Tribulations are threatned to the tenne tribes of Israel, for their pride, and voluptuosnes. (5. God stil protecting some who serue him sincerely) 7 and for contempt of Religion. 16. But God wil lay a sure fundation in Sion, 20. Wil punish the wicked, 24. and comforth the good.
1Woe to the crown of pride, to the drunkards of Ephraim, and to the fading flower the glory his joy, who were on the head of the fat valley, staggering with wine.Guai alla corona di superbia, agli ubriachi di Efraim; al fiore cadente della gloria, e della allegrezza di lui, a que', che stavan sull'alto di fertilissima valle, istupiditi dal vino.VVOE to the crowne of pride, to the drunkards of Ephraim, and to the flowre falling downe from the glorie of his exultation, which were in the toppe of the most fatte valley, erring by wine.Væ coronæ superbiæ, ebriis Ephraim, / et flori decidenti, gloriæ exsultationis ejus, / qui erant in vertice vallis pinguissimæ, / errantes a vino. 2Behold the Lord is mighty and strong, as a storm of hail: a destroying whirlwind, as the violence of many waters overflowing, and sent forth upon a spacious land.Ecco il Signore forte, e possente come grandine impetuosa, come turbine, che devasta, come massa grande d'acque, che inondano, e allagano spazioso terreno.Behold our Lord is valiant and strong, as the violence of hayle: a whirle wind breaking, the violence of manie waters ouerflowing, & sent forth vpon a large ground.Ecce validus et fortis Dominus / sicut impetus grandinis; turbo confringens, / sicut impetus aquarum multarum inundantium / et emissarum super terram spatiosam. 3The crown of pride of the drunkards of Ephraim shall be trodden under feet.La superba corona degli ubriachi di Efraim sarà pestata co' piedi.The crowne of pride of the drunkards of Ephraim shal be troden vnder feete.Pedibus conculcabitur / corona superbiæ ebriorum Ephraim. 4And the fading flower the glory of his joy, who is on the head of the fat valley, shall be as a hasty fruit before the ripeness of autumn: which when he that seeth it shall behold, as soon as he taketh it in his hand, he will eat it up.E il fior cadente della gloria, e della letizia di lui, che sta sull'alto di fertilissima valle, sarà come un frutto primaticcio, maturato avanti l'autunno, il quale chiunque lo vede, subitamente lo coglie, e lo divora.And the flowre of the glorie of his exultation, which is vpon the toppe of the valley of fatte ones, shal be falling as a timely fruite before the ripenesse of autumme: which when he that seeth it shal behold, as soone as he taketh it in his hand, he wil deuoure it.Et erit flos decidens gloriæ exsultationis ejus, / qui est super verticem vallis pinguium, / quasi temporaneum ante maturitatem autumni, / quod, cum aspexerit videns, / statim ut manu tenuerit, devorabit illud. 5In that day the Lord of hosts shall be a crown of glory, and a garland of joy to the residue of his people:In quel giorno il Signore degli eserciti sarà corona di gloria, e ghirlanda di letizia alle reliquie del popol suo:In that day the Lord of hostes shal be a crowne of glorie, and a garland of exultation to the residue of his people:In die illa erit Dominus exercituum corona gloriæ, / et sertum exsultationis residuo populi sui;
6And a spirit of judgment to him that sitteth in judgment, and strength to them that return out of the battle to the gate.E sarà spirito di giustizia per colui, che siede per far giustizia, e fortezza a quegli, che in città tornano dalla guerra.and a spirit of iudgement to him that sitteth in iudgement, and strength to them that returne out of battel to the gate.et spiritus judicii sedenti super judicium, / et fortitudo revertentibus de bello ad portam. 7But these also have been ignorant through wine, and through drunkenness have erred: the priest and the prophet have been ignorant through drunkenness, they are swallowed up with wine, they have gone astray in drunkenness, they have not known him that seeth, they have been ignorant of judgment.Ma questi ancora han perduto l'intelletto pel troppo bere, e per l'ubriachezza sono usciti di strada. Il sacerdote, ed il profeta han perduto l'intelletto per l'ubriachezza, sono dominati dal vino, l'ubriachezza li fe' uscire di strada, non vogliono saper nulla de' profeti, non conoscono giustizia.But these also haue bene ignorant because of wine, and by drunkennes haue erred: the priest and the prophete haue bene ignorant because of drunkennes, they are swalowed vp with wine, they haue erred in drunkennes, they haue not knowne him that seeth, they haue bene ignorant of iudgement.Verum hi quoque præ vino nescierunt, et præ ebrietate erraverunt; / sacerdos et propheta nescierunt præ ebrietate; / absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate, / nescierunt videntem, ignoraverunt judicium. 8For all the tables were full of vomit and filth, so that there was no more place.Perocché le mense tutte sono piene di reciticci, e di sporcizie, sicché nissun luogo vi resti netto.For al tables were filled with vomiting and filth, so that there was no more place.Omnes enim mensæ repletæ sunt vomitu sordiumque, / ita ut non esset ultra locus. 9Whom shall he teach knowledge? and whom shall he make to understand the hearing? them that are weaned from the milk, that are drawn away from the breasts.A chi comunicherà egli la scienza, ed a chi darai intelligenza delle cose udite? A que', che son divezzati dal latte, a que', che sono staccati dalle mammelle.Whom shal he teach knowledge? and whom shal he make to vnderstand the thing heard? them that are weyned from the milke, that are plucked away from the breasts.Quem docebit scientiam ? / et quem intelligere faciet auditum ? / Ablactatos a lacte, / avulsos ab uberibus.
10For command, command again; command, command again; expect, expect again; expect, expect again; a little there, a little there.Perocché ordina, e riordina, ordina, e riordina, aspetta, e riaspetta, aspetta, e riaspetta, un poco qui, un poco qui.For command recommand, command recommand; expect reexpect, expect reexpect; a litle there, a litle there.Quia manda, remanda; manda, remanda; / exspecta, reexspecta; exspecta, reexspecta; / modicum ibi, modicum ibi. 11For with the speech of lips, and with another tongue he will speak to this people.Ma per altre labbra, e con altro linguaggio parlerà a questo popolo,For in the speach of lippe, and in an other tougue he wil speake to his people.In loquela enim labii, / et lingua altera / loquetur ad populum istum. 12To whom he said: This is my rest, refresh the weary, and this is my refreshing: and they would not hear.A cui egli disse: Qui è il mio riposo: ristorate il debole; e questo è il mio refrigerio: e non hanno voluto ascoltare.To whom he sayd: This is my rest, refresh the wearie, and this is my refreshing: & they would not heare.Cui dixit: Hæc est requies mea, / reficite lassum; / et hoc est meum refrigerium: / et noluerunt audire. 13And the word of the Lord shall be to them: Command, command again; command, command again; expect, expect again; a little there, a little there: that they may go, and fall backward, and be broken, and snared, and taken.E il Signore dirà ad essi: Ordina, e riordina, ordina, e riordina, aspetta, e riaspetta, aspetta, e riaspetta, un poco qui, un poco qui: affinchè vadano, e cadano all'indietro, e siano pestati, e diano nel laccio, e siano presi.And the word of our Lord shal be to them; command recommand, command recommand; expect reexpect, expect reexpect; a litle there a litle there: that they may goe, and fal backward, and be destroyed, and snared, and taken.Et erit eis verbum Domini: / Manda, remanda; manda, remanda; / exspecta, reexspecta; exspecta, reexspecta; / modicum ibi, modicum ibi; / ut vadant, et cadant retrorsum, / et conterantur, et illaqueentur, et capiantur. 14Wherefore hear the word of the Lord, ye scornful men, who rule over my people that is in Jerusalem.Per questo udite la parola del Signore, o uomini beffeggiatori, che dominate il mio popolo, che è in Gerusalemme.For this cause heare the word of our Lord ye scorneful men, which rule ouer my people, that is in Ierusalem.Propter hoc audite verbum Domini, viri illusores, / qui dominamini super populum meum, qui est in Jerusalem. 15For you have said: We have entered into a league with death, and we have made a covenant with hell. When the overflowing scourge shall pass through, it shall not come upon us: for we have placed our hope in lies, and by falsehood we are protected.Perocché avete detto: Abbiam contrattato con la morte, e abbiam fatta una convenzione coll'inferno: quando venga il flagello come torrente, non arriverà a noi, perchè ci siamo affidati alla menzogna, e la menzogna ci protegge.For you haue sayd: We haue stroken a league with death, and with hel we haue made a couenant. The scourge ouerflowing when it shal passe, shal not come vpon vs: because we haue made lying our hope, and with lying we are protected.Dixistis enim: Percussimus fœdus cum morte, / et cum inferno fecimus pactum: / flagellum inundans cum transierit, non veniet super nos / quia posuimus mendacium spem nostram, / et mendacio protecti sumus.
16Therefore thus saith the Lord God: Behold I will lay a stone in the foundations of Sion, a tried stone, a corner stone, a precious stone, founded in the foundation. He that believeth, let him not hasten.Per questo dice così il Signore Dio: Ecco, che io pongo ne' fondamenti di Sion una pietra, pietra eletta, angolare, preziosa, saldissimo fonda mento: chi crede, non abbia fretta.Therfore thus sayth our Lord God: Behold I wil send in the foundations of Sion a stone, an approued stone, a corner stone, pretious founded in the foundation. He that beleueth, let him not make hast.Idcirco hæc dicit Dominus Deus: / Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem, / lapidem probatum, / angularem, pretiosum, in fundamento fundatum; / qui crediderit, non festinet. 17And I will set judgment in weight, and justice in measure: and hail shall overturn the hope of falsehood: and waters shall overflow its protection.E farò giudizio a peso, e giustizia con misura: e la grandine distruggerà la speranza posta nella menzogna, e la vostra difesa sarà sepolta nelle acque.And I wil put iudgement in weight, and iustice in measure: and haile shal ouerthrow the hope of lying: and waters shal ouerflow the protection.Et ponam in pondere judicium, / et justitiam in mensura; / et subvertet grando spem mendacii, / et protectionem aquæ inundabunt. 18And your league with death shall be abolished, and your covenant with hell shall not stand: when the overflowing scourge shall pass, you shall be trodden down by it.E sarà cancellato il contratto vostro colla morte, e il vostro patto coll'inferno non reggerà: allorché il flagello verrà guai torrente, vi strascinerà seco.And your league with death shal be abolished, and your couenant with hel shal not stand: when the scourge ouerflowing shal passe, you shal be troden downe of it.Et delebitur fœdus vestrum cum morte, / et pactum vestrum cum inferno non stabit: / flagellum inundans cum transierit, eritis ei in conculcationem. 19Whensoever it shall pass through, it shall take you away: because in the morning early it shall pass through, in the day and in the night, and vexation alone shall make you understand what you hear.Subito ch'ei verrà, vi porterà via: imperocché di gran mattino verrà, e continuerà i dì, e le notti: e la sola afflizione farà intendere le cose ascoltate.Whensoeuer it shal passe through, it shal take you away: because in the morning early it shal passe through, in the day and in the night, and vexation alone shal geue vnderstanding in the hearing.Quandocumque pertransierit, tollet vos, / quoniam in mane diluculo pertransibit in die et in nocte; / et tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui.
20For the bed is straitened, so that one must fall out, and a short covering cannot cover both.Imperocché il letto è stretto talmente, che l'uno dee cadere; e la coperta, che è piccola, non può servire per l'uno, e per l'altro.For the bed is streitened, so that one must fal out, and a short mantel can not couer both.Coangustatum est enim stratum, ita ut alter decidat; / et pallium breve utrumque operire non potest. 21For the Lord shall stand up as in the mountain of divisions: he shall be angry as in the valley which is in Gabaon: that he may do his work, his strange work: that he may perform his work, his work is strange to him.Imperocché il Signore si alzerà come già sul monte delle divisioni: si adirerà come nella valle di Gabaon: per fare l'opera sua, opera sua, ch'ei non ama, per fare l'opera sua, che è straniera per lui.For our Lord shal stand as in the mount of diuisions: as in the valley, which is in Gabaon, shal he be angrie: that he may doe his worke, his strange worke: that he may worke, his worke is strange from him.Sicut enim in monte divisionum stabit Dominus; / sicut in valle quæ est in Gabaon irascetur, / ut faciat opus suum, alienum opus ejus: / ut operetur opus suum, peregrinum est opus ejus ab eo. 22And now do not mock, lest your bonds be tied strait. For I have heard of the Lord the God of hosts a consumption and a cutting short upon all the earth.Or adunque non ischernite più, affinchè non si stringano i vostri legami: perocché dal Signore Dio degli eserciti ho udita la distruzione, che sarà in breve per tutta la terra.And now mocke not, lest perhaps your bonds be tied strayte. For I haue heard of our Lord the God of hostes consummation and abridgement vpon al the earth.Et nunc nolite illudere, / ne forte constringantur vincula vestra; / consummationem enim et abbreviationem audivi / a Domino Deo exercituum, super universam terram. 23Give ear, and hear my voice, hearken, and hear my speech.Prestate le orecchie, e udite la mia voce: ponete mente, e date retta alla mia parola.Harken with your eares, and heare my voice, attend, and heare my speach.Auribus percipite, et audite vocem meam: / attendite, et audite eloquium meum. 24Shall the ploughman plough all the day to sow, shall he open and harrow his ground?Forsechè l'aratore sempre ara per seminare, e rompe, e fende il suo campo?Wil the ploughman plowe al the day to sow, wil he cut and harrow his ground?Numquid tota die arabit arans ut serat ? / proscindet et sarriet humum suam ? 25Will he not, when he hath made plain the surface thereof, sow gith, and scatter cummin, and put wheat in order, and barley, and millet, and vetches in their bounds?Agguagliata, che ha la superficie, non vi semina egli il gith, e sparge il cumino, e mette ordinatamente, e a luoghi loro il frumento, l'orzo, è il miglio, e la vezza?Wil he not when he hath made euen the face therof, sprinkle cummine, and place the wheate by order, and the barley, and millet, and vetche, in their bondes?Nonne cum adæquaverit faciem ejus, / seret gith et cyminum sparget ? / et ponet triticum per ordinem, et hordeum, / et milium, et viciam in finibus suis ?
26For he will instruct him in judgment: his God will teach him.Imperocché il suo Dio gli dà conoscimento, e lo ammaestra.And his God wil instruct him in iudgement: he wil teach him.Et erudiet illum in judicio; / Deus suus docebit illum. 27For gith shall not be thrashed with saws, neither shall the cart wheel turn about upon cummin: but gith shall be beaten out with a rod, and cumin with a staff.Il gith non si tribbierà per via di tavole co' denti di ferro, né la ruota del carro andrà in volta sopra il cumino; ma il gith si batterà con una verga, e il cumino con uno scudiscio.For gith shal not be threshed with instruments that haue teeth, neither shal the wayne wheele turne about vpon cummine: but gith shal be beaten out with a rodde, and cummine with a staffe.Non enim in serris triturabitur gith, / nec rota plaustri super cyminum circuibit; / sed in virga excutietur gith, / et cyminum in baculo. 28But breadcorn shall be broken small: but the thrasher shall not thrash it for ever, neither shall the cart wheel hurt it, nor break it with its teeth.Le grasce poi si batteranno; ma non senza termine le batterà colui, che le batte, né sempre saran premute dalla ruota del carro, né pestate dagli zoccoli delle bestie.But bread corne shal be broken smal: but the thresher shal not thresh it for euer, neither shal the wayne wheele vexe it, nor breake it with the teeth therof.Panis autem comminuetur; / verum non in perpetuum triturans triturabit illum, / neque vexabit eum rota plaustri, / neque ungulis suis comminuet eum. 29This also is come forth from the Lord God of hosts, to make his counsel wonderful, and magnify justice.Questo pure è venuto dal Signore Dio degli eserciti, che ha renduti ammirabili i suoi consigli, ed ha segnalata la sua giustizia.And this is come forth from our Lord the God of hostes, that he might make his counsel meruelous, and magnifie iustice.Et hoc a Domino Deo exercituum exivit, / ut mirabile faceret consilium, et magnificaret justitiam.
28:1
Challoner
Ephraim. That is, the kingdom of the ten tribes. (Challoner)
Menochius
Flower. The pride of the kingdom shall thus decay. (Menochius)
Challoner
Head. Samaria, situated on a hill, having under it a most fertile valley. (Challoner)
28:2
Haydock
The Lord. By his instrument, Salmanasar. (Haydock)
Calmet
Hebrew, "behold the strong one, and the mighty to the Lord, as," etc. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "behold the Lord's fury....as." (Haydock)
28:4
Up. Theglathphalassar was captivated with the beauty of the country, and made it tributary. But Salmanasar, fearing a revolt, destroyed it, 4 Kings 17:4.
28:5
People, who returned to the service of God; or it refers to the kingdom of Juda.
28:6
Calmet
Gate. Ezechias reunited the divided kingdoms, and inspired his troops with courage, bringing them back victorious, 2 Paralipomenon 30:1., and 4 Kings 18:7. (Calmet)
28:7
Challoner
These also. The kingdom of Juda. (Challoner)
Ezechias could not correct every abuse; though what is here specified, regards rather the reigns of his successors.
28:8
Place. All was defiled: they gloried in their shame.
28:9
Calmet
Breasts? St. Paul seems to allude to this text, 1 Corinthians 3:2. (Calmet)
Haydock
The abandoned Jews ask contemptuously, if they be to be taught like children? (Haydock)
28:10
Challoner
Command, etc. This is said in the person of the Jews, resisting the repeated commands of God, and still putting him off. (Challoner)
St. Jerome
They deride the prophets, speaking words of no meaning, as if their predictions were no better. (St. Jerome)
Calmet
Think they that we have to learn the first elements, or to join syllables together? (Calmet)
Haydock
Hebrew Tsav latsav, etc. (Haydock)
The Nicholaites abused these words. (St. Epiphanius 25.)
Calmet
Why do they not speak plain? Sometimes terrible things are denounced, then subjects of joy! Isaias answers, that since they pretend not to understand, God will lead them into a country where they shall indeed have to learn the language, like children, Isaias 29:11. (Calmet)
Haydock
Protestants, "for precept must be upon precept....line upon line....here a little, and there a little. For with stammering lips," etc. (Haydock)
28:12
Hear. To leave off their wicked practices, and cruelty. The Jews would not understand: therefore Christ spoke to them in parables, Isaias 6:9., and Matthew 13:14., etc.
28:13
Calmet
Taken. God will make his prophets speak, notwithstanding your repugnance; or he will reduce you to the necessity of learning an unknown language. (Calmet)
28:14
Men, who make a parade of your knowledge, (Haydock) to turn the most sacred things into ridicule.
28:15
Calmet
Protected. Their conduct spoke this language. They would not fail to make alliances with Egypt, and to trust in idols, whatever the prophets might say to dissuade them. (Calmet)
28:16
Challoner
Stone. Christ. (Challoner)
Calmet
The Jews and Grotius would apply it to Ezechias. But he was already on the throne, and never could realize these glorious promises. The people were not to believe in him, etc. (Calmet)
Challoner
Hasten. Let him expect his coming with patience. (Challoner)
Haydock
It would be delayed some time. Hebrew may also signify "stagger;" (Calmet) in which sense the Septuagint and the authors of the New Testament seem to have taken it. "Whosoever believeth in him, shall not be confounded." See Romans 9:33. (Haydock)
Menochius
Isaias promises a Redeemer, though these people were unworthy; and then returns to his own times. (Menochius)
28:17
Measure. In the days of the Redeemer, they shall lead a virtuous life, (Calmet) or the scorners shall be treated with rigour.
Haydock
Protection. The wall, (Menochius) or lies, (ver. 15.; Calmet) on which you depend, shall turn to your confusion. (Haydock)
28:19
Calmet
Hear. Under the last kings of Juda, the misery was continual. Captivity opened the eyes of the people, and they were afterwards more docile. The murder of Christ, and the subsequent evils which befell the nation, seem to have had a quite different effect. They will at last submit to his yoke. (Calmet)
28:20
St. Jerome
Straitened. It is too narrow to hold two: God will have the bed of our heart all to himself. (Challoner) (1 Corinthians 10:20., and 2 Corinthians 6:14.) (St. Jerome, etc.)
Calmet
The Jews explain it of the utmost distress, to which the people would be reduced, so that they would not be able to assist a friend, Amos 3:12. (Forcr.[Forerius?]) (Calmet)
28:21
Challoner
As in, etc. As the Lord fought against the Philistines in Baal Pharasim, (2 Kings v.) and against the Chanaanites, in the valley of Gabaon, Josue 10. (Challoner)
Calmet
Strange. He punished unwillingly. (Calmet)
St. Jerome
"It is not God's work to ruin what he has created." (St. Jerome)
Piscator
He will punish in an extraordinary manner those scoffers, ver. 15., and Numbers 16:29. (Piscator)
28:22
Earth. Nabuchodonosor will take a complete and speedy vengeance, Isaias 10:22.
28:24
Calmet
Sow. The works of the husbandman vary, so will God's punishments be inflicted with measure, according to each one's deserts, ver. 27., and Wisdom 6:7. (Calmet)
28:25
Menochius
Gith. Heberw ketsach. Septuagint, melanthion. (Haydock) (Pliny, [Natural History?] 20:17.) (Menochius)
St. Jerome
Septuagint have not expressed all the terms of the original, (Haydock) being perhaps ignorant of their meaning. (St. Jerome)
28:26
God. From him proceeds every useful invention. The pagans attributed the discovery of corn, etc., to their idols.
28:27
Calmet
Saws, or heavy instruments. It would be thus crushed too much. (Calmet)
28:28
Haydock
But. Septuagint, "it shall be eaten with bread. For I will not be angry with you for ever, nor shall the sounds of my bitter wrath trample upon you." (Haydock)
28:29
Challoner
This also, etc. Such also is the proceeding of the Lord with his land, and the diverse seeds he sows therein. (Challoner)
28:1
Ephraim.... That is, the kingdom of the ten tribes.—Ibid. The head of the fat valley.... Samaria, situate on a hill, having under it a most fertile valley.
28:7
These also.... The kingdom of Juda.
28:10
Command, command again, etc.... This is said in the person of the Jews, resisting the repeated commands of God, and still putting him off.
28:16
A stone in the foundations.... Viz., Christ.—Ibid. Let him not hasten, etc.... Let him expect his coming with patience.
28:20
The bed is straitened, etc.... It is too narrow to hold two: God will have the bed of our heart all to himself.
28:21
As in the mountain, etc.... As the Lord fought against the Philistines in Baal Pharasim, 2 Kings 5., and against the Chanaanites, in the valley of Gabaon, Jos. 10.
28:29
This also, etc.... Such also is the proceeding of the Lord with his land, and the divers seeds he throws therein.
28:1
The fourt part. Prophetical admonitions to both the kingdomes of Israel and Iuda.
By Ephraim is vnderstood the kingdom of Israel, whose first king Ieroboam was of that tribe.
28:5
After that the tenne tribes were caried captiues (4 Reg. 17.) God deliuered the two tribes out of imminent danger. (4. Reg 18. 19)
geuing peace to their people:
28:6
spirite of iudgement to king Ezechias:
and victorie to the souldiars.
28:13
Because Isaias & other holie prophetes often and much vrged, not only the people, but also priestes (vvhich had rule ouer the people) to kepe Gods commandments, and to expect his mercie and goodnes, they scornfully repete the same wordes, deriding such exhortations & desperatly geuing themselues to al wickednes, as if they neither feared death nor hel. v. 15.
28:16
Concordanza Mat. 21. v 42.
Concordanza Act. 4. 1. Pet. 2.
28:17
Concordanza Rom. 9.
28:21
Concordanza 2. Reg. 5. 1. Par. 14
Concordanza Iosue. 10
28:24
As husbanmen dispose their workes in order: so God sometimes worketh miracles, sometimes geueth benefites, sometimes sendeth afflictions: and greater to some then to others.
28:28
But none are continually afflicted without intermission.
28:1
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.11
11. Lift up thine eyes round about, and see, thou critic of my words! See the crown which has been platted in return for the hirelings of Ephraim
28:7
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… On account of self-seeking, or presumption, or private inclination, bishops are not to be transferred from one city to another, but only on account of public good and necessity. And this is a matter which no one denies, except those of whom it is said, “They have erred through wine; they have not known the seer; they have been ignorant of judgment.”
28:9
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.18
… “Ye that are weaned from the milk and drawn from the breasts, look for tribulation upon tribulation, for hope also upon hope: yet a little while must these things be by reason of the malice of the lips and by reason of a spiteful tongue.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.7
… As it is written, For thy sake we are killed all the day long; we are accounted as sheep for the slaughter.” The prophet Isaiah comforts those in like case in these words: “ye that are weaned from the milk, ye that are drawn from the breasts, look for tribulation upon tribulation, but also for hope upon hope.”
28:10
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.24.5
… and then they strive to set forth the names, principles, angels, and powers of the three hundred and sixty-five imagined heavens. They also affirm that the barbarous name in which the Saviour ascended and descended, is Caulacau.
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.3
For, says he, it is necessary that the magnitudes be declared, and that they thus be declared by all everywhere, “in order that hearing they may not hear, and seeing they may not see.” For if, he says, the magnitudes were not declared, the world could not have obtained consistence. These are the three tumid expressions (of these heretics), Caulacau ,
28:11
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… “Thou shalt love the Lord with all thine heart and soul, with all thy strength, and with all thy mind, and thy neighbour as thine own self.” When he mentions the fact that “ it is written in the law ,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 41
… and the wonder was great, a language spoken by those who had not learnt it. And the sign is to them that believe not, and not to them that believe, that it may be an accusation of the unbelievers, as it is written, With other tongues and other lips will I speak unto this people, and not even so will they listen to Me
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.17
30. Just as sometimes all the utterances of the Old Testament together in the Holy Scriptures are signified by the name of the Law. For the apostle, in citing a text from the prophet Isaiah, where he says, “With divers tongues and with divers lips will I speak to this people,” yet prefaced it by, “It is written in the Law.”
28:12
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Is. xxviii. 12 . “Receive him that is weary, and this is my rest;” and
28:14
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.27
… for the sake of private advantage joining house to house, so as to deprive their neighbour of his own; cajoling the people, loving gifts, pursuing rewards, robbing the poor of the rights of judgment, that they might have the widow for a prey and the fatherless for a spoil. Of these Isaiah also says, “Woe unto them that are strong in Jerusalem!”
28:15
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 19.9
9. When therefore thou renouncest Satan, utterly breaking all thy covenant with him, that ancient league with hell
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 147.3
… for praise does not become a sinner’s mouth. And the third belongs to persons like you who in despair have given themselves over to uncleanness, to fornication, to the belly, and to the lowest lusts; men who suppose that death ends all and that there is nothing beyond it; who say: “When the overflowing scourge shall pass through it shall not come unto us.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 6.12
… For his mind, free from that chain, was astounded at my slavery, and through that astonishment was going on to a desire of trying it, and from it to the trial itself, and thence, perchance, to fall into that bondage whereat he was so astonished, seeing he was ready to enter into “a covenant with death;”
28:16
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 6
… let him draw near to the servant of the Lord.” “Woe unto you, for ye shall all wax old, like a garment, and the moth shall eat you up.” And again the prophet says, “Since as a mighty stone He is laid for crushing, behold I cast down for the foundations of Zion a stone, precious, elect, a corner-stone, honourable.” Next, what says He? “And he who shall trust
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.21.7
… For this stone from the earth derives existence from both the power and the wisdom of God. Wherefore also Isaiah says: “Thus saith the Lord, Behold, I deposit in the foundations of Zion a stone, precious, elect, the chief, the corner-one, to be had in honour.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 10
And, of course, it had been meet that the mystery of the passion itself should be figuratively set forth in predictions; and the more incredible (that mystery), the more likely to be “a stumbling-stone,”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 14
… when He shall be made no longer “a stone of offence nor a rock of scandal,” but “the highest corner-stone,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.5
… The very “stumbling-block” which he declares Christ to be “to the Jews,” points unmistakeably to the Creator’s prophecy respecting Him, when by Isaiah He says: “Behold I lay in Sion a stone of stumbling and a rock of offence.” This rock or stone is Christ.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.6
… and he that resteth thereon shall not be confounded.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.17
In Isaiah: “Thus saith the Lord, Behold, I place on the foundations of Sion a precious stone, elect, chief, a corner stone, honourable; and he who trusteth in Him shall not be confounded.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.6
… And furthermore Isaiah also prophesied beforehand with regard to this stone. For he said:— Thus saith the Lord, Behold I lay in Zion a chosen stone in the precious corner, the heart of the wall of the foundation .
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.3
… For the Saviour came, not as having changed the gentleness of His own nature, but as the strong Lion of the tribe of Judah , saving them that believe, but treading down the adversary. He is called a Stone, not a lifeless stone, cut out by men’s hands, but a chief corner-stone
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.7
… and, when but faintly breathing, to be restored to life and left as a seed to Israel, that we might not become like Sodom and Gomorrah, whose destruction by the rain of fire and brimstone is only more notorious than their wickedness. Therefore, when we were cast down, a horn of salvation was raised up for us, and a chief corner stone,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Baptism of Christ 1
… But Jacob alone rolls away the stone, and waters the flocks of his spouse . The thing is, I think, a dark saying, a shadow of what should come. For what is the stone that is laid but Christ Himself? for of Him Isaiah says, “And I will lay in the foundations of Sion a costly stone, precious, elect
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.29
142. The foundation of justice therefore is faith, for the hearts of the just dwell on faith, and the just man that accuses himself builds justice on faith, for his justice becomes plain when he confesses the truth. So the Lord saith through Isaiah: “Behold, I lay a stone for a foundation in Sion.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 17
… “For whosoever,” he says, “believeth on Him shall not be ashamed” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.13
… and of Bethel, ‘the house of God,’ where Jacob poor and destitute slept upon the bare ground. Here it was that, having set beneath his head a stone which in Zechariah is described as having seven eyes and in Isaiah is spoken of as a corner-stone,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Catechising of the Uninstructed 23
… In this manner the doctrine of the apostle constituted some to be, as it were, soldiers, and others to be, as it were, provincial tributaries, while it set Christ in the centre of them like the corner-stone (in accordance with what had been announced beforetime by the prophet),
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 7.23
… What was done was a pointing out of Christ, so far as it behoved such a pointing out to be made, and it was Christ that was pointed out. A stone was anointed, but not for an idol. A stone anointed; why a stone? “Behold, I lay in Zion a stone, elect, precious: and he that believeth on Him shall not be confounded.”
28:17
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.4
… Give a lesson, to me in the Pastor’s art, to this people of obedience. Discourse awhile on our present heavy blow, about the just judgments of God, whether we grasp their meaning, or are ignorant of their great deep. How again “mercy is put in the balance,”
28:19
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… With Paul I shout to you with that loud voice, “Behold now is the accepted time; behold Now is the day of salvation;” and that Now does not point to any one time, but is every present moment. And again “Awake, thou that sleepest, and Christ shall give thee light,” dispelling the darkness of sin. For as Isaiah says,
28:24
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.20
20. I praise wedlock, I praise marriage, but it is because they give me virgins. I gather the rose from the thorns, the gold from the earth, the pearl from the shell. “Doth the plowman plow all day to sow?”
28:25
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… so as not like madmen to lose our breath; and that the extent to which we may go is that to which we have ourselves advanced, or to which we are advancing. Since then these things are so, and we have broken up for ourselves the fallows of Divinity , so as not to sow upon thorns, and have made plain the face of the ground,
28:1
1. VÆ CORONÆ SUPERBIÆ, EBRIIS EPHRAIM, — q. d. Væ regno superbo et guloso Israel! nam «Ephraim» vocat Israel, hoc est decem tribus, apposite ait «coronæ,» quia Samaria metropolis Ephraim, ædificata ab Amri rege in vertice montis Somer, ab eodem cincta fuit admirabili ædificiorum superbia in modum coronæ, atque prospectum exhibebat amœnissimum et quaquaversus longissimum, ait Adrichomius in Samaria. QUI ERANT IN VERTICE VALLIS PINGUISSIMÆ. — Id est qui habitabant in urbe Samaria, quæ sita est in vertice montis, cui vallis fertilissima vinetis et olivetis abundans subjacet. Allegorice, S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Eusebius, Nazianzenus, et Theodoretus apud Leonem Castrium: Corona, inquiunt, gloriæ, vel, ut Septuaginta, injuriæ (solent enim Septuaginta pro superbia ponere injuriam, scilicet pro causa effectum; superbi enim solent aliis esse injurii; ita S. Hieronymus), est Hierosolyma et Judæi, præsertim Scribæ et Pharisæi, qui coronam spineam capiti Christi imposuerunt, ait Procopius. Iidem sunt ebrii, non tam vino, quam avaritia et furore, vel, ut Septuaginta, sunt mercenarii (Hebræum enim שכור sickor vel socker, per sin mercenarium, per schin vero ebrium significat) Ephraim; quia mercede conduxerunt Judam ad prodendum et perdendum Christum; Judam, inquam, qui oriundus erat ex vico Ephraim, cui nomen Iscarioth, quique olim flos erat gloriæ Apostolicæ, uti illi Judaicæ; sed cecidit ebrius in Gethsemani, id est in valle pingui, quando ibi cum Judæis a Christo in terram dejectus et prostratus est, prodiditque Christum. Leo Castrius vult hunc sensum esse litteralem: unde ipse pro הוי hoi, id est væ, vertens heu, juxta Septuaginta paraphrastice hunc versum ita reddit: Heu corona ignominiosa Domino imposita! heu mercede conducentes Judam! heu flos moriens, et magnificentia et decus patris! heu plebis Israel gloria manibus Judæorum moriens! heu vallis Gethsemani! heu malleatos pedes sacros! malleatas sacras manus! Verum verius est hunc sensum esse allegoricum, ut dixi; præsertim, Tertio, Vatablus sic vertit et explicat: Væ coronæ et gloriæ, etc., quæ est super caput vallis opimæ percussorum vino, aut, super quorum caput est vallis unguentorum, suntque percussi vino. Per vallem intelligit amnem, qui per valles fluit, id est copiam magnam, q. d. Væ Ephraimitis, in quorum capita descendit ut amnis unguentorum copia, quique vino inebriari solent! hominem madidum unguentis per hyperbolem vocat vallem unguentorum. Verum hic sensus symbolicus est et mysticus, non litteralis.
28:2
2. Ecce validus et fortis Dominus (fortiter sternet et populabitur agros Samariæ), SICUT IMPETUS GRANDINIS (et) TURBO CONFRINGENS — sternere et constringere solet segetes: כ enim sicut repetendum est ante turbo.
28:4
4. Quasi temporaneum, — id est quasi præcoces fructus, ut poma, pira. Unde Septuaginta vertunt, quasi primæ et præmaturæ ficus (has enim hebræum significat בכורה biccora; unde Punicum abbocoras. Est proverbium simile illi quo utitur Plautus: Tam facile fiet quam vulpes pirum comest, q. d. Sicut primi fructus, v. g. ficus utpote novæ, irritant palatum, et avidissime ante maturitatem aliarum devorantur: ita et vos, o Samaritæ! qui ob montes præruptos putabatis vos esse inexpugnabiles, devorabimini facillime, avidissime et cito, antequam universi plenam gloriam et opes acquiratis. Factum hoc est cum decem tribus a Salmanasare abductæ sunt in Assyriam, IV Reg. XVII.
28:5
5 et 6. In die illa (q. d. Decem tribubus vastatis et abductis, Dominus duas tribus reliquas puta Juda et Benjamin, instar coronæ cinget et decorabit, ac gloriose proteget contra Senna- Allegorice Cyrillus, Theodoretus et Leo Castrius (qui vult hunc sensum esse litteralem): Christus dedit Apostolis spiritum judicii, id est Spiritum Sanctum, ut docerent homines judicia, id est veritatem et mandata Evangelii: imo dedit eis potestatem per impositionem manuum communicandi aliis hunc Spiritum Sanctum: et «revertentibus de bello,» id est sanctis Martyribus, qui revertentur de certamine martyrii victores ad portam urbis, erit fortitudo et constantia, ut rursum in carcerem retrusi ad novos agones et tormenta se comparent, eaque pari constantia superent.
28:7
7. VERUM HI QUOQUE PRÆ VINO NESCIERUNT. — A decem tribubus convertit se ad duas, earumque cladem, prædicitque quod ebrietatem Samaritarum sint imitatæ. PROPHETA (pseudopropheta, sub quo sacerdotes omnemque clerum intelligit; taxat enim omnium, scilicet tam populi quam cleri Hierosolymitani, crapulam): NESCIERUNT VIDENTEM, — scilicet Deum: Deus enim est oculus, qui omnia videt, Proverb. cap. XV, 3. Secundo, videntem, id est videntes, puta Prophetas, præ vino non intellexerunt, aut audire et intelligere noluerunt. Tertio, ex Hebræo verti potest, hallucinati sunt videndo. Ebriorum enim oculi vino humidi spiritibus turbatis vacillant et hallucinantur, ne recte et certo aliquid videre possint. Septuaginta vertunt, erraverunt: hoc est phasma. Nam hebræum ראה roe, quod Noster vertit, videntem, Septuaginta acceperunt ut abstractum, ut sit idem quod visio, IGNORAVERUNT JUDICIUM: — præ ebrietate recte judicare, discernere et decernere nequiverunt, sed in judicando errarunt, et, ut hebraice est, פקו paku, id est impegerunt. Quare sapienter Alphonsus Aragonum rex, rogatus cur vino dilutissimo sitim expleret: Quia, inquit, vino sapientia obscuratur. Testis est Panormitanus, lib. I Vitæ ejus.
28:8
8. OMNES ENIM MENSÆ REPLETÆ SUNT VOMITU SORDIUMQUE. — Alii vertunt, vomitu et stercore; alii, vomitu stercoreo. Fuit illa apud veteres barbara et porcina ingluvies, quam etiamnum apud quasdam gentes, etiam quæ Christi nomine gloriantur, cernimus, ut convivia et symposia non celebrent, nisi se suosque convivas inebrient, imo vomitoria et matulas sub mensa ponant, quibus superne et inferne effundant vina et cibos, quos hauserunt, ut rursus vorare et potare possint. Factitabat hoc Julius Cæsar, teste Cicerone, orat. pro Dejotaro, et Caius Caligula, teste Philone in Legat. ad Caium, et Vitellius, teste Suetonio in ejus Vita. Tiberius vero ita vino fuit deditus, ut a militibus pro Claudius Tiberius Nero, vocaretur Caldius Biberius Mero, inquit Suetonius in ejus Vita. Porro Plutarchus, lib. De Præceptis salubr., sub finem, hoc usitatum fuisse docet, dum ait: Vulgus hominum qui vacuationis gratia implent corpus, et vice versa explendi gratia invita natura evacuant, ingluvie non minus quam inanitate torquentur; imo vero tanquam deliciarum vinculo gravantur ingluvie: inanitate semper ut locum voluptatibus machinantur. Et Seneca, Consolat. ad Helviam: Vomunt, ait, ut edant: edunt ut vomant. Epulas quas toto orbe conquirunt, nec concoquere dignantur. Dixit S. Bernardus gulones non aliud facere quam ingerere, digerere, egerere: hi vero non digerunt, sed tantum ingerunt et egerunt: quare tantum habent fœtoris et tormenti in egerendo, quantum odoris et voluptatis in ingerendo. An non recte dixit Diogenes: Venter vitæ charybdis est? ITA UT NON ESSET ULTRA LOCUS — ad vomendum, q. d. Mensæ, pavimentum, anguli omniaque plena sunt vomitu, ut non sit locus nitidus, ubi ulterius vomere libeat aut liceat.
28:9
9. QUEM DOCEBIT SCIENTIAM, etc., ABLACTATOS A LACTE, — q. d. Deus docere solet scientiam et sapientiam eos, qui avulsi a deliciis puerilibus, a vita imperfecta et carnali, quasi viri capaces sunt solidi cibi, id est veræ scientiæ: hi autem Judæi hisce deliciis vini et ebrietatis gaudent, nec supernas et solidas capiunt; ergo quasi pueri indociles sunt doctrinæ et monitionis divinæ, ac veræ sapientiæ incapaces. Huc allusit Paulus dicens ad Hebr. cap. V: Omnis enim qui lactis est particeps, expers est sermonis justitiæ. Ita S. Hieronymus, Haymo, Dionysius et Hugo. Secundo, Vatablus, Forerius et Sanchez, qui hæc omnia per interrogationem legunt: Ablactatos a lacte? avulsos ab ubere? contrarie exponunt, q. d. Ecquis erit jam, qui non otiose et vane sermones meos excipiat, quando hi sacerdotes et Prophetæ Judæorum, qui magistri existimantur in populo, perinde sunt ac pueri, qui modo a maternis uberibus sunt avulsi. Hæc expositio congrua est, apteque cohæret cum sequentibus, si omnia legas per interrogationem. Verum Biblia Romana Plantina et alia passim va ablactatos a lacte, etc., legunt assertive, non interrogative: quare prior sensus aptior est, estque communis Patrum. Porro Septuaginta pro דעת dea, id est scientiam, legentes רעה raa, id est malum, vertunt, cui annuntiamus mala? ut scilicet ea declinet et fugiat per scientiam, ut habent Hebræa et Vulgata. Allegorice et tropologice Cyrillus: Deus, ait, sanctos et vocat et docet, qui ablactati a lacte et uberibus legis veteris, per Christum provecti sunt in virum perfectum, ut pro eo fortiter omne discrimen subeant. Sic et S. Ambrosius in Psal. CXVIII, ad illa verba: Anticipavi in maturitate et clamavi: Talis, ait, ablactatus fuit Isaac, qui gladium patris percussoris non exhorruit. Hinc S. Paula, teste S. Hieronymo in ejus Vita, hunc locum Isaiæ juxta Septuaginta in tribulationibus et angustiis replicabat: Qui ablactati estis a lacte, qui abstracti ab ubere, tribulationem super tribulationem exspectate, spem super spem, adhuc pusillum propter malitiam labiorum, propter linguam malignam. Et Scripturæ testimonium in consolationem suam edisserebat, ablactatorum esse, eorum scilicet, qui ad virilem ætatem pervenissent, tribulationem super tribulationem sustinere, ut spem super spem mereantur accipere, scientes quod tribulatio patientiam operatur, etc.
28:10
10. Quia manda remanda. — Dat causam cur Judæi quasi pueri indociles et incorrigibiles cœlestem scientiam doceri non possint, nec debeant, quia scilicet ipsi eam ejusque doctores irrident. Pro manda remanda, hebraice est צו לצו tsaf latsaf, manda mandando, hoc est, manda remanda, קו לקו kaf lakaf, exspecta exspectando, id est exspecta reexspecta. Notant S. Hieronymus, Haymo et Lyranus in hisce verbis esse mimesim, sive ethopœiam, quæ est relatio dictorum alienorum cum derisu. Isaias enim et Prophetæ sæpe edicebant: «Hæc mandat Dominus;» hinc isti vino dediti in conviviis per irrisionem, hæc repetebant dicentes: «manda remanda,» id est iterum manda, o Isaia, o Propheta! «Exspecta reexspecta,» id est iterum exspecta, quasi dicerent: Prophetæ obtundunt nobis aures toties repetendo: «Hæc mandat Dominus,» et minantur aut promittunt ea quæ non eveniunt, jubent exspectare modicum, nunc hic nunc ibi, et nihil sequitur. Sic subinde etiamnum concionatoribus fit, ut improbi eorum conciones et minas rideant, repetant et subsannent. Quare hæc Isaiæ verba frigide Judæi, R. David, R. Abraham, et post eos Vatablus, Isidorus Clarius, Pagninus et Forerius vertunt sic: Lineam post lineam, præceptum post præceptum, parum ibi, parum ibi, q. d. Isaias: Hi tanquam pueri ruditer et sensim lentissime docendi sunt, lineam post lineam, præceptum post præceptum, perinde ac pueri docentur alphabetum. Nam non puerorum docendorum, sed illusorum et sannionum hæc esse verba patet ex pœna quam vers. seq. eorum sannis intentat Isaias. Unde Septuaginta sic vertunt: Tribulationem super tribulationem exspecta, spem super spem, adhuc parum, adhuc parum, propter irrisionem labiorum, et linguam alteram, quia loquentur populo huic dicentes eis: Hæc requies esurienti, et hæc est contritio, et noluerunt audire. Ubi Nota: Septuaginta pro צו tsaf, id est manda, legerunt צר tsar, id est tribulatio; vav enim et resch Hebræis vicinæ sunt litteræ. Ex Hebræo kaf lakaf, id est exspecta reexspecta, Nicolaitæ spurcum suum numen Caulaucam, quasi concubitus præsidem, efformarunt, ut docent Epiphanius, hæresi 15, et Nicetas, lib. I Thesauri Orthodoxiæ, quos tacito nomine perstringit hic S. Hieronymus. Moraliter, Richardus Victorinus, et ejus verba recitans Delrio, adagio 747, hæc Isaiæ verba referunt ad acedos et tepidos, etiam Religiosos, qui vitæ emendationem procrastinant. Denique Syrus et Arabicus pro tsaf legentes צא tse, id est exitus, excrementum, a radice יצא iatsa, id est exivit; et pro kaf legentes קא ko, id est vomere, vertunt: Syrus quidem sic: Quia stercus supra stercus, et stercus supra stercus, et vomitus supra vomitum, et vomitus supra vomitum, modicum illuc, et modicum illuc; Arabicus vero sic: Apud quos scientia, vel doctrina est veluti vomitus supra vomitum, et stercus supra stercus in secessu, modicum in loco, modicum in loco, hic et ibi plenum est stercore: ut respiciat ad vers. 8: Omnes mensæ repletæ sunt vomitu sordiumque. Hinc patet versiones Syram et Arabicam factas esse ex Hebræo.
28:11
11. IN LOQUELA ENIM LABII. — Hebraice בלעגי שפה belaage sapha, id est ut Lyranus, Forerius, Pagninus, in balbutie labii; Arias, in blæsitatibus labii, uti solent irridentes cum gestu linguæ et labiorum ad balbutiem composito loqui; quod Noster vertit Nota. Vox enim non proprie, sed adversative sapitur pro sed: nam cum ait, «in loquela enim labii,» perinde est ac si diceret: «Sed, vel verumtamen, in loquela labii, et lingua altera loquetur» Deus per Chaldæos «ad populum istum,» ut eum redarguat.
28:12
12. CUI DIXIT: HÆC EST REQUIES MEA, REFICITE LASSUM, etc., — q. d. Deus dixit: Ego multo tempore optavi requiescere in Judæis tum jam, tum maxime tempore Christi, nec tantum optavi, sed et oravi et obsecravi eos, dicens: «Reficite» me, orando et obsecrando vos, «lassum.» Secundo, et potius, «reficite lassum,» id est reficite debiles, miseros et fatigatos; in hac enim misericordia est mea quies et consolatio. Unde Deus per Prophetas non aliud quasi clamabat: «Quam misericordiam et miserationes facite unusquisque cum fratre suo,» ut patet Zachar. VII: sed ipsi noluerunt me audire, et contempserunt. Ita S. Hieronymus et Cyrillus.
28:13
13. ET ERIT EIS VERBUM DOMINI: MANDA REMANDA (Hic sanniones Deus punit, et sannas in ipsosmet retorquet, q. d. Quia ipsi Prophetarum verba riserunt, dicendo: Manda remanda, hinc vicissim Deus, cum eos prement calamitas et clades, ridebit eos, dicetque): MANDA REMANDA, EXSPECTA REEXSPECTA, EXSPECTA REEXSPECTA (hinc fiet), UT VADANT ET CADANT RETRORSUM, — tanquam turpiter ab hoste superati, et resupinati, ut resurgere non possint, itaque ab eo conterantur et pedibus conculcentur, ac quasi inducti in venatorum retia capiantur. Ita juste illusores illudit et punit Deus, juxta illud Proverb. cap. I, 23: Despexistis omne consilium meum, etc. Ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo, cum vobis id quod timebatis, advenerit. Sic narrat Suidas verbo Datis, quod Datis et Artaphernes Darii duces legatos in Græciam miserunt, urbium facturi periculum, et terram atque aquam postulaturi. Ac insulares quidem omnes assenserunt; Lacedæmonii vero utramque se daturos polliciti, conjectos in puteum terra obruerunt; se, quod postulatum fuisset, præstitisse testati.
28:14
14. ILLUSORES, — qui illuditis minas Prophetarum, dicentes: «Manda remanda.» Percussimus fœdus cum morte. — Quasi dicant: Securi sumus de Assyriis et Chaldæis, non time- ET CUM INFERNO FECIMUS PACTUM. — Pro pactum hebraice est חזה chose, id est visionem, q. d. Venimus in colloquium cum inferno: cum eoque transegimus et pepigimus. Dicunt Prophetæ multa visu horrenda esse in inferno: nos jam ea vidimus, nec horremus. Sic vulgo dicunt impii: Diabolus non est tam ater ac pingitur. Ita Vatablus. Secundo, Viegas in Apocalyps. II, Comment. IV, sect. IV, num. 5, chose vertit provisionem, commeatum, cui est multorum conviventium, aut simul navigare volentium: id quod non faciunt, nisi fœderati, q. d. Cum inferno fecimus provisionem, seu commeatum, quasi simul navigaturi, et ad eumdem inferorum portum appulsuri. Ita sagis apparens dæmon, cum eisque ludens, persuadet eis sibi bene esse, se esse lætum ac felicem, nec igne inferni multum cruciari; ac proinde ipsas post mortem eadem cum ipso læta sorte potituras. Tertio, aliqui per mortem et infernum accipiunt regem Assyriorum: cum hoc enim pactum pepigerant Samaritæ, ejusque erant vectigales: unde sub ejus alis securi degebant, nihil timentes. His ergo denuntiat Propheta, hoc pactum esse periculosum et perniciosum; eo quod rex Assyriorum sit eos vastaturus, ac in mortem et infernum missurus. Addunt nonnulli hunc regem vocari mortem et infernum, quia dominabatur Ponticis et Cimmeriis, ex eisque colligebat exercitum. Hi autem vocantur inferi et infernus, quia in Ponto est Cerberion mons et oppidum; item Heraclea et specus, unde Hercules Cerberum extraxisse fertur; item Cocytus, Phlegethon et Tartarus. Denique apud Cimmerios inferni sedem collocat Homerus, sive ob perpetuas tenebras, sive ob metallorum frequentes fodinas, sive ob valles opacissimas et hiberno soli inaccessas: unde Gentiles censebant illic esse inferni ostium. Moraliter, S. Gregorius, lib. VI in lib. Regum, cap. II: Impœnitentes, inquit, ut Saul, percusserunt fœdus cum morte et inferno. Cum morte quidem fœdus percutere, est mala audacter perpetrare, et ea semper agenda promittere. Mala quippe indesinenter faciunt; sed diligendo quod faciant, quasi a mortis amicitia se nunquam recedere pollicentur. Hi quippe in mortis fœdere quanto insensibiliores fiunt, viscera matris Ecclesiæ tanto acrius miserando quatiuntur. FLAGELLUM INUNDANS CUM TRANSIERIT, NON VENIET SUPER NOS, — q. d. Assyriorum flagellum et calamitas, cum pervaserit decem tribus, non veniet super nos. Secundo et proprie, sicut Attila, sic Nabuchodonosor vocatur hic «flagellum Dei inundans,» et absorbens omnes gentes Judæis vicinas. QUIA POSUIMUS MENDACIUM. — Causam dat Propheta præsumptæ securitatis, quasi dicas: Securitatis vestræ basis non est nisi spes mendax, quam habetis vel in idolis vestris, vel in nimia Dei misericordia, vel in fortitudine et opibus vestris: quam licet vos vocetis veritatem et securitatem, ego tamen voco mendacium et fallaciam, uti revera est. Adde esse verba illusorum, qui usurpant nomen et vocem Prophetarum, quasi
28:16
16. IDCIRCO HÆC DICIT DOMINUS. — Avolat Propheta de more ad Christum, quem mendacio illusorum opponit, ut doceat in Christo solidam spem collocari, quam ipsi in mendacibus idolis collocabant: solet enim Deus ulcisci hominum scelera in lege nova non puniendo, sed sua clementia ea curando, et condonando per Christum. Vide Can. XLVI. Sapienter Bias, et ex eo Ausonius: Quod prudentis opus? cum possit, nolle nocere. Sensus est, q. d. Idcirco, ut scilicet vestrum pactum futile, et fiduciam mendacem sapientiore et solidiore consilio evertam, imo corrigam et emendem, hac de causa vobis licet indignis misericorditer mittam Christum, qui Sionem, id est Ecclesiam, ædificet, cujusque ipse sit lapis angularis, id est fundamentum primum et imum, ut habet Apostolus, Ephes. II, 20; quod solidum firmiter omnes ejus partes connectet, et præsertim duos parietes, id est duos populos invicem contrarios, scilicet Judæorum et Gentium. Ita S. Cyrillus, Theodoretus et Augustinus, in Psalm. XCIV, imo S. Petrus, epist. I, cap. II, vers. 6, et Paulus ad Roman. IX, 33, et Christus ipse, Matth. XXI, 42. Hebraice est, ecce ego pono in Sion lapidem probatum anguli, pretiositatis, fundamenti, id est angularem, pretiosum, fundamentalem, solidissimum; hunc enim lapidem ob soliditatem opponit arundini, id est vanæ et mendaci spei, quam Judæi in suis idolis reponebant; unde ait, vers. 18: Delebitur fœdus vestrum cum morte, et pactum vestrum cum inferno non stabit; quia arundineum est, non in solido lapide, puta Christo et Deo, fundatum. Qui crediderit, non festinet, — scilicet volens statim lapidem hunc Sionis hic promissum, puta Christum, sibi exhiberi, non dicat cum illusoribus: Manda remanda, modicum ibi, q. d. Exspectavimus eventum oraculorum, et nihil videmus secutum; sed exspectet patienter: quia suo tempore certissime promissionem meam complebo, juxta illud Habacuc II, 3: Si moram fecerit, exspecta illum: quia veniens veniet, et non tardabit. Nota: Septuaginta et ex iis S. Petrus, II epist. II, et Paulus, Rom. X, pro non festinet vertunt, non confundetur, q. d. Non festinet id est non trepidet: non enim confundetur, sed spe sua potietur. Sic Virgilius de apibus ait: Illæ intus trepidæ rerum per cerea castra Discurrunt; ut sit metalepsis. Ita Leo Castrius. Secundo, Sanchez, non festinet, ait, id est non fugiat: non enim confundetur. Solent enim qui confunduntur et pudefiunt, festinato se subducere, ut fugiant hominum oculos: hinc fit, ut festinatio pro pudore et confusione sumatur. Est et hic metalepsis, sed aliunde petita. Denique Joannes Morinus, Præfat. in Septuaginta, censet Septuaginta pro יחיש iachis, id est festinet, legisse יביש iabis, id est confundatur.
28:17
17. ET PONAM IN PONDERE JUDICIUM, ET JUSTITIAM IN MENSURA. — A Christo suo revolat Propheta, et redit ad sua tempora, et ad ea quæ dixit vers. 13, q. d. Ego Judæos illos illusores recte et accurate, quasi justo pondere et mensura judicabo, puniendo eos nunc per Chaldæos, et tempore Christi per Romanos ac damnationem æternam. Patet ex seq. Septuaginta, pro justitiam in mensura, ver- ET SUBVERTET GRANDO SPEM MENDACII. — «Grando» per catachresim significat subitam et fortem Dei punitionem, quam per Chaldæos, Romanos et alios exercuit, qua subvertit mendaces spes Judæorum, quas in idolis et regibus Ægypti aliisque reponebant. Idem significant aquæ, quæ inundatione sua protectionem, id est murum, quo se protegendos putabant, everterunt, quod vers. 18 clare vocavit «flagellum inundans.»
28:19
19. MANE DILUCULO PERTRANSIBIT IN DIE ET IN NOCTE, — q. d. Hæc grando, hoc flagellum cito et tempestive, quasi summo mane vos comprehendet, et durabit continuo integros dies et noctes. Significatur ergo hic celeritas et continuatio flagelli. Sola vexatio intellectum dabit auditui, — q. d. Hæc calamitas Chaldæorum Judæos faciet intelligere oracula, et minas quas audiunt a Prophetis, docebit eos Deum timere et colere, non idola: nec enim utrorumque amor et cultus se compatiuntur, ut sequitur. Sicut ergo asinus non movetur minis nec promissis, sed baculo: ita et hi. Sic de Phrygibus olim dicebatur: «Phryx non nisi plagis emendatur.» Pro vexatio hebraice est זעוה zaavaa, quod alii vertunt, terror. Sic enim pueri duri minis et terrore coguntur ad officium subinde. Sed nostra versio magis apta et genuina est. Sic cap. XXVI, vers. 9, dixit: «Cum feceris judicia tua in terra, justitiam discent habitatores orbis.» Et Psalm. LXXVII, 34: «Cum occideret eos, quærebant eum.» Sic et Plato in Symposio: «Stultus, inquit, post acceptam plagam sapit.» Hinc Agesilaus de quibusdam Asiæ populis dicebat: «Si libertate fruerentur, malos; si servirent, bonos fore.» Prudenter S. Bernardus, lib. I De Consider. cap. III: «Hebetati, ait, cordis indicium est propriam non sentire continuam vexationem. Vexatio dat intellectum auditui, sed si nimia non fuerit: nam si sit, non plane intellectum dat, sed contemptum. Denique impius, cum in profundum malorum venerit, contemnit.» Moraliter S. Ambrosius, lib. III De Interpellat. cap. II, docet virum justum esse agricolam instar Dei: Nam, inquit, hic quasi bonus agricola arat agrum suum quodam rigidioris abstinentiæ vomere; hic exstirpat quadam falce virtutum, amputatrice vitiorum; hic stercorat humiliando se usque ad terram, sciens quia Deus de terra suscitat inopem, et de stercore erigit pauperem; hic custodit fructus suos, ut illic uberius recondat.
28:20
20. COANGUSTATUM EST ENIM STRATUM. — Primo, Judæi sic exponunt: Per Chaldæos redigemini, o Judæi! in eas angustias, ut duo conjuges non sint habituri locum ubi simul cubent, sed alter eorum loco et lecto extrudendus sit; utque lodices et stragula non habeant tam magna, quibus uterque simul operiatur. Sed hic sensus frigidus est et Judaicus. Secundo ergo et genuine, q. d. Deus: Vos, o Judæi! præter me sponsum vestrum alios amatores, scilicet idola et diabolum, admittitis; itaque non potestis mecum in conjugio permanere, quia lectus amoris mei ita arctus est, ut non nisi sponsam et sponsum unum admittat, tertium, scilicet adulterum, omnino excludat: nec capere possit Deum et diabolum, Deum et mundum, Allegorice, Leo Castrius: Stratum Dei, inquit, id est Ecclesia, non capit umbram et veritatem, Mosem et Christum, legis onera et suave jugum gratiæ. UT ALTER DECIDAT. — Hebraice est מהשתרע mehistarea, id est a superfluendo, vel a superessendo, q. d. Ut non supersit alter locus, sed alter decidat, uti recte vertit S. Hieronymus. 21. SICUT ENIM IN MONTE DIVISIONUM (q. d. Sicut in Baal Pharasim, quod significat «locum divisionum,» Deus pro Davide dejecit Philistæos, II Reg. cap. V, ibique Davidem victorem a Philistæis devictis et dispersis divisit et segregavit: sic consurget et) STABIT (contra vos) Dominus, — ut vos dispergat, dividat et disperdat: et sicut pro Josue in valle Gabaon stitit solem, et percussit Amorrhæos, non tam armis, quam grandine et saxis e cœlo in eos dejectis, Josue X; ita pariter ipse contra vos, o Judæi! quasi adulteros et apostatas irascetur, atque iratus vos dejiciet et percutiet. Ita S. Hieronymus, qui allegorice hæc refert ad excidium mundi: tum enim erit Baal Pharasim, id est locus divisionum in valle Josaphat, ubi Christus separabit agnos ab hædis, atque agnis, id est sanctis, cœlum, hædis et impiis gehennam assignabit. UT FACIAT OPUS SUUM (opus a se decretum, scilicet vindictam et punitionem, exigentibus id Judæorum peccatis, quod tamen opus non est proprium Deo, si ejus indolem et innatam bonitatem spectes, sed) ALIENUM (et quasi) PEREGRINUM AB EO, — quia invitus et quasi coactus ab impiis hoc facit. Sic cum induxit diluvium orbi, fecit hoc tactus dolore cordis intrinsecus, Genes. VI; sic puniturus gemit dicens: Heu! consolabor super hostibus meis, Isaiæ I, 24. Secundo, opus alienum et peregrinum, est opus, puta punitio insolita et admirabilis. Quia enim Deus patribus Judæorum, ob eorum pietatem, fuerat benignus et beneficus; hinc posteris eorum impiis videbatur res insolita, et aliena a Dei more, experiri Dei iram et vindictam. Rursum quia hæc vindicta futura erat acris et inaudita, utpote inducens gentis et populi Dei excidium; hinc eis videbatur admirabilis, et plane extraordinaria. Unde Septuaginta vertunt, perditio (σαπρία, pro quo Complutenses legunt πικρία, id est amaritudo) ejus aliena.
28:22
22. ET NUNC NOLITE (illusores, qui illusistis Prophetas, et dixistis, vers. 10: «Manda remanda,» pariter) ILLUDERE (has meas minas), NE FORTE CONSTRINGANTUR (Vatablus vertit, validiora fiant) VINCULA VESTRA, — id est ne citius et arctius ab hoste constringamini, ne Deus per eum vos severius et graviori captivitate puniat. Sicut enim vulpes quæ in laqueum incidit, eo magis astringit nodum et laqueum, quo magis se ex eo expedire et extricare conatur: ita impii tergiversando, et illusores irridendo Dei minas et pœnas, magis et magis se iisdem involvunt et astringunt. Unde sequitur: Consummationem enim et abbreviationem (q. d. Consumptionem et destructionem, eamque brevi futuram super totam terram, scilicet Judæorum) AUDIVI A DOMINO, — q. d. Non dicetis ultra: «Manda remanda,» quia brevi Deus cladem, quam vobis comminatus est, infliget: vestræ enim irrisiones et scelera brevi complebunt mensuram peccatorum vobis a Deo statutam, itaque accelerabunt ejus vindictam.
28:24
24. Numquid tota die arabit? — Nota: Ab hoc loco ad finem usque capitis est continua parabola agricolæ, qua hortatur Judæos omnesque gentes ad bona opera, et ad frugem, q. d. Non semper arat arator, ut sementem faciat, sed primo, arat; secundo, cum aliquot diebus aravit, postea solvit boves, et glebas contundit, terræque superficiem æquat et occat; tertio, ubi hoc fecit, sementem jacit, eamque germinantem sarrit, id est purgat a lolio; quarto, messem maturam demetit et colligit; quinto, triturat quæque secundum suam conditionem, scilicet omnia legumina, ut gith et cyminum, levius, puta per virgam aut baculum; frumenta vero, quæ difficilius excutiuntur, gravius, scilicet in Palæstina plaustris, quæ quasi serras et dentes inferne habent, quibus circumactis super segetes grana excutiunt; aut etiam bobus, qui ungula sua calcando ea exprimunt. Jam hæc sic Judæis et hominibus applica. Primo, agricola est Deus; secundo, ager est Israel: tertio, agrum hunc serit Deus; semina sunt lex, gratia et dona Dei; quarto, deinde metit, colligitque fructus bonorum operum, quos ut eliciat, triturat, id est affligit nos, alios quidem gravius, alios levius pro constantia et robore fidei. Sensus ergo est, q. d. Sicut agricola suis quodque locis, ordinibus, temporibus, modis serit, metit et triturat: ita Deus in Israele, et in magno hoc mundi agro nunc gratiam serit, nunc monet, nunc corripit, nunc punit, nunc miseretur. Vos ergo, o Judæi! et quæque gens studiose advertat et reflectat, quid quolibet tempore in se agat Deus: imo idipsum in se quisque advertat, quid hac die et hora in se operetur Deus: an serat, an metat, an trituret, studeatque Deo operanti cooperari et respondere, atque per ejus tribulam et afflictionem dare grana patientiæ, charitatis et aliarum virtutum. Ita S. Hieronymus, Vatablus et alii. Quocirca Sancti studiose et attente exceperunt omnes Dei inspirationes, monitiones, correptiones, tribulationes, etc., eisque vel cooperati sunt, vel eas patienter tolerarunt, ex iisque fructum quem Deus volebat, elicuerunt. Ita Samuel ad Deum: «Loquere, ait, Domine, quia audit servus tuus.» Ita David: «Audiam, ait, quid in me loquatur Dominus.» Et Paulus: «Domine, quid me vis facere?» Et Isaias, cap. VI: «Ecce ego, mitte me.» Ita S. Franciscus, audiens aliquam Dei inspirationem, subsistebat, totumque se colligebat ad eam percipiendam, eaque percepta statim quod audierat exsecutioni mandabat. Quocirca jure dicebat S. P. N. Ignatius, paucos scire quantum ipsimet Dei in se operationem impediant, eique Viderunt idipsum per umbram Gentiles; unde Alexander Magnus in Ægypto audivit Psammonem Philosophum, idque ejus dictum maxime probavit, quo affirmabat, omnes homines a Deo regi: divinum enim esse id, quod in quolibet præsit atque imperet. Ipsumque magis philosophice de eadem re sensisse, cum asseruit, Deum omnibus hominibus communem esse patrem, sed proprios sibi filios eos adsciscere, qui hominum essent præstantissimi, hos nimirum formare, expolire, perficere. Ita Plutarchus in Alexandro. Hac agriculturæ metaphora sæpe agens de Deo et rebus divinis utitur Scriptura, ut patet Joan. IV, 35; Matth. XXI, 33; Joan. XV, 1. Ita primo, vos, o Judæi! coluit assidua et paterna sua indulgentia. Deinde in vobis sevit semina legis et S. Scripturæ. Videte ergo ut dignos virtutum et meritorum fructus ei reddatis. Post vero vocabit ad aream et trituram tribulationis, a qua tamen liberabit, reducetque in patriam, sicut agricola purgata per duram trituram frumenta in horrea recondit. Hoc enim proxime precessit, et hanc trituram, ejusque examen, et finem ac fructum maxime in hac parabola urget Propheta. Cum ergo Deus vos trituret et castiget, ut grana pœnitentiæ et virtutum ac mutationis vitæ eliciat et excutiat, videte ne hoc opus Dei vestra duritie et pertinacia evertatis, et cogatis eum vos triturare usque ad consumptionem et excisionem, quam vobis impendere audivi in parabola vers. 22. Sed potius tribulationem hanc patienter excipite, et per eam ad cor et ad Deum redite; ita fictis tritura et filii areæ Domini, ut dixit cap. XXI, vers. 10. Est enim hæc tritura amoris; non odii. Allegorice Leo Castrius, q. d. Deus jam arat, occat, sarrit, id est præparat agros, id est animas Judæorum, ut tempore Christi in iis serat Evangelium, ac metat opera Christiana, digna Christo, digna Evangelio. Allegorice S. Hieronymus, gith et cyminum, id est populus rudis, leniter baculo corripietur: at frumentum, id est sacerdotes et sapientes, dura rota plaustri calcabuntur, atque potentes potenter tormenta patientur. 26. Et erudiet illum in judicio, — q. d. Deus docebit agricolam cum judicio, et sapienter hæc omnia distribuere. Ita S. Hieronymus. 28. Panis autem comminuetur. — Est metonymia. «Panis» id est triticum et frumentum, ex quo fit panis, solet in Palæstina rota plaustri et dentibus tribulæ comminui, et majore vi excuti, tamen cum modo et moderamine: non enim in æternum sive perpetuo tribulatur; sed sic tribula ipsa circumducitur, aut ungula bovis calcatur, donec e folliculis excidant, non autem ut frangantur grana tritici, q. d. Ita pariter Deus vos, o Judæi! aliosque suos fideles non affligit, ut perdat et exscindat, sed ut a paleis vitiorum expurget, et quasi grana selecta in horreo, id est in Ecclesia sua recondat. Ita S. Hieronymus. NEC UNGULIS SUIS COMMINUET EUM. — Hinc videtur quod in Judæa, tempore Isaiæ, triturarint quoque ungulis equorum vel boum segetes calcantium: hæ enim calcando excutiebant e suis folliculis grana, uti etiamnum fit in nonnullis provinciis; licet id videatur negare S. Hieronymus, forte quod ejus tempore hic modus triturandi apud Judæos in desuetudinem jam abierat; aut, ut Sanchez, quod ab equis solis tritæ non fuerint segetes, sed equorum ungulis, qui simul tribulas dentatas trahunt, aut plaustra serrantia. 29. UT MIRABILE FACERET CONSILIUM, ET MAGNIFICARET JUSTITIAM. — Pro justitiam Chaldæus vertit, sapientiam. Nota: In parabola sunt tria. Primo, est προμύθιον, sive proparabola, quasi prologus parabolæ; secundo, est ipsum μῦθος, id est fabula aut parabola; tertio, est ἐπιμύθιον, sive postparabola, applicans parabolam ad mores vel instructionem nostram, ex qua colligendus est sensus, et scopus parabolæ. Proparabola hic fuit versus 22: Nolite illudere, ne forte constringantur vincula vestra. Parabola fuerunt varia opera agricolæ, quæ narravit a vers. 24, hucusque. Postparabola est hic. Ita Forerius. Sensus ergo est, q. d. Sicut in agricolatione, puta in subigendo agro, serendo, metendo, triturando suis locis et temporibus, Deus ostendit magnam sapientiam et justitiam, quasi distributivam, ut cuique tribuat, quod res et tempus exposcunt; ita pariter ipse in prophetia hujus capitis variam
UT MIRABILE FACERET CONSILIUM, etc. — Alii vertunt, qui mirificus est consilio, et magnificus opere.
28:1
In parte ista comminator contra illos qui contemnebant prophetarum vaticinia; et primo contra contemptentes in praesenti; secundo contra futuros temporibus Jerem. 50 cap. Vae filii deseriorres etc. Prima in duas. In prima contra illos de decem tribubus; in secunda contra illos de duabus, ibi, Verum hi quoque prae vino nescierunt. Circa primum tria facit. Primo arguit culpam superbiae. Vae coronae, quia de multitudine superbient, quae est corona vel gloria regis. Secundo culpam gulæ, Ebriis Ephraim, Nahum 3: « Inebriaberis, » et eris despecta, et quaerens tu auxilium ab ini- « mico. » Flori decenti . . . . qui erant, temporibus latrìae, errantes a vino, scilicet idolatria. Ezech. 7: « Floruit virga, germinavit amygdalus. » Secundo comminator poenam, ibi, Ecce validus et fortis Dominus. Et circa hoc duo facit.
28:2
Primo ponit hostium fortitudinem, Ecce validus, quantum ad fortitudinem hostium, quos immitet; sicut impetus, quantum ad multitudinem.
28:4
Supra 17: « Sonas » bunt populi sicut sonitus aquarum. » Secundo ponit poenae inflictionem, scilicet dejectionem superbiae, Pedibus conculcabitur; et evanitionem gloriae, Et erit flos quasi temporaneum, idest tempestivus vel primitivos fructus. Supra 18: « Ante messem enim » totus effloruit. » Nahum 3: « Omnes munitiones » tuae sicut ficus cum grossis suis. » Tertio ponit justorum gloriam, scilicet illorum de duabus tribubus, In die illa, scilicet temporibus Ezechie, destructis decem tribubus: quantum ad tria; quantum ad populi laetitiam, Corona, ex auro vel argento,
contra hoc quod dicit, Coronae superbiae. Sertum, de floribus, contra hoc quod dicit, Flori decenti: infra 61: « Et darem eis coronam pro cinere, o » leum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiri- « tu moeroris. » Quantum ad regis justitiam, Et erit, ipse Dominus, spiritus: Jerem. 25: « Regna- « bit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et » justitiam in terra: » Quantum ad militem potentiam, Et fortitudo, quia Dominus ad eis pugnabit.
28:7
Supra 25: « Quia factus est fortitudo mea. » Verum hi quoque prae vino nescierunt. Hic com- minator contra illos de duabus tribubus: et prima contra principes: secundo contra civitatem vel contra populum. Cap. 29: Vae Ariel etc. Prima in duas. Primo ponit comminationem; secundo consolationem, Auribus percipite. Circa primum duo. Primo arguit peccatum, et comminatur simul interitum: secundo excludit, ibi, Propter hoc audite verbum Domini, viri illosores. Circa primum duo. Primo arguit in eis defectum scientiae; secundo contemptum doctrinae, ibi, Quia manda remanda. Circa primum primo arguit culpam, ponens primo errorem omnium communiter, Verum hi quoque prae vino nescierunt. Oscae 4: « Vinum et ebrie- » tas apostatare faciunt a Deo. » Secundo docto- rum, Sacerdos et propheta nescierunt, quantum ad ignorantiam credendorum, erraverunt quantum ad ignorantiam agendorum, videntem, idest Deum qui omnia videt. Unde est expositio ejus quod habetur Ezech. 22: « Sacerdotes contempserunt le- » gem meam, et polluerunt sanctuaria mea. » Tertio ponit ignorantiae modum: Omnes enim mensae, quia in templis idolis dediti: sordiunque, scilicet omnium vitiorum turpium. Prov. 26: « Sicut » canis qui revertitur ad vomitum, et sus lota in » volutabro luti. » Secundo comminator poenam execationis: Quem docebit?
28:9
Unde primo ponitur quaestio, Quem docebit? quasi dicat, ex quo vos scientiam repulstis. Auditum, scilicet quod audivi a Domino. Secundo ponitur responsio, Ablactatos idest humiles et parvulos simplices. Matth. 11: « Abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, » et revelasti ea parvulis. » Vel quoscumque bonos separatos a lacte concupiscentiae.
Nota super illo verbo, Ebriis, quia mali inebriantur vino, primo materialis liquoris. Eph. 5: « Nolite inebriari vino, in quo est luxuria. » Secundo carnalis delectationis. Prov. 7: « Venite, in- » ebriemini vino. » Tertio spiritualis erroris. Supra 19: « Et errare fecerunt Aegyptum in omni » opere suo sicut errat ebrius et vomens. » Quarto divinae punitionis. Thren. 3: « Inebriavit » me absynthio. » Item inebriantur sancti primo lacrymis compunctionis. Supra 16: « Inebriabo te » lacryma mea. » Secundo calice compassionis. Ps. 22: « Calix meus inebrians quam praeclarus est! » Tertio incentivo amoris. Cant. 4: « Comedite amici, » et inebriamini. » Quarto torrente felicis delectationis. Psal. 55: « Inebriabuntur ab ubertate do- » mus tuae. »
Item nota super illo verbo, Coronae superbiae, quia coronantur mali et boni. Mali coronantur primo corona vanæ laetitiæ. Sap. 2: « Coronemus » nos rosis. » Secundo opulentiae rerum. Supra 25: « Quis cogitavit hoc super Tyrum quondam « coronatam? » Tertio mundanae potentiae. Job 19: « Spoliavit me gloria mea, et abstulit coronam de capite meo. » Quarto superstitiones observantiae. 2 Mach. 6: « Cum Liberi sacra celebrarentur, cogebantur hedera coronati Libero circuire Item coronantur sancti corona nuptiali. Infra 61: « Quasi sponsum coronavit me corona. » Secundo triumphali. ? Timoth. 2: « Non coronabitur nisi qui legitime certaverit. » Tertio regali. Infra 62: « Eris corona gloriae in manu Dei tui. » Psalm. 20: « Posuisti, Domine, in capite ejus coronam de lapide pretioso. » Quarto sacerdotali. Eccl. 45: « Corona aurea super caput ejus, expressa signo sanctitatis. »
Item nota super illo verbo, Ablactatus a lacte, quia est quoddam lac quod debet deseri; et istud est multiplex. Primo carnalis concupiscentiae. Supra 11: « In caverna reguli, qui ablactatus fuerit manum suam mittet. » Secundo imperfectae justitiae. Gen. 21: « Crevit puer, et ablactatus est. » Tertio rudis doctrinae. 1 Cor. 3: « Tamquam parvulus in Christo lac potum dedi vobis. » Et est lac quod debet amplecti, primo purae conscientiae. Thren. 4: « Candidiores nive, nitidiores lacte, » propter nitorem. Secundo sanae doctrinae proper dulcorem. Can. 4: « Mel et lac sub lingua ejus. » Tertio aeternae gloriae propter facilem absorptionem. Levit. 20: « Possidete terram fluentem lac et mel. »
28:10
Quia manda remanda. Hic ponit contemptum doctrinae: et primo per blasphemiam, qua prophetas deridebant, dicentes, Manda, quia comminando utebantur. Supra 13: « Mandavi sanctificatis meis, et vocavi fortes meos in ira mea. » Et supra 25: « Dominus mandavit adversus Chanaan, ut contereret fortes ejus. » Supra 5: « Mandabo nubibus ne pluant super eam imbrem. » Expecta. Hic promittendo. Habacuc 2: « Si moram fecerit, expecta eum, quia veniens veniet. » Et addit poenam, in loquela; idest, ita carebitis intellectu prophetarum ac si aliquis loqueretur vobis motu labii tantum, et lingua extranea. Vel statim inferent vobis plagas. De ista locutione, Sap. 2: « Contumelia et tormento interrogemus illum. » Secundo quantum ad obedientiam, Cui dixit: unde primo ponit praeceptum, Hare requies. Matth. 25: « Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. » Secundo contemptum, Et notuerunt. Ezech. 5: « Domus autem Israel noluit audire te, quia nolunt audire me. » Tertio comminatur interitum. Et erit eis; idest, pro verbis suis hane poenam patientur. Matth. 12: « Ex verbis tuis te judicio, serve nequam. » Ut vadant, in interitum.
28:14
Propter hoc audite verbum Domini, viri illusores. Hic excludit remedium: et primo ponit duo remedia: idest unum in quo confidebat, scilicet pactum cum idolis: unde ponit pactum, Percussimus foedus cum morte, idest cum diabolo. Job 40: « Numquid feriet tecum pactum, et accipies eum servum sempiternum? »
28:15
Et pacti fructum: Flagellum inundans, idest per secuiu: mendacium, idest idolum, quod vos prophetae dicitis mendacium. Psalm. 72: « In labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur. » Secundum est remedium quod Deus sanctis parat, scilicet Christum, Ecce ego. Psalm. 117: « Lapidem quem reprobaverunt aedificantes.
28:16
Qui crediderit non festinet, sed expectet Habac. 2: « Si moram fecerit, expecta eum. » Et hoc contra malorum blasphemiarn. Et ponam in pondere judicium. Hic excludit utrumque dictorum remedium: et primo primum; secundo secundum, ibi, Coangustatum est enim stratum. Circa primum tria.
28:17
Primo ponit exclusionis justum judicium, Ponam in pondere judicium. Sap. 11: « Omnia in numero et pondere fecisti. » Secundo excludit pactum, Et subvertet grando, tribulationis. Et ponit quatuor contra omnia quae supra dixerat. Job 8: « Spes hypocritae peribit. » Tertio exclusionis fructum, Et tantummodo.
28:20
Supra 26: « Domine, in angustia quaesierunt te. » Coangustatum est enim stratum. Hic excludit secundum remedium: et primo ponit in eis impedimentum quare non valeat eis.
28:21
Coangustatum: loquitur secundum similitudinem adultarae, quae non potest eodem loco habere virum et adulterum; ita nec ipsi idolis cultum exhibere et divinum auxilium obtinere. 1 Cor. 10: « Non potestis mensae Domini participes esse, et mensae daemoniorum. » Secundo ponit liberantis adventum, Sicut in monte divisionum. Tangit historiam quae habetur 2 Reg. 5. « Sic in valle. » Tertio excludit misericordiae auxilium. Ut faciat opus suum, idest ut miseretur nobis? sicut tune interrogative. Et respondet, Alienum. Psalm. 144: « Miserationes ejus super omnia opera ejus. » Et nunc nolite illudere. Hic concludit sanum et salubre consilium: et primo prohibet illusionem, Nolite illudere. Vincula, captivitatis. Prov. 5: « Ipse deludet delusores, et mansuetis dabit gratiam. » Et assignat rationem.
28:22
Consummationem enim et abbreviationem audivi a Domino Deo exercituum super universam terram.
28:23
Auribus percipite, et audite vocem meam. Hic ponit consolationem. Et primo excitat attentionem, Audite.
28:24
Deuter. 25: « Audite caeli quae loquor, audiat terra verba oris mei. » Secundo ponit consolationem sub similitudine agriculatoris: Numquid iota die arabit arans, ut serat? per quam ostendit tria: scilicet punientis Dei intentionem, quia ut fructificemus, sicut arator, Ut serat. Gith, genus leguminis simile cymino. Secundo judicii discretionem: quia alio modo ponit hoc et illos, sicut rusticus alio modo exeunt triticum et gith, Et erudiet. Panis, idest frumentum. Tertio poenarum cessationem quantum ad hos qui corrignuntur. Verumtamen non in perpetuum tritu-rans triturebit illum. 1 Cor. 9: « Debet in spe arare qui arat. » Tertio ponit expositionem: Et hoc a Domino. Ps. 118. « Mirabilia opera tua. »
28:1
v. 4 « Vae coronae superbiae, ebriis Ephraim et flori decidenti gloriae exsultationis eius, qui erant in vertice vallis pinguissimae errantes a vino »! — hebr. vae coronae superbiae ebriorum Ephraim ; corona haec elationis et flos decidens (macidus) decoris ornament? eius qui est super verticem vallis pingium (pinguissimae) vino obtusorum (hebr.) est Samaria; erat enim sita in vertice montis, cui vallis fertilissima vinetis et olivetis abundans subiacet, uti iam Lap. notat (sim. Mar. Men. Tir. Gord.) ; mons igitur ipsa urbe amoena tamquam corona magnifica ornatur et de urbis pulchritudine ac splendore gloriantur et exsultant ebrii Ephraim i. e. magnates regni israelitici quod ex tribu potentissima designatur; iidem vino obtusi, vino percussi appellantur i.e. luxuriae et voluptatibus maxime dediti e& malarum cupiditatum imperio plane subacti. Verum splendorem illum urbis vates cernit jam interitui devotum: et ipsa sua interna corruptione labilem ac deciduum ; unde urbs appellatur flos, qui quidem oculis adhuc illustri pulchritudine, decore, ornamento esse videtur et cum in cacumine positus sit, longe lateque fulget et vallis amoenissimae et fertilissimae vicinitate novam sibi iucunditatem conciliàát ; attamen jam est marcescens et deciduus. De Samariae opibus et luxu vide Am. 3, 12; 5, 11; 6, 4. Simul cum Samaria populo interitum nuntiari patet; id in versione vulg. praecipue effertur, item Ephraimitas spem ac gloriationem in Samariae magnificentia posuisse. Verum quomode haec pompa sit deiicienda et fiduciae humanae fulcra sint subvertenda, in sequentibus vates declarat vae explicans
In exemplo Samariae discant, qua via necessario ad excidium perveniatur. Illorum pompam, superbiam, luxuriem vates traducit quam suo vae interitul ignominioso esse devovendam dicit
28:2
v. 2 « ecce validus et fortis Dominus, sicut impetus grandinis, turbo confringens, sicut impetus aquarum multarum. inundantium et. emissarum super ierram spatiosam »; — iribus comparationibus exitium irruens et irreparabile denotatur : grandine, qua messes destruuntur, turbine quo arbores evelluntur, domus subvertuntur, inundatione, qua tota regio devastatur et campi luto et arena et lapidibus obruti inepti redduntur frugibus gignendis. Insuper adverte tria haec ita efferri, ut magna vi et impetu irruere exhibeantur; membra per modum exclamationis ponuntur et citato quasi cursu inter se subsequuntur, quo impetus ruinae repetitis ictibus ad vivum proponatur. Poenae genus iam delineatum cernit S. Hier. : « poenam illis comminatur Dominus, quod sicut grandinis turbo universa confringit et impetus aquarum inundantium quidquid obvium invenerit rapit, sic ab. Assyriorum deleantur exercitu, et quod reliquum fuerit, in montes sive urbes Mediae : transferatur » !'. In comment. S. Hier. habetur ecce validus et fortis Domini i. e. habet Dominus validum et fortem quem vindicem mittat in Samariam ; et ita quoque hebr. intelligitur (cf. For. Mald. Malv. Mar. Calm.); hebr. verte similis procellae grandinis, turbini exitiali, similis inundationi aquarum validarum exundantium. deiciet in terram manu i. e. facile, sine negotio ? (cf. Malv. For. Mald. Mar. Calm.), de comparationibus cf. 8, 8; 1'1, 12. 13. Et ruina haec erit plena opprobriis
28:3
v. 3 « pedibus conculcabitur corona superbiae ebriorum Ephraim »; — repetitio ex v. 1 emphasi non. caret; « optime extrema extremis et infimis summa coniungit; nam coronam quae supra altissimam corporis partem eminet et radiat, infimae id est pedibus caleandam subiecit » (Sanct.); ita breviter ac nervose ex quanta pompa ad quantam ignominiam urbs superba detrahenda sit exprimitur ; « est elegans antithesis inter coronam quae super : caput ferri solet et pedes : inter superbiam et conculcationem » (Mald.. Quanta vero aviditate et sedulitate hostes munere suo destructionis ac conculcationis functuri sint, vel quanta vi lapides eius in vallem detrahendi sint, ut Michaeas loquitur (1, 6), explicatur alia similitudine :
28:4
v. 4 « et erit flos decidens gloriae exsultationis eius qui est super verticem vallis pinguium, quasi temporaneum ante maturitatem. autumni, quod cum aspexerit videns statim ut manu tenuerit, devorabit illud » ; — ficus praecoces in deliciis habebantur et inter cupedias recensebantur ; cf. Os. 9, 10. Mich. 7, 1. Ier. 24, 2. Non sine acri ironia repetitur, quanta gloria et magnificentia Samaria fuerit conspicua; hac pulchritudine et pompa hostes allexit et magna aviditate ad suam ipsius perniciem attraxit. Samaria tribus annis obsidebatur (4 Reg. 171, 5) ; aviditas ergo et velocitas ad id refertur, ut post expugnationem celeriter conculcetur et gloria Samariae regnique israeliticl repentino ictu concidat nunquam resurrectura ; unde devorabit illud ; ad quod confer quod legitur 4 Reg. 17, 93 : usquequo auferret Dominus Israel a facie sua, sicut locutus fuerat in manu omnium servorum suorum prophetarum ; translatusque est Israel de terra sua in Assyrios usque in diem hanc. In ruina Samariae cernitur quo exitu pompa hamana sit finienda. Iam ubi vera sit gloria et beatitas reposita, pulcherrima antithesi vates exsequitur
28:5
v. 9 « Zn die illa erit Dominus exercituum corona. gloriae et sertum exsultationis residuo populi sui,
28:6
v. 6 et spiritus iudicii sedenti super iudicium et fortitudo revertentibus de bello ad. portam » ; — Ephraimitae coronam gloriae et diadema magnificentiae in se, in urbe principali, in Samaria eiusque opibus ac fortitudine quaerebant (v. 1); sed haec misere intereunt; verum reliquiis populi ipse Dominus maximam quam exoptare possunt gloriam concedet. Iuda enim quia ibi aeternus Davidis thronus (2 Reg. '1, 14) est firmatus interire nequit; unde iam a priore clarum est Iudam salate donari; hanc autem salutem ita vates describit, ut dicat ex una parte omnem eloriationem in solo Domino esse collocandam, ex altera autem magnifice promittat eos qui ita Domino adhaeserint ad summam gloriae divinae magnificentiae participationem admissum iri; uti 4, 2 germen Domini, ita h. l. ipse Dominus suis erit corona gloriae. Tamquam talem autem se praebebit populo suo, dum everso regno israelitico regem pium et theocraticum populo suo concedet, qui iustitiam administrabit, cui etiam fortitudinem praestabit ad hostes superandos. Sunt enim duo haec officia regis inter praecipua, ut ubique iustitiam vel tueatur vel reducat et populum vera iustitia omnia peragentem valide et efficaciter ab hostium incursu defendat ; ita enim iustitia et pax, duo illa bona summa (cf. Ps. 111, 2. 3), consistent. Et. quantopere paratus sit Dominus ad talem opem ferendam, eo declaratur quod ipse dicitur esse in spiritum iudicii sedenti super iudicium et in fortitudinem | convertentibus | bellum ad. portam usque(hebr.) i. e. ut convertant hostes in fugam usque ad urbium suarum portam (cf. 2 Reg. 11, 23. 4 Reg. 18,8. 1 Mach. 5, 21. For. Mald. Malv. Vat. Rohl. Net. Troch.). Promissio haec adeo ampla est et magnifica, ut plene non adimpleatur nisi in regno messianico. Atque optime quidem post ruinam Samariae vaticinium inducitur messianicum, quia ultima ratio cur Iuda non sit eodem modo interiturus in promissione messianica sita est. Ex hac autem divina dispositione etiam maxime congrue fit, ut quo tempore regnum israeliticum concidit, in regno iudaico adsit rex pius ac theocraticus, qui fide sua ac pietate civitatem populumque labantem sustineat et erigat. Undein v. 6 Ezechiam regem describi haud immerito censent (cf. S. Hier. Ephr. Sanct. Lap. Calm.); id quod eo sensu admitti debet, ut promissio detur ampla et generalis, quae e(iam in Ezechia rege sit impleta, verum una hac re minime sit exhausta. Contra ruinam Samariae Deus potius statuit et effert normam generalem qua in regendis rebus regni iudaici ipse utatur; prophetarum enim est a rebus particularibus ascendere ad normas universales et leges fundamentales, quibus ordo divinae providentiae constituitur. Transitus hic est idem qui habetur 2, 5. 6. Ad quale gloriae fastigium Iuda vi promissionum messianicarum a Deo invitetur, vates modo dixit v. 5. 6; verum quam diversi sint et contrarii populi mores, quantopere populus ex sua parte impedimenta et obstacula obiiciat divinis consiliis, vates sacra cum indignatione perstringit describens ac lamentans, quomodo eadem quae in regno israelitico vitia etiam apud Iudaeos et apud eos ipsos serpant qui magistri et duces esse debebant ;
28:7
v. 1 « Verum hi quoque prae vino nescierunt et prae ebrietate erraverunt ; sacerdos et propheta nescierunt prae ebrietate, absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt iudicium » ; — sicut Ephraimitae accusantur ebrietatis (v. 1; cf. Os. 4, 41. Am. 2, 8; 4, 1; 6, 4-1), ita Iudaei; haec autem ebrietas et ingluvies indicium est menlis a Deo aversae et rebus infimis immersae et signum stupiditatis, qua solis inhiantes voluptatibus divina spernunt. Quam altas radices vitium egerit, cumulo verborum et repetitione ad vivum describitur : at etiam hi prae vino oberrant et prae sicera ! titubant ; sacerdos et propheta oberrant prae sicera (hebr.) ; certe pseudoprophetae intelliguntur qui nunquam non deerant auram popularem captantes et turpis lucri gratia vitiis populi blandientes (cf.. Mich. 3, 5. 11; 2, 41 hebr.) ; unde qui nati erant duces et exempla populi, sacerdotes, et qui tale munus praetendebant, pessimo exemplo praeibant, obruti sunt vino, plane ebrietati dediti atque immersi, ita ut sensus pariter ac mentes vino plane captiventur et obnubilentur ; immo oberrant in videndo, impingunt in fure dicendo (hebr.), in ipso muneris exercitio ebrietatem ostentant ; prophetae si consulantur, in visionis quam praetendunt se habuisse explanatione titubant, se vino onustos esse produnt; sacerdotes quibus ius dicere etiam incumbebat (Deut. 47, 9; 49, 47) impingunt et fere cadunt in tribunali, quamvis iis praescriptum esset, ne ante functionem vino indulgerent, « ut habeatis scientiam discernendi inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum » (Lev. 10, 10). Atque sacerdotes eo maiore reprehensione digni sunt, quia solum graviores causae ad tribunal sacerdotale referebantur (cf. Deut. l. c.); in iis autem vino madere eo graviori culpae vertitur, quia iudices nomine et auctoritate Dei iudicium Dei statuunt, ergo spiritu Dei imbuti esse debent (ef. Ex. 18, 15. Deut. 4, 1'1. 2 Par. 19, 6). Et accusationis documentum et argumentum addit irvefragabile
28:8
v. 8 « omnes enim mensae repletae sunt vomitu sordiumque, ita ut non esset ultra locus » ; — i. e. locus vacuus et purus à sordibus et immunditie ipsorum (Malv.); ubique testimonia ebrietatis patent. Haud infrequens erat apud Romanos, ut in conviviis et compotationibus se vomitu ad epulas et potationes instaurandas redderent aptos, de qua re vide testimonia apud Sanct. Lap.; « quae morum atque epularum intemperantia videtur quoque irrupisse in Iudaeorum mensas, ut docet hic locus non obscure et alia non pauca quae vomitum cum epulis saepe coniungunt; neque tamen improbo, si quis putet, quia copiosas epulas sequi solet vomitus, vomitum pro ingluvie sumi et nimia ciborum intemperantia » (Sanct.). Vide ad 5, 22. 23; sed de artificio illo helluonum vix erit cogitandum. Et quantopere vino madidi indigne ferant quod corripiuntur et quam rebelles sint et contumaces in Deum eiusque legatum, vates describit
28:9
v. 9 « quem docebit scientiam? et quem intelligere faciet auditum? ablactatos a lacte, avulsos ab uberibus »? — i. e. sacerdotes illi et « prophetae » cum irrisione a propheta quaerunt, nesciatne, quinam sint? Sunt scil. viri docti, sapientes, qui minime indigeant edoceri; e& cum magno contemptu muneris prophetici addunt, habeatne ipsos quasi pro infantulis trium vel quattuor annorum, qui modo sint ablactati — per tres enim annos matres Iudaeorum proli lac suum praebere solebant — ; pro eiusmodi puerulis monita prophetae fortasse salutaria esse vel necessaria! lam quid ipsis bilem praecipue commoveat indicant acri subsannalione impudenter vati occinentes et turpi et truncata imitatione monitis eius illudentes
28:10
v. 10 « quia : manda remanda, manda.remanda, exspecta FTeezxspecta, exspecia reerspecta, modicum ibi, modicum ibi »! — « prophetis ventura annuntiantibus et nisi fecissent quae praecepta erant tormenta minitantibus solebant dicere subsannantes : manda, mTemanda i. e. praecipe, praecipe, impera que facere debeamus; cumque abuterentur Dei patientia qui differt iram ut praebeat misericordiam, solebant etiam hoc ex persona prophetarum ludentes dicere : exspecta paulisper, exspecta modicum, venient quae futura praediximus »; ita S. Hier. versionem suam explicat. In hebr. ipsa ebriorum et prae ebrietate balbutientium lingua imitatione exprimitur : £zav latzav, tzav latzav; qav laqav !... i.e. praeceptum ad praeceptum, normam (lineam) ad normam prophetae addunt; continuis suis monitionibus et minutis praeceptis de omni re molesti sunt et fastidiosi. Ita prophetae ab impiis irrisioni habentur; cf. Am. B, 18. Ier. 93, 33; haud absimili modo S. Paulus a philosophis epicureis et stoicis exspuoAéyeg appellabatur (Act. 41, 18. Roh. Troch.). Aliter veteres interpretes nexum interpretati sunt. Intelligunt enim v. 9 quasi quaestionem a propheta positam : hoc rerum statu, quando omnes vino dediti sunt, quem docebit Deus vel propheta scientiam ? cui Deus suorum consiliorum arcana mysteria revelabit ? Quod sequitur ablactatos a lacte ete. alii accipiunt, ut ii tantum capaces sint coelestis disciplinae, qui solido nutriuntur cibo et ab uberibus depulsi sunt i. e. humiles, simplices, a malis cupiditatibus alieni (cf. S. Hier. Thom. Pint. Lap. etc.) ; unde sententiam legunt assertive, uti fert quoque interpunectatio vulg. — Alii melius legunt interrogative, uti Vat. For. Sanct. : illosne docebit quibus infantile ingenium est, et mores ita leves, ut nunc primum depulsi videantur a lacte et à maternis uberibus avulsi (Sanct. cf. Sasb.) ? E recentioribus ita quoque Drechsl. explicat. Sed cum in v. 10 fatentibus omnibus verba exhibeantur irridentium illusorum et versus particula quia adeo arcte cam antecedentibus cohaereat, explicatio illa sustineri nequit. Irrisio in v. 10 expressa quaestionibus illis v. 9 indignatione plenis bene praeparatur et inducitur. — Notat S. Hier. ad verba brevia illa hebr. in v. 10 : « his abuti Solet immundissima haeresis apud simplices quosque atque deceptos, ut terrorem faciat novitate sermonum, quod scil. qui haec verba cognoverit et in coitu eorum meminerit, absque ulla dubitatione transeat ad regna coelorum » ; alludit scil. ad Nicolaitarum haeresin, qui ex hoc loco spareum suum KeuJoxaoy formaverint ; ef. Epiphan. haer. 25 ; apud Basilidianos quoque Caulacauas aeon no- Sed irrisionem hanc ultio divina consequetur. Quia illi illudentes et prae ebrietate gravi lingua balbutientes sonos edunt inconditos, propterea Deus immittet hostes, qui similiter sonis barbaris loquentur iis, ut qui prophetas ludibrio habuerint perversa vocum imitatione, iam a barbaro ferocium hostium clamore et strepitu contremiscant :
28:11
v. 44 « in loquela enim labii et lingua altera. loquetur. ad. populum istum.» ; — hebr. ?n balbutientibus labiis i. e. per eos qui barbara, blaesa, quae intelligi nequeant jis occlamabunt Deus sua loquetur iudicia ad contemptores istos. Unde bene Lap. : « mea exhortatio vobis visa est molesta et ridicula, quare subsannando blaese ac balbutientes dicitis ac repetitis : manda remanda; quare ego per Chaldaeos, qui videntur vobis blaesi ac balbi, milites et ministros iustitiae meae vos puniam, ut sannis peregrinae suae linguae vos incredulos arcessant et compescant, vos irrideant » etc. ; at intellige id fore ab Assyriis, quorum lingua quamvis pertineat ad familiam semiticam et multa habeat verba cum hebr. communia, tamen a ludaeis intelligi non poterat; adde in exercitibus variarum gentium ac tribuum viros et saepe turbam valde promiscuam adfuisse collectam ex gentibus subiectis. Terror invasionis hostilis augetur, si hostium sermo non intelligitur. Loquetur ergo Dominus eis in lingua altera, quia priorem et suaviorem audire et. intelligere renuerunt. Quae fuerit illa prior, declaratur
28:12
v. 49 « cui dixi : haec est requies mea ; reficite lassum, et hoc est meum refrigerium, et noluerunt audire »; — i. e. clare et aperte iis annuntiatum erat, qua via requiem ac prosperitatem consequi possint ac debeant. Cum sermo sit de populi ducibus, sacerdotibus et prophetis (cf. v. 1), et propheta mox a v. 15 et in subsequentibus capp. saepius foedera cum extraneis reprobet ac reprehendat, admonitio reficite lassum ad id referri videtur, ne populum bello et tributis sub Achaz satis superque afflictum denuo bellis obiiciant suis consiliis ac foederibus contra Dei voluntatem initis; ita iam Mald. rem concipit : « vos sacerdotes et pseudoprophetae sinite in pace populum, date requiem fesso huic populo ; desinite fallere » et Kn. Del. Roll. — Alii tamen sententiam uti generali ratione enuntiatur, de operibus caritatis et, misericordiae explicant (cf. Osor. Sanct. For. Mald. Mar. Tir. Lap. Calm. Schegg, Troch.), quae si praestiterint, quietem et refrigerium a Deo iri concessam. Unum instar omnium iis praecipitur ; est enim plenitudo legis dilectio vel potius, cum alias populi duces oppressionis et iniustitiarum frequenter et graviter accusentur (cf. 5, 8 seq.), hoc vitio tamquam multorum peccatorum fonte sublato reliqua facillime ad Dei legem componi posse innuitur. Aliis demum placet lassum intelligere ipsum Deum quem suis fatigant peccatis, recreant virtutibus (cf. Sasb. et apud Lap. Calm.). Sed frustra sunt admoniti. Unde cum sarcasmo Deus illusoribus verba reddit eadem et seriem tribulationum iis annuntiat v, 13 « et erit eis verbum. Domini : manda remanda, manda vemanda, exspecta reexspecta, exspecta reexspecta, modicum ibi, modicum ibi : ut vadant et cadant retrorsum. et conterantur et. illaqueentur. et. capiantur »; — quia Domini monita iis sunt series quaedam molesta ac putida praeceptorum, aliam seriem iis immittet Dominus miseriarum, quibus veluti laqueis cadant, veluti saxorum pondere conterantur, veluti retibus illaqueentur, veluti decipula capiantur : ita enim « sanniones punit et sannas in ipsos retorquet » (Lap. Men.); « vide quantum intersit inter humana atque divina scommata; nam a conviciis hominum nihil prophetis in quos iactabantur adversi accidit, a Dei vero maledictione id nacti sunt homines ut cadant etc. » (Sanct.). Plures modi enumerantur, ut si una via se salvos esse putent, alia eo certius puniantur. Cum Sennacherib rex Assyriorum ad universas civitates munitas Iuda ascenderet easque caperet(4 Reg. 18, 13), vel, ut ipse narrat, quadraginta sex urbes munitas, arces et oppida innumera oppugnaret et caperet et ducenta millia hominum centum et quinquaginta in captivitatem abduceret (cf. der, Keilinschriften u. A. T. ad 2 Reg. 18), ea tempestate illusores illi
28:14
v. 14 « Propter hoc audile verbum Domini viri illusores qui dominamini super populum meum qui est in. Ierusalem!
Etiam clarius ostendit propheta, in quanam re duces populi potissimum a doctrina prophetae recedant eamque irrideant. Contra pericula humana seseque hisce tutos putant. Aliud autem est consilium Dei. Unde propheta antecedentia magis declarans pergit
28:15
v. 45. díxistis enim : percussimus foedus cum morte et cum inferno fecimus pactum : flagellum inundans cum transierit non. veniet super nos, quia posuimus mendacium spem noslram et mendacio protecti sumus » ; — illusores cf. v. 9, 10; ad dominatores, duces populi etiam « sacerdos et propheta » v. '| accensendi sunt, Dominus suum vocat populum miserans conditionem vexatam et ipsa appellatione spem et auxilium spondens. Commemorata civitate sancta et centro theocratiae eo magis v. 15 effertur ducum arrogantia et insolentia, qua confidunt inundationem illam assyriacam et flagellum, quibus Samaria interlerit, nihil funesti sibi esse allatura, quia spem suam posuerint in Aegypto et ab Aegypto revera protectisint; Aegyptum enim intelligi tacite, ex 30, 9 seq. indubie colligitur. Atque ut. prophetae illudant ex eius quasi mente et verbis spem illam vocant mendacium : quia collocavimus spem nostram in auxilio humano et idolis quae tu soles mendacia et vanitates appellare (cf. Sanct. Mald. Malv. rum contumaciam declarat, quam quod alii explicant ab ipso propheta statim spem eorum nomine mendacii tamquam inanem designari ; sed cum ipsi illusores loquentes inducantur et in tali locutione qua verba prophetae irrisorie usurpent maior contineatur illusio, prior acceptio es! praeferenda. Adeo se esse tutos iactant, quasi pacto inito cum morte, ne eos invadat aut occupet, et cum inferno, ne eos admittat ; etiam in hac locutione irrisio prophetae contineri videtur, quippe qui saepius iam mortem ingruere, infernum aperire os comminatus erat (cf. 5, 14). In flagello inundante — vide paronomasiam in hebr. schot schoteph — duae comparationes coaluisse videntur, quae singulae saepius de invasione Assyriorum adhibentur ; cf. 8, 1 seq.. 10, 8. 229. 94. 96; 171, 13. Ceterum verbis istis confirmatur explicatio ad v. 19 proposita. Consiliis illis perversis et antitheocraticis Deus suum agendi modum opponit et ubi sit vera salus ex divina dispositione docet; Deus enim prudentiam illam humanam reprobat neque eo quo illi volunt modo salvabit; unde
28:16
v. 16 « idcirco haec dicit Dominus Deus : ecce. ego mittàm in fundamentis Sion lapidem probatum, angularem, pretiosum in fundamento fundatum; qui crediderit, non festinet » ; — praedixerat ruinam Samariae; ostenderat firmamentum illud fallax, mendacium, in quo illusores principes spem salutis collocabant : his duobus excitatur veri et stabilis fundamenti memoria (cf. Sanct.), quod in Sion positum inconcussam firmitatem theocratiae praebet. Lapis ille describitur in se et in effectu quem praestat : in se probatus i. e. electus et ad munus suum aptissimus, habens scil. exploratam soliditatem, ut illi tota moles incumbat (Men.) ; haec aptitudo ea est quae in angulari lapide requiritur, qui non solum firmum praebet fundamentum, sed et parietes iungit et totius aedificii ordinem ac normam dirigit; lapis in se est, pretiosus i. e. prae aedificio habet in se dignitatem et pretium maius atque nobilius ceteris aedificii lapidibus, est igitur ordinis quasi altioris et eminentior ceteris. Et qua talis est fundationis fundatae (hebr.) i. e. immotam praebet stabilitatem et eam fundationem fundat, quam nemo evertat aut commoveat. Bis effertur eius soliditas, quo efficacior cernatur oppositio àd mendacium illusorum (cf. Lap.). Iam fundamentum illud immotum quod a Deo in Sion est collocatum et in quo ipsa urbs firma consistit et permanet est promissio messianica, urbi Ierusalem et Sion monti adnexa, quae promissio in rege messianico continetur et absolvitur. Propter theocratiam quae ex Ierusalem sese diffundere debet per orbem universum et propter Messiam oriundum ex domo David, qui thronum sempiternum Davidi promissum (2 Reg. "1, 14; cf. de Hummelauer in comment ad h. 1l.) oceupaturus est, urbs Ierusalem et regnum iudaicum periculo eripietur. Consideratur ergo Sion hoc loco, quemad- - modum saepe (cf. 2, 9 et vide quae notavi ad Ioel 2, 32; 3, 1. Mich. 1, 3. Zach. 12, 2. seq.), tamquam centrum ac sedes theocratiae. Unde facile concipitur, lapidem illum probatum, pretiosum, angularem intelligi, uti ss. Patres et interpretes catholici semper explicarunt, ipsum Messiam, qui in se est dignitatis altissimae et totius firmitatis et splendoris theocratiae est ratio ultima et fundamentum inconcussum. Ad eam enim metaphoram iam 8, 14 Isaias viam stravit Dominum appellans lapidem offensionis pro incredulis et via quoque paratur crebris illis locis, in quibus Deus petra vocatur tamquam certissimum ac firmissimum populi refugium et firmamentum (cf. Deut. 32, 18. 371. Ps. 171, 3. 39; 41, 10; 72, 26; 88, 21 etc.). Quam merito autem Messias ita vocetur, non indiget explanatione; est enim ipse, ut S. Cyr. ait, basis et spes et fulerum et fundamentum immotum Sion sub intelligentiam cadentis i. e. Ecclesiae. Quare promissione messianica exhibita norma statuitur eadem quae supra 71, 9 : qui hac fide imbutus est, in hoc uno lapide omnia praesidia collocet, huic ita innitatur, ut nunquam in rebus adversis tumultuetur, nunquam metu trepidet, nunquam huc vel illuc sollicite discurrat, sed animo quieto ac tranquillo auxilium divinum exspectet (Osor). Haec ergo salutis norma ac regula statuitur, in qua iudicium de incredulitate iam continetur. Unde v. 16 enumerata illusorum impietate pergitur idcirco, quae particula ad v. 14 propter hoc intime refertur. Fide enim statuta damnatur infidelitas. Sed simul magna Dei benignitas cernitur, quod, dum illusores se populumque perdere omni conatu festinant, misericordiae suae consilia aperit. Quare ea consideratione facta haud immerito Sasb. rem perpendit : « idcirco... mirabilis est consequentia; videbatur enim ita debere dicere atque hoc exspectabatur : quia vos tales estis, quia tam supina est vita vestra, idcirco vos semel perdam.. nunc vero ait : quia vos tam inhumani estis, tam supini et securi, idcirco.. i. e. licet vos indigni sitis quibus praestetur misericordia, ego tamen quid fides mea et veritas exigat considerans mittam vobis Messiam » (sim. Pint.). ' (cf. 3 Reg. 11, 11-13. 32-39 ; 45, 4. 5. 4 Reg. 8, 19; 19, 34. 9 Par. 91, 7) res iudaicae servabantur et prospere gerebantur, ita etiam in ea rerum conditione rex vere pius et theocraticus ad salutem reipublicae iudaicae a Deo concedebatur ; Ezechias ergo non est ille lapis, sed propter lapidem illum Deus ita res , disposuit, ut Ezechias rex pius et theocraticus exsisteret. Vide quae dicta sunt ad 16, 5 et cf. 32, 4 seq. — Aliqui lapidem probationis interpretantur active : ad quem quasi ad lapidem lydium homines probentur quales sint ; ita ex recentioribus Drechsl. et iam apud Mald. Malv. : at id hoc loco abesse videtur, cum lapis in fundamento positus non sine catachresi simul considerari possit ut talis ad quem offendunt et impingunt. — Ad explicationem de Christo vide 4 Petr. 2, 4-8. Rom. 9, 33; 10, 11. Eph. 2, 20-22. 1 Cor. 3, 11. Dau. 2, 34. 44. Matth.
28:18
v. 18 «et delebitur foedus vestrum cum morte et pactum vestrum cum inferno non stabit; flagellum | inundans cum transierit, eritis ei àn conculcationem ;
28:19
v. 49 quandocumque | pertransierit, tollet vos; quoniam mane diluculo pertransibit in die et in nocte, et tantummodo sola vexatio 4ntellectum. dabit auditui » ; — in invasione Assyriorum cum civitates munitae caperentur multique captivi abducerentur, flagello illo sane percussi et contriti sunt ; erat enim tempus illud dies tribulationis et increpationis. (4 Reg. 19, 3. Is. 37, 3); atque satis diu durabat: mane, mane irruet (hebr.) i. e. quolibet mane irruet, dein interdiu et noctu, proinde sine interruptione atque diu affligentur. Hac autem calamitate pressi agnoscent multi solius Domini opem esse exquirendam, inania esse hominum conamina ; tune calamitate vexati et edocti intelligent auditum 1. e. annuntiationem propheticam ; « malo coacti sapitis, non aliter » (Mar.) i. e. non solum videbunt vera praedixisse vatem (qua explicatione multi contenti sunt ; cf. S. Hier. Malv. For. Tir.), sed doctrinam ab eoinculeatam quam antea percipere nolebant ipsa rerum experientia edocti veram esse confitebuntur. Fructus igitur ex calamitate oriundus assignatur, qui etiam ad ius et iustitiam pertinet, qua Dominus regnum suum exstruere spondet (v. 17); « tantum magna aliqua vexatio efficere potest, ut intelligatis doctrinam quam ego profiteor » (Sasb. sim. Osor. Rohl. Troch.). Hebr. eodem modo quo S. Hier. vertunt etiam aliqui recentiores (Rohl. Net.): sola vexatio docebit, vel solus terror doctrinam explicabit; qui sensus et verbis aptus est et optime ad contextum congruit. Verbum enim q'35 (vel legitne S. Hier. vin?) nywau certe hoc loco eodem modo debet intelligi quo v. 9 intelligere faciet auditam ; ergo terror vel calamitas intelligere faciet annuntiationem vel praedicationem ; ea enim notione usurpari auditum notum est. Mirum sane est, quod Naeg. vult, cum v. 9 phrasis usurpetur in notione infelligere facere hoc loco tamen ex contextu erui sensum praedicationem audire; sim. iam aliqui veteres : fiet ut commotio sit intelligere famam (Mald. Mar. Pint. Malv.) vel quod recentioribus quoque arridet : iam lerror est, talem audire annuntialionem vel famam vel revelationem (cf. Bos. Ges. Maurer, Ewald, Drechsl. Del.). Contra quas explicationes haud immerito excipit Kn. sicut y*5 non inveniatur sensu translato spirituali, ita ny non significare terrorem, verum ubique vezationem (cf. Ier. 15, &; 24, 9; 29, 18 ete.) ; insuper audire famam non salis quadrare in conlextum, quo aperte plus aliquid ae gravius postuletur. Id autem optime adest in explieatione quam .S. Hier. dedit : sola veratio intellectum dabit auditui, facict intelligere mala vestra. Ad hanc vero intelligentiam pervenient, quia sole clarius apparebit subsidia humana plane esse insufficientia ac omnino deficere neque iis quidquam salutis effici posse. Id proverbiali locutione vates exponit
28:20
v. 20 « coangustatum est enim stratum, ita ut alter. decidat, et pallium breve utrumque operire non potest »; — proverbio hoc non solum angustia rerum et difficultas (Mald. Sa, Ges. Kn. Drechsl. Schegg) exprimitur, vel non fieri posse ut simul cum Deo et cum alienigenis foedus ineatur (cf. S. Hier. Sasb. Pint. Lap. Men. Tir.), verum potius et ad rem maxime accommodate : conatus humanos ad securitatem praestandam prorsus esse impares (cf. Osor.); vanae spes vestrae tutari vos non possunt (Malv.) vel calamitate sua laborantes impii mutuam sibi ferre opem non possunt (Calm. Troch.). Quod humanis subsidiis fieri Deus non vult, id ipse modo miro et inexspectato praestabit; atque in hoc operandi modo Dei probatio fidei continetur et iudicium fertur in incre- Pharasim et in valle Gabaon. Priore loco Deus Davidi concessit insignem — vietoriam de Phlisthiim, ita ut David exclamaret « divisit. Dominus inimicos m20s coram me, sicut dividuntur aquac ; propterea vocatum est nomen loei illius. Baal Pharasim » (2 Reg. 9, 90. 1 Par. 14, 9); ad quem eventum hoc loco etiam propter flage!- lum énundans apta fit allusio. Alter eventus non est, ut aliqui volunt (Kn. Del. RoAL. .Ye:.) alia Davidis victoria (l. c. v. 29. v. 13), sed alluditur ad victoriam Iosue apud Gabaon (Ios. 10, 10), ubi Deus lapidibus grandinis hostes prostravit. (cf. v. 11. 2 sicut impetus grandinis) vti | plerique ex veteribus rite expl'eant (cf. S. Cyr. Hier. Ephr.). Hisce vero, deciarat Deus qua ratione deiecturus sit Assyrios ipse, uti bene exponit S. Cyz.: « sumit igitur velut ab his quae cont'gerunt veteribus imaginem et figuram | auxilii futuri Israelitis a Deo qui servare potest, si quilem velint servatoris nostri verbis parere » ; sim. S. Ephr Thom. ; atque revera saepius clades Assyriorum mirabili Dei interventu praedicitur efficienda, ita ut duabus iliis cladibus divinitus inflictis 8 etc.). Quare strages illa eum emphasi. dicitur opus Dei; est. alienum i. e. novum, inauditum, et inde ipsis hostibus et illusoribus ingerens stüporem, et fidelibus admirationem, cum adeo subito et tanto. fiat ambitu; est peregrinum, insolitum, a communi Dei agendi modo longe remotum etiam ea cons:deratione facta, quia Deus populo magnam parlem contumaci et rebelli tam insignem opem in sumina. rerum anguetia subministrabit. Opus aliquod illastre, extraordinarium, uti iam comparationibus indacitur,. ita ipsa sententiae repet.tione inculeatur. illustrat victoria de Madianitis reportata (0, 4; 10, 26) et interitu Aegyptiorum (40, 26); ergo pronum est, ut eodem modo hie Assyriorum clades illustretur. Quibus adde non satis perspici, quomodo invasio Assyriorum et calamitates ab iis inflictae [udaeis tam grandibus illis miraculis divinis conferri possint, quia sane nihil cernitur in illa irruptione quod illis magnalibus simile sit, dum e contra in repentina prostratione exercitus assyriaci adsit punetum comparationis quam maxime obvium pariter et illustre. Quare illa explicatio quam fere omnes sequuntur, relinquenda esse mihi videtur — insuper nemo quo tendat comparatio, accuratius explicat — et revertendum ad eam acceptionem, quam S. Ephr. Cyr. Thom. proponunt. Cum tale sit consilium Dei ad suos servandos et hostes perdendos, uti rebus illis divinitus gestis continetur, apte sequitur admonitio illusoribus facta ne Dei hostibus sese iungentes eadem pernicie involvantur
28:21
21, 42 et Ps. 117, 92. Iam quomodo eo fundamento posito Deus aedificium sit erecturus declaratur ita, ut sententia « qui crediderit non trepidabit » explicetur etiam ab opposito, scil. quid illusoribus sit eventurum; ad hoc enim iam a v. 7 potissimum dirigitur sermo : v. 11 « et ponam in. pondere iudicium et iustitiam in mensura et subvertet grando spem mendacii et protectionem aquae inundabunt » ; — hebr. et pono. iudicium 4n. normam et iustitiam in perpendiculum 1. e. in exstruendo aedificio norma (p cf. v. 10) et mensura ad quam «omnia exiguntur et diriguntur et perpendiculum quo rectus aedificii ordo ac status continetur, erit Zus et iustitia ; ex hac norma unusquisque diiudicatur et ad salutem in theocratia acciplendam admittetur vel ab ea excludetur et quaecumque per seriem generationum prospera vel adversa eventura sunt, iure et iustitia diriguntur, ut sint vel in mercedem vel in poenam ad Dei iustitiam, fidelitatem, sanctitatem commendandam. Hac ratione regnum Dei iure et iustitia aedificabitur et consistet, ex quo vero consequens est, ut qui contra Dei normam agunt, sua perversitate corruant. Quare pergitur et subvertet. grando... cf. v.2;in sorte Samariae depingitur quid eos maneat qui non credunt ; de mendacio cf. v. 15; tegumentum illud et latibulum quod se invenisse gloriabantur v. 15 inundatione aquarum auferetur. In se igitur ius et iustitiam Dei experientur castigati. Quod quo certius clariusque innotescat, ipsis illusorum verbis vates quid futurum revera sit exponit
28:22
v. 92 « et nunc nolite illudere, ne forte constringantur vincula vestra ; consummationem enim et. abbreviationem audivi a Domino Deo exerci- (uum, super universam terram » ;, — ne rideant de vaticinio edito, etsi modus salutis conferendae mirus et pene incredibilis videatur, neve fidem ac spem piorum dicteriis prosequantur ; quodsi fecerint, vincula eorum fortius constringentur i. e. ab Assyriis, quorum iugo et vinculis iam ab Achaz rege mancipati sunt, plane demum captivi agentur (cf. v. 48). Vae ergo illis, si non ad meliorem frugem erudiantur. Tum enim illo interitu prosternentur quem Deus norma generali de omnibus suis adversariis constituit : consummationem enim et perniciem certo determinatam (hebr.) Deus constituit de universa terra, quibus verbis propheta ad oracula priora alludit (cf. 10, 23) de iudicio in orbem universum exercendo. Huius iudicii pars quaedam est etiam vastitas illa, quae invasione Assyriorum quasi flagello inundante regno iudaico est illata; de regno iudaico universam terram plerique explicant (cf. S. Hier. Mald. Sanct. Sasb. Pint. For. Malv. Lap. Tir. Troch.), sed praestat cum aliis (cf. S. Cyr. Osor. Rohl.) verba in universum intelligere, praesertim quia propheta iudicium tale in omnes diserte annuntiavit et verbis ipsis de consummatione firmiter decreta plus innuitur quam unius regionis per breve tempus oppressio, qualis in expeditione assyriaca evenit. d) De Dei provida administratione parabola 28, 23-29. In variis rerum eventibus miram cerni Dei sapientiam et consilium providum quo emolumento ac saluti suorum consulat et, cuncta ad optatam exitum dirigat, propheta parabola illustrat e re agraria petita. Minas igitur propositas in solatium bonorum temperat ipsosque contumaces ut Deo se subiiciant ac committant hortatur ostendens qua sapieritia multiplici et benevolentia Deus sortes populi rerumque cursum varium moderetur. Sive igitur leniter agat, sive durius agere videatur et puniat et immo conterat, aptissimum tenet in gubernatione populi modum et suos ad veram felicitatem provehere satagit. — Uti in proverbiis saepe fit, attentio audientium speciali modo excitatur
28:23
v. 23 « Auribus percipite et audite vocem meam, attendite et audite eloquium meum »! — longiore praefatione rei gravitas declaratur, quae ut recte percipiatur vates exoptat; quare repetito ut rem optime perpendant monet ; cf. Prov, 1,8; 2, 15; 3, 4 etc. Ps. 'I'1, 1 seq. Iam sequitur parabola de agricola. Deum esse quasi populi sui agricolam iam 21, 10 vates innuit ; item Os. 2, 23 : seminabo eam mihi in terra ; 6, 11 et Mich. 4, 12; 5, 1. Unde quo tendat parabola, facile intelligitur. Primum effertur nosse agricolam quomodo et quando ager sit subigendus et sarculo emolliendus
28:24
v. 24 « numquid. tota die arabit arans ut serat, proscindet et sarriet. humum suam »? — ut ager ad semen recipiendum disponatur opus est aratro, oportet sulcare et occare terram, eam proscindere quasi vulneribus inflictis, ut semen utiliter recipiat; at hoc non fit quotidie vel omni die (hebr.), perpetuo, verum solummodo tempore ad id opportuno ; haec scissio terrae melioris frugis est praeparatio. Nam
28:25
v. 29 « nonne cum adaequaverit faciem eius, seret. gith et cijminum sparget et ponet triticum per ordinem et hordeum et milium et viciam in finibus suis »? — varia quoque semina suo quaeque modo adhibentur : alia simpliciter uti sors fert seruntur vel sparguntur sine peculiari cura, uti gith. vel nigella sativa (le pavot noir, Schwarzkümmel) et cyminum vel cuminum (le cumin, Kümmel); trilicum autem ponitur ordine, mensura, serie et per sulcos seritur, ut singula grana crescere possint neve inter se suffocent; alia quoque ?n finibus suis i.e. ut S. Hier. scribit, iuxta varietatem terrae et temporum plantantur; neque enim simul omnia seminantur, sed suo loco et ordine (sim. Osor. Sanct. Sasb. Men.); vel uti hebr. habet hordeum suo loco (loco signato, ad id apto) et viciam confinium eius, prout. iam explicat Mald. : « solent agricolae triticum, hordeum ac meliora semina vicia aut fabis aut alio vili genere leguminis cireumcingere, ne a praetereuntibus animalibus depascantur »; sim. recentiores (cf. Del. Naeg. Roh. Troch.), vel in confinio suo i. e. in agro suo (Bred.). natum i. e. praestantissimam, uli etiam kx. »sy. ad trilizum aliqui interpretantur de triico egregio. Sed n tutius enm 5. [Tier. et plerisque explieatur ordo, series, evius notionis est ehild. et tal. x^); ef. Levy, Chald. Woerterb. H p. 461. Cum ergo verli oporteat. Liilicini suy ordine, lege quoque parallelismi suadetur versio hordeum loco aA il apto. Vocem n2o2 aliqui vertunt. speltam ; LXX habent ££z» ct S. Hier. notat : « pro farre quod graeci t£x) voeant quidam viciem intelligunt » ; et isti quidam recte observaruzt consentientibus reecntioribus, qui uti Wetzstein apud Del. «& Diestel dubitant num spella ea in regione «xsüterit et viciam sativam vel nigram intelligunt, quod est pabuli genus pro iumentis (ef. aeg. Diestel). Modus iste agendi sapienter et pro rerum natura accommodate nobis argumento et documento esse debet Deum summa sapientia omnia moderari. Quare propheta nobis in memoriam revocat rationem humanam esse imaginem quandam derivatam a divina intelligent:a et edoctam atque institutam a Deo; unde
28:26
v. 26 « et erudiet illum in iudicio; Deus suus docebit illiim » ; — erudit agricolam Deus, ut ad iudicium (hebr.) secundum normam vid. rebus aptam omnia peragat; unde bene infert Mald. : « quanto ergo magis Deus qui illum docuit sciet, quomodo debeat tractare homiaes ». Deus enim illum delectum rerum et temporum docuit (Saso.), « quod quidem argumento est eum qui rebus omnibus ordinem praeserips t, ordine cuncta moderari » (Csor.). Hisee ergo ostenditur iudieii discretio (S. TAom.). Quam discretionem in alia quoque re rustica deelarat.
28:27
v. 91 « non enim in serris triturabitur gith, nec vota plaustri supr cyminum circuibit, sed in virga excultietur gith, et cyminum in baculo,
28:28
v. 28 panis autem: comminuetur ; verum non i.V perpetuum (riturans (riturabit ill:m neue verabit eun rota, plaustri nec ungulis stis comminuet cum » ;, — bene S. Ilier. : « panis i. e. tirstieum de quo efücitur panis ferreis rotis teritur ». Ceterum alii legunt per interrogationem : nium friunentim conteritur? non, neque enim perpetuo tribtrando tribiabit (hebr.), ne scil. continuata tritüra frumentum conteratur; neque continuo vel rotis plaustri. vel equorum iumentorumve ungalis frumentum excutit. Est enim modus in rebus nequ» omnia omnibus conveniunt. Minora grana virgis excutiüntor, « non rotis plaustroruzi terantur quas in serrarum similitudinem ferreae cireumaguntur et trahuntur super demessas segetes » (S. Ilier.). Doctrinam inde colligit S. /Iier. hanc : « Deus varie genus dispensat humanum, nune punit, nune miseretur ; nunc corripit, nunc defendit; id est nunc arat, nunc serit, nunc maturas fruges metit et demessas in areis terit; orbemque suum gubernat ut voluerit ». Uti v. 26, quo tendat parabola explicatur, ut seil. in rerum omnium administratione sapiens Dei consilium ac providum agnoscamus :
28:29
v. 29 « et hoc a Domino Deo exercituum exivit, ul mirabile faceret consilium e! magnificaret iustitiam » ; -— hebr. mirabile facit consilium, magnam facit salutem ; de voce nn vide quae notavi ad Iob 5, 12; in hisce ergo Deus imaginem quandam proponi vult ex qua incomparabilem ipsius sapientiam, providentiam miram et benevolentiam discamus ; est enim rusticatio creata ab Altissimo (Eccli. 7, 16. Gen. 3, 1j) et in ea quasi in, speculo cernitur qua ratione Deus humanum genus erudiat. 1ade hauriant pii Dei cultores solamen in rebus arctis, neque enim semper triturat, malis affligit (Malv.), et ex ipsa afflictione optimas fruges colligere satagit. Unde vates iterato docet qua demum animorum habitudine, qua mente de variis eventibus sit iudicandum ; vult idem quod iam a primo capite sibi assequendum proposuit denuo inculcare, ut scil. in rebus gestis ct variis sortibus ad altiora Dei consilia contemplanda ét ad Dei normam considerandam oculos mentes que elevent. « lane totam varietatem quam cernitis in agricultura videre potestis jn magna illa agricultura, ubi Deus pater agricola est. Vos itaque intelligite et diligenter attendite, quid Dominus circa unumquemque vestrum agat, an serat, an metat, an excutiat » (Sasb.). Anc. — Alterum vae in lerusalem vertitur ; angustias eius et flagellum inundans de quo 28, 15. 171-20 egerat magis magisque vates determinat, at simul vaticinatur, quam subito et quam miro modo Deus hostes sit disiectarus (29, 1-8). At multi talem Dei agendi modum propter cordis duritiem et cuitum Dei neglectum intelligere nolunt; quare Deus illorum sapientiam vanam esse ct inanem demonstrabit (29, 9-14.) Primum vae vates direxerat ita^ in Samariam, ut eos ex Iuda potissimum 1angeret qui sentiendi agendique ratione maxime erant affines Samaritanis. Alterum vae iam immediate ipsi urbi lerusalem annuntiat, qua» quamvis sit locus altaris Dei et civitas David cui thronus aeternus promissus est, tamen brevi summis angustiis sit premenda :
28:1
Ottima fu la scelta del sito (Is. 28,1), all'incrocio delle principali vie di comunicazione, con la possibilità di ben fortificarne i fianchi.
28:9
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
… Non sempre le sue parole furono ascoltate con deferenza e rispetto: interessi colpiti, vizi denunziati cercarono la rivalsa nella calunnia, nell'odio, nello schermo (Is. 28, 9.10), nello sprezzo della sua parola (ibid. 30, 12), e a periodi alterni gli procurarono influenze fortunate e impopolarità e sfavore a corte. …
28:15
… Nessuno può sottravisi con un « patto » (Is. 28, 15, 18). I delori della f. sono quelli della morte (II Sam. 22, 6; Ps. 17, 6; 115, 3). Con un piede nell'abisso, il fedele « dal profondo grida » a Dio per essere liberato (Ps. 129, 1; …
28:16
S. Pietro interpreta allegoricamente le massime realtà religiose del giudaismo: tempio, sacerdozio, sacrificio, prendendo lo spunto dal salmo 118,22 e da Is. 28, 16. La pietra di cui parlano i Profeti è Gesù Cristo, che è
28:26
… Essa ha origine da Dio (Ex. 28, 3; I Reg. 3, 9; 5, 9; Is. 28, 26; Ecc. 38, 6); sua base è il « timore di Dio » (Prov. 1, 7; 9, 10; Iob 28, 28; Ecc. 1, 16-22; Ps. 110, 10). Specialmente dopo l'esilio la s. diventa il tema preferito degli scribi ispirati. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.