea illustrat et laeta spe perfundit proposita instauratione messianica plena sanctitate et. per orbem diffundenda, ad quam perfectionem attingendam tota veteris legis ratio ordinatur. Quare illa proposita optime defungitur munere prophetico ostendens, ad quam lucem per noctis et castigationis tenebras demum per Dei providentiam sit perveniendum. Eius dicendi genus S. Hier. quidem non magni aestimare videtur ; vocat enim prophetam nostrum « imperitum sermone sed non scientia » (prolog. c. 1028). Maiore honore eum afficit S. Augustinus, qui ad eloquentiam prophetarum commendandam ex eo honorifica mentione facta exemplum (Am. 6, 1) promit (doctr. christ. 4, 1. M. 34, 96 ; vide infra ad 6, "). Atque Loth. quoque, sane subtilis sermonis iudex, magnis eum effert laudibus ; monet, ne quis ita sequatur auctoritatem S. Hier., ut putet vatem eum fuisse plane rudem et indisertum et ab omni ornatu alienum ; « id autem longe est secus : evolvat modo scripta eius aequus iudex, de re non de homine quaesiturus ; censebit, credo, potius pastorem nostrum puxàiv üccepmxévat «Qv. ürepAiav zpconzóv, ut sensuum elatione et magnificentia spiritus prope summis parem, ita etiam dictionis splendore et compositionis elegantia vix quoquam inferiorem » (de sacra poesi Hebr. ed. Rosenmüller p. 245). Huic encomio recentiores quoque calculum adiiciunt ; cf. De Wette-Schrader, Einl. 2. 289 ; Bleek-Kamphausen, Einl. 2. 238; Kaulen, Einl. p. 348 n. 406; laudant enim sermonis concinnitatem, elegantiam, puritatem atque venustam quandam simplicitatem (cf. Zschokke, hist. s. p. 263, Vigouroux, Manuel bibl. II p. 630). Uti Osee, ita Amos quoque, prout legentibus compertum est, multa ex Pentateucho sibi nota effert ; de qua re vide, quae ad Osee (Proleg. 4 p. 13) dicta sunt ; illa invenies ex Amos collecta apud Reinke (Beitraege ; 8, 139) et Trochon (l. c. p. 131). ARc. — Post inscriptionem usitatam (1, 1) sententia iam ex loele nota iudicio Dei praeludit generatim (1, 2) ; dein iudicia Dei fore annuntiat super sex gentes vicinas criminum causis adductis ; et quidem tres gentes recenset nullo cognationis vinculo Israelitis coniunetas : Syros, Philisthacos, Tyrios, quorum scelera et poenam sceleribus a iusto iudice intligendam enumerat (1, 3- 10). Dein tres in medium profert. gentes, quae aliquo sanguinis et propinquitatis vinculo cum Isiaelitis sociantur : Idumaeos, Ammonitas, Moabitas, quibus pariter et erimina. conimissa. exprobrat. et castigationem praedicit (1, 11 - 2, 3). Ita genibus iuste percussis iudicia Dei in ipsum populum electum .iri devolutum docet, quippe qui peccatis se similem gentibus reddiderit ; quare et Iu!ae et Ixraeli erimina obiicit, poenam declarat et quantopere Israel beneficiis acceptis se ingratum exhibuerit, exemplis allatis ostendit (2, 4 - 16).
3:2
L'unico passo della S. Scrittura, ove è menzione della « valle di I. » con riferimento ad un giudizio di Jahweh, è Ioel 3, 2.12.14: « Io radunerò tutte le nazioni, le farò discendere nella v. di I., e là entrerò in giudizio con esse... …
3:6
… Ez. 27, 13, 19 e Ioel 3, 6 (ebr. 4, 6) parlano del commercio di schiavi, vasi e metalli che i Tiri facevano con i Greci. …
3:14
… L'espressione di Gioele « v. di I. » deve avere non un senso topografico, ma simbolico e metaforico, fondato sull'etimologia del nome (Jēhōšāphat = « Jahweh giudica »): il luogo dove Jahweh giudicherà, promulgherà « la decisione » (Ioel 3, 14). Perciò s. Cirillo Alessandro definisce siffatta credenza, invalsa specialmente tra i giudei, « una favola da vecchierelle » (PG 71, 389).
3:17
… Quando Salomone fece trasferire l'Arca dalla provvisoria dimora sul S., nel Tempio da lui costruito sul colle del Moria (II Par. 3, 1 e 5,2), questo colle fu nel linguaggio poetico dei Salmi e dei Profeti denominato S. (Ps. 73, 2; Is. 8, 18; 10, 12; Ier. 31, 13; Ioel 3, 17); anzi il glorioso nome fu usato, simbolicamente, per tutta la città di Gerusalemme (Is. 29,9;
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.