2 Maccabei

150. — Ultimum locum in nostro V. T. canone occupant duo Machabaeorum libri (MaxxaCaiov & et f), qui licet nec ab eodem auctore nec eundem in finem eodemve modo sint conscripti, simul tamen tractentur oportet, quia in iislem fere rebus gestis narrandis versantur et alter alterum complet. MacAaóaeus cognomen est Iudae, tertio Mathathiae sacerdotis filio, ob virtutem fortitudinemque ut videtur inditum, qua Seleucidas populi sui persecutores etoppressores debellabat!. Ab eo autem nomen non tantum in totam eius familiam transiit ?, sed etiam in omnes eius asseclas, qui cum eo fratribusque eius tyrannidem Seleucidarum vi armisque impugnabant, aut avitam fidem in Seleucidarum persecutione tormentis et martyrio profitebantur?. Unde etiam libri nostri-idem sortiti sunt nomen , quoniam Mathathiae filiorumque eius res gestas narrant, quibus contra Seleucidas patriam religionemque defendebant populoque suo libertatem recuperabant *.

Etenim ludaei ex exsilio babylonico reversi, postquam regnante Artaxerxe 1. Esdrae et Nehemiae conatu studioque rempublicam suam restituerant, a regibus persicis dependebant quidem, toto tamen persici imperii tempore secundum suas leges et instituta sub magni synedrii summique sacerdotis regimine quieti degebant. Sub iugo satis duro procul dubio semper erant, magnis oneribus a regibus persicis premebantur, inde ab Esdrae tempore cessaverat prophetia; sed Scribae, qui plerique (uti Esdras ipse) erant ex sacerdotibus, una cum libris sacris anfiquam religionem conservabant, atque istis temporibus, etsi infelicior essel externus populi status, accuratior videtur fuisse legis observantia. Qui rerum status in peiorem mutatus est, quando Persarum regnum per Alexandrum M. destructum et inter duces eius divisum est. Palaestina enim media inter aegyptiacum Ptolemaeorum regnum et inter Seleucidarum imperium asiaticum sita frequens fuit certaminum et bellorum causa et ab utrisque opprimebatur. Quod autem peius fuit, ludaei, quum in continuo commercio cum duobus istis regnis essent, haud pauci Graecorum institutionibus magis minusve delectabantur, : 440 alque salis mullae familiae, praesertim nobiliores, ut ethnicorum irrisiones et oppressiones effugerent, corum mores cultumque exteriorem imitatae patriamque religionem placitis ethnicorum philosophorum adaptare conatae cum gentibus « commiscebantur »?, dum multo plures avitae religioni traditisque ritibus moribusque fideles inhaerentes longius sese a Graecorum consortio retrahebant. Priores « iniqui » et « peccatores » ab Iudaeis fidelibus appellabantur, qui ipsi Asidaeorum nomine sese ab infidelibus distinguebant^.

Alexandro M. mortuo Palaestina primum in Ptolemaeorum potestatem venerat, qui saltem non aperta vi ludacorum religionem persecuti sunt. Atque primus quoque Seleucida, qui Ptolemaeos a. 200. ex Asia expulit, Antiochus IIl. Magnus ludaeis favebat eisque et eorum templo magna privilegia concessit?. Cuius successor Seleucus IV. Philopator, qui primo regni tempore patris exemplum secutus omnes templi icrosolymitani cultusque divini sumtus ex reditibus suis solverat (2 Mach. 3,3), ultimo vitae anno templum spoliare iam est conatus. Verum gravissimam persecutionem excitavit Antiochus IV. Epiphanes (Vulg, Illustris), qua in desperationem coniecti Asidaei ducibus Mathathia sacerdote filiisque eius contra Syros insurrexerunt et continuis quadraginta annorum bellis patriae suae libertatem recuperarunt. Quae bella ARGUMENTUM sunt librorum Machabaeorum *.

Integrum eorum conspectum exhibet prior liber, «qui ab initio regni Antiochi Epiphanis persecutionis historiam enarrare incipit narrationemque usque ad.annum 136., quo mortuus est Simon, ultimus Mathathiae filius, quem libertate recuperata Iudaci sibi pracfecerant « summum sacerdotem et ducem in aeternum, donec veniret propheta fidelis » (2 MacA. 3,3). Paullo altius narrationis suae initium repetens alter Machabaeorum liber citius eam abrumpit; ab ultimo enim Seleuci IV. anno exorsus eam terminat magna victoria illa, qua Iudas Machabaeus a. 161. Nicanore devicto sanctam civitatem liberavit. Prior igitur liber quadraginta, alter sedecim tantum annorum historiam continet, ita ut maior eius pars (2 Mach. 4,7-15,38) paucis prioris libri capitibus (1. Mach. 1,11-7,50) respondeat". Quare si ad temporis rationem attendimus, alter priori aptius praemittitur, ideoque eius analysin priore loco trademus.

Carolus Marlcllus). Alii voro ad Is. 43,17 provocantes illamque scriptionem praeferentes, quam adoptavit Gorionides (Y2212), cui magis respondet Jatina forma Machabaeus (gr. May a6aioj, nomen ad rad. 732 (exstinctum estj referunt, illudque designare volunt ezstinctorem. Fucrunt quoque, qui nomen cx literis initialibus sententiae, quam

Iudas Machab. in signis vexillisque habuisse dicitur (Exod. 15,11: pua 172 M^ aim 1 Quis similis tui in fortibus (inter dcos], Domine »?) vel ex literis initialibus nominis Mathalhiae (m a y nnm) parum recte derivarent.

3. Hinc factum cst, ut septem fratres, qui cum matre sua gloriosum martyrium tempore Antiochi Epiphanis subierunt (2 Mach. 7.), vulgo fratres Machabaei appellentur, quamvis ad Asmonacorum familiam non pertinucrint.

À. Quo cum iure 3 et 4 Mach. libri hoc nomine insigniantur et quid de iis sit sentiendum, dixiinus in Introd. gener. Ed. 2. n. 75. p. 220 sq.

8. Ut facilius intelligatur Machabacorum historia, adscribimus genealogiam Seleucidarum, de quibus in libris nostris agitur. Duo enim post Antiochum M. fuerunt familiae rami, inter quos multae de throno dísceptationes.

Eae e asm OU EEUU C "eaa Demetrius I. Soter — Antiochus V. Eupator — Alexander Balas

151. — « Liber secundus Machabaeorum, inquit P. Goldhagen, variis ex partibus hinc inde conflatus est »!. Quae assertio aliquid veri continet ; duabus enim porlibus prorsus distinctis constat, quae solo auctoris fine ad unitatem quandam rediguntur. Narrationi enim suae de persecutione à Seleucidis excitata et de bellis a Iuda Machabaeo contra eos geslis auctor duas epistolas praemittit, quibus Iudaei ierosolymitani aegyptiacos invitaverunt, ut secum encaeniorum festum mense Caslev celebrandum peragerent. Quarum prior (1,1- 10) scripta est a. 188. acr, Scleuc. (a. 125. 8. Chr. *; altera (1,10-2,19) auni quidein. indicatione caret; quoniam vero « Aristobulum magistrum regis Ptolemaci » (VII. Philometoris 181-156; et Iudam (haud dubie Machabaeum, qui a. 161. occisus est) in inscriptione nominat et recentem

Antiochi Epiphanis mortem (a. 163; commemorat, circa a. 162. data est. Narrationem ipsam, quae verum libri argumentum constituit, ex quinque lasonis Cyrenaei libris se excerpsisse testatur auctor, sed illam non sine arle disposuit. In duas enim sectiones ifa. eam distribuit, ut singulae novi festi instituti relatione terminentur (10,1-9. et. 15,36. 31), et singulae, quum etiam de binorum regum syriacorum rebus gestis agant, in bina membra dividantur; unde conciunitas quaedam partium non iniucunda?. Quarum conspectum exhibet haee 2 Mac. ANALYSIS, in qua. accuratior quoque «argument? descriptio proponitur.

2, Non satis apta versuum divisione annum, quo data prior epistola significatur, ad alteram trahi iam monuit Bellarminus (De verbo Dei I. 15); Graeci cnim, id quod etiam ex epistolis in nostro libro relatis (II. 11,21. 33. 38) apparct, annum et diem epistolae scriptae postponcre solebant. Mensis Caslev autem non ide data. epistola cst intelligendus, quia eadem. exempla docent mensis indicationem poni posl annum, sed addito mense auctor « scenopegiam mensís Caslev » i. e. encaeniorum festum mense nono (Decembre) celebrandum a vera « scenopegia » mense Tiscehri (Octobre) celebranda distingult,

Pro INTRODUCTIONE praemittit auctor duas ludaeorum ierosolymitanorum epistolas, quibus aegypliacos ad encaeniorum festum ob templi lustrationem institutum invitant (1,4-2,19).

1. In priore brevissima (1,1 - 102.) post inscriptionem et salutis apprecationem (1,1 -6) alludentes ad priores literas de eodem teinpore perseculionis Demetrii (a. 144.) conscriptas exhortantur contribules suos, ut secum celebrent « scenopegiam mensis Caslev » i. e. encaenia (14, 7 - 10 a.).

a.) incipit a morte Antiochi Epiphanis narranda, qua a mago periculo liberatus sit populus (1,11 - 17), b.) transit ad invitationem, ut dedicationis lempli et i;juis coelitus post captivitatem dati diem secum celebrent (1,18), c.! alque pro motivo historiam iguis tempore Nehemiae miraculose dati affert. Quem in finem v.) miraculum satis fuse narrat. (1,19- 36^, f.) indicat rationem, cur arca, tabernaculum, altare incensi per leremiam ex priore templo ablata in altero nondum adsint (2,1 - 8), T.alque ad ignem sacrum revertens simile miraculum etiam in primorum sacerdotum consecratione et in prioris templi dedicatione accidisse monet (9,4 - 12).

d.) Nchemiae deinde sollicitudinem in colligendis libris sacris (2,13) imitatum esse refert ludam Machabaeum, Aegyptios igitur ab lerosolymitanis libros sacros, qui forte desint, accipere posse (2,44. 15).

e.) Terminat exhortatione ad festum celebrandum repetita (2,16 - 19).

Pans prion (3,1-10,9) persecutionis historiam narrat usque ad templi pur ifica-

I. Persecutionis praeludium ultimo anno Seleuci 1 V.* (3,4 - 4,6).

1. Persecutionis tentatae occasio (3,1-8). Post longam pacem (3,1-3) Simon, templi praepositus, per Apollonium Seleuco IV. denuntiavit multos thesauros in templo conservari (3,4-6), quare rex Heliodorum misit, qui eos auferret (3,9. 10).

2. Luctus populi de imminente periculo (3,9-22). Heliodorus urbem ingressus ab Oniía summo sacerdote edocetur falsam esse Simonis delationem (3,9-12). Illo autem mandatum regis exsequi volente (3,13. 14) integer populus ieiuniis et precibus Deum rogavit , ut templi sui spoliationem averteret (3,15 - 22).

3. Divino auxilio periculum aversum (3,23- 34). Heliodorus templum ingressus ab apparentibus angelis flagellatus (3,23-28) sed Oniae precibus servatus est (3,29 - 34).

4. Rex Oniae precibus a proposito suo destitit (3,35 - 4,6). Heliodorus reversus regem monuit, ut a spoliando templo abstineret (3,35 - 40); quum vero Simon et Apollonius regem ad novum conatum excitarent, Onias Antiochiam profectus eorum calumnias refutavit (4,1 - 6).

Il. Persecutto ab Antiocho Epiphane excitata? (4,1 - 40,9).

1. Persecutioni occasionem (4,7-3,10) dederunt Iasonis, qui summum sacerdotium magnis pecuniae summis emerat (4,7-9) gentilesque ritus in sanctam civitatem invexerat (4,10-22), cum Menelao, qui templum spoliaverat (4,23- 32) Oniamque occiderat (4,33), continuae de pontificatu disceptationes (4,34-30), quae prima fuerunt causa, cur lerusalem a lasone diriperetur (9,1 - 1), qui ipse apud exteras gentes miser interiit (,8- 10).

a.) Interea Epiphanes timens , ne ludaei a se deficerent, ex expeditione aegyptiaca reversus civitatem sanctam aggreditur, quam plurimos occidit, templum spoliat, Deo id permittente ob populi peccata (3.11 - 20). Quibus non contentus, postquam abiit, exercitum misit, qui etiam. duce Apollonio multos ludaeos interemit (5,21 -26); ludas Machabaeus vero cuin. novem sociis se in deserta loca recepit 5,27).

ANALYSIS 9. MACHAR. A43 b.) Senem quoque misit Epiphanes antiochenum (atheniensem), qui legitimum cultum abrogare idololatriamque introducere (6,1 - 7) vi conabatur, dum proximae civitates, ut eadem violentia uterentur, sunt adduciae (6,8- 11).

c.) Ad singularia facta autem transiturus praemonet auctor Deum haec ad populi correptionem permisisse (6,12-17) atque deinde narrat a.) Eleazari senis constantiam et fortitudinem (6,18 -31) B.) et crudelia tormenta, quae septem fratres cuim matre sua. coram Epiphane (Antiochiae) perpessi sunt (7,1 - 42). 3. Iudaeorum defensio crudelitate regis provocata eorumque victoria (8, 1- 10,10).

a.) ludas Machabaeus interea parva fidelium manu collecta hostes debellare coeperat (8,1- 7, quare Philippus Palaeslinae praefectus auxilium a Coelesyriae duce petiit, qui Nicanorem cum magno exercitu misil (8,8- 11); ludas autem socios suos, qui fideles ei adhaeserunt, fervida concione exhortatus (8,42- 20) Nicanorem devicit (8,21 -29) eiusque duces Bacchidem et Timotheum (8,30- 33), ita ut Nicanor fugiens Deum esse Iudaeorum protectorem profiteri sit coactus (8,34 - 316).

b.) Epiphanes vero, qui infelicem expeditionem in Elyraida susceperat, quum prope Ecbatana cladem Nicanori illatam audisset, ludaeos perdere meditabatur (9,1- 4), sed gravissimo morbo a Deo afllictus (9,3 - 10) de iniustitia sua dolens optima quaeque promisit (9,11-17), immo Iudaeis deprecatoriam epistolam iisit (0,18-27), at misera morte in itinere periit (0,28. 99;.

c.) Interea ludas Machabaeus templo et sancta civitate lustratis (40,1 -5) per octo dies encaenia ad modum. scenopegiae. cum populo celebravit (10,6 - 10).

Pans ALTERA (10,10- 15,33) narrat bella a Iudaeis contra Evpatorein et Demetrium Sot. gesta. ]. Hes gestae sub Antiocho V. Eupatore* (10,10- 13,20). 1. Iudae Machabaei victoriae de Eupatoris ducibus usque ad pacem cum Lysia initam (10,10-11,38).

a.) Plolemaeo, qui Iudaeos aeque tractaverat, veneno exstincto (10, 10-13) Eupator ducem constituit Gorgiam, qui una cum vicinis Idumaeis ludaeos continuo lacessivit (10,14. 15), sed Iudas prius Idumaeorum devictorum munitiones occupavit (10,16- 23), deinde etiam Timotheo, uni ex Syrorum ducibus acerbam cladem intulit eumque oppido Gazara capto interfecit (10,24 - 38), b.) Quibus victoriis exacerbatus Lysias, Eupatoris procurator, novum exercitum contra Iudain. duxit, sed ipse quoque. cladem accepit Deo ludaeos miraculose adiuvante (31,1 -124, quare. pacem. cum Iudaeis inire consultius duxit (11,13-15).

Alferl autem auctor quatuor epistolas, quas de hae. pace dederunt

à.)Iudaei, quum pace frui vellent, continuo lacessebantur a vicinis gentibus (12,1. 2) el primum felix bellum eis erat cum incolis loppe (12,3-9), alterum cum Arabibus (12,10-12), tertium cum civitate Casphin (12,13-16), quartum cum (altero) Timotheo (12,17-25), contra oppida Carnion et Ephron (12,26 -31) demum contra Gurgiam (12,32- 38). ludas vero dona misit lerosolyma, ut pro iis sacrificia offerrentur, qui in ultiino proelio ceciderant (12,39- 46).

b.) Tum. Eupator ipse ludaeis novum bellum inferre statuit (13,1. 2.). Menelaum quidem, qui iterum ab eo summum sacerdotium se obtenturum speravit, velut omnium malorum causam occidit (13, 3-8), sed postquam varia cuin fortuna utrimque pugnatum est, rex (vel potius Lysias) reditu Philippi (qui ab Epiphane procurator Eupatoris nominatus erat) Iudaeis pacem concedere et ludam ducem Palaestinae constituere est coactus (13,9 - 26).

a.) Deinetrius occiso Eupatore throno potitus (14,1. 2) ab Alcimo, quem propter ethnicos mores summo sacerdotio privaverant Iudaei, incilatus Nicanorein in Iudaeam misit, ut Iudam Mach. caperet et Alcimum summum sacerdotem restitueret (14,3 -13.).

b.) Ab initio quidem Nicanor cuin. luda amice egit (14,16- 25), sed a rege, quem Alciinus iterüm incilaverat , ludam vinctum Antiochiam mittere iussus (14,26 - 28) dolo eum capere conatus est; quum vero ludas eius insidias effugisset, summa ira correptus templi minatus est eversionem (14,29-36) et Raziam, unum ex senioribus capere voluit, qui ne ab hostibus indigne tractaretur sibi ipse mortem inlulit (14,37 - 46).

3.) Nicanor, quum ludam copias suas in Samaria collegisse audivisset, euim sabbatho aggredi voluit, sed non potuit (15,1 -6); ludas vero Dco confisus animos militum suorum manifestatione somnii, quod liabuerat, erexit. (15,1 - 26), et humili precatione sese ad pugnam praeparavit (15,22-24).

b.) Deinde cum hoste congressus Nicanoris exercitui acerbissimam cladem intulit (13,23-27); Nicanoris ipsius cadaver inter caesos repertum, caput eius et brachium abscissa lerosolyma deportata sunt (13,28 - 35).

3. In victoriae menioriam institutum. est festum pridie Mardochaei diei (43. Adar) celebrandum (13,36. 37).

In EeiLOGO (13,38- 40) auctor lectoris veniam precatur, si forte libri forma sit displicitura.

152. — PnioR MACHABAEORUM LIBER post historicam introductionem (1,1-2,70), quae mala ab Antiocho Epiphane populo illata recensens occasionem indicat, qua Mathathias filiique eius ad bellum cum Seleucidis gerendum sunt permoti, tribus partibus res gestas Judae Macbabaei (3,1 - 9,22) fratrumque eius lonathanis (9,23-12,51) et Simonis (13, 1-16,16) narrat.

1. ab alto historiam repetens novum rerum statum post. Alexandri M. mortem exortum indicat (1,1 - 10);

2. a quo ad Seleucidarum regnum transiens mala describit ab Epiphane Iudaeis illata (1,11-67).

a.) Quibus occasionem dederunt nonnulli ludaei, qui potestate a rege accepta ethnicos mores lerosolymis invexerunt (1,11 - 16).

b.) Antiochus victor ex Aegyplo revertens (1,17-21) templum ierosolymitanum spoliavit et magnam stragem populi edidit (1,22- 29); duobus annis post princeps tributorum ab eo missus iterum civitatem invasit vastavitque et arcem in ea aedificavit, ut ludaei fugere sint coacti (1,30- 42).

c.) Quibus nondum contentus Epiphanes edicto edito omnes suos subditos idolis servire iussit, in templo idola posuit, omnes qui patriam legem observabant persecutus est (1,43-67).

3. Qua persecutione provocati Mathathias filiique eius vim vi repulerunt (2,1 - 70).

a.) Nam Mathathias cum quinque suis filiis non tantum ipse regis mandatum observare recusavit (2,1-22), sed etiam ludaeum quendam, qui idolis sacrificare volebat, et legatum regis occidit (2,23 - 26).

b.) Quibus peractis in montem fugientes, quum audissent hostes sabbathis Iudaeos aggredi, ut non pugnantes facilius vincerent, sabbathis quoque pugnare statuerunt. Colleclo igitur exercitu (2,21- 43) in magna terrae parte antiquum cultum restituerunt (2,44- 48).

c.) Mathathias moriens filios propositis patrum exeinplis, ut cadem in via pergerent, exhortatus (2,49 -64! Simonem, utpole virum consilii, eis praefecit, sed Iudam voluit esse belli ducem (2,05 - 70).

Pans rnixa (3,1- 9,22) IupaE. MACHABAEI" res gestas narrat. I. Tempore Antiochi 1V. Epiphanis (3,1 - 6,16). 1. Devictis Epiphanis ducibus civitatem sanclam liberavit (3,1 - 4,61).

b.) Quibus devictis ascendit in lerusalem (4,31- A1) el deleto priore altari, utpote contaminalo, exstruxit novum (4,42- 48) et lustrato templo encaenia populus magno cum gaudio celebravit (4,49 - 58), quae in posterum quotannis celebranda statuerunt (4,59 -61).

2. Felicia eius bella contra finitimas gentes (5,1- 68).

à.) Primum devicit Idumaeos et Aimmonitas (5,1-8). Eodem tempore a Galaaditis et a Galilaeis, ut eis succurreret, rogatus misit Simonem in Galilaeam, Iosephum et Azariam reliquit Ierosolymis, ipse abiit in Galaad (8,9 - 19).

b.) Simon devicit hostes Galilacorum (3,20-23), neque minore cum successu pugnaverunt ludas et frater eius Ionathan contra Galaaditas (3,24-31;, sed. losephus et Azarias, quia sua sponte lamniam aggressi erant, devieti sunt a Gorgia (5,55- 62). Iudas autem Idumaeos ineridionales impugnavit, cepit Hebron et Azotum subversis eorum idolis (5,63- 68).

3. Interea Epiphanes re infeliciter in Elymnaide gesta (6,1- 4), quum audisset Iudae victorias, in. mortis languorem incidit et suam erga Iudaeos iniustitiam confessus morle obiit (6,5 - 16).

1. Postquam Lysias Epiphanis fllium Eupatorem regem constituit (6,17), novi belli occasionem dedit praesidium regium in arce ierosolymilana, quam ludas oppugnare conatus est (6,18-27).

2. Magno cum exercitu Syri in Palaestinam irruperunt (0,28-31) et post proelium non infelix apud Bethzachariam (6,32- 47) obsederunt montem Sion. Sed rex a Lysia revocatus, quia Philippus thronum occupare conabatur, pacem iniit cum Iuda, quam non servavit (6,48-63).

1. Prius bellum usque ad victoriam de Nicanore relatam (7,1-50).

a.) Demetrius, qui devicti Eupatoris thronum occupavit (7,1-4), incitatus ab Aleimo summum sacerdotium ambiente (7,5 - 7) Bacchidem misit, ut Palaestinam expugnaret, qui ludam vincere non potuit (1,8-25).

b.) Quare eius in loco missus est Nicanor, qui duobus proeliis victus ipse interiit (8,26- 47), in cuius victoriae memoriam institutum est festum (7,48 - 50).

2. l'oedus initum cum ltomanis (8,1 -32). Quielis tempus, quod secutum est, Iudas, qui multa de Roinanorum fortitudine eorumque administrandi modo audierat (8,1 - 16), adhibuit, ut per legatos foedus cum els iniret /8.17- 32).

3. Mors Iudae. Machabaei (9,1-32). Interea Demetrius Bacchideim et Alciminin cum novo exercitu in Palaestinam misit; ludas vero, quamvis eius exercitus repellendis hostibus impar esset (9,1-9), tamen fugere noluit, at devictus et occisus est (9,10- 18). Totus autern populus eum delflevit :9,19-22). E

Pans ALTERA (0,233- 12,35) Jonathanis" res gestas narrat.

1. Initia principatus Ionathanis usque ad impii Alcimi mortem (9,23-57).

a^ Mortuo luda Machabaeo desperatis fere rebus ludaei lonathanem sibi elegerunt ducem (9,23 - 31).

b.) Quem, quum ex deserto Thecuae ad vindicandam fratris sui loannis morteri felicem expedilionem contra filios lambri suscepisset (9, 32- 42), Bacchides ad ripam Jordanis aggressus est sed infelici cum successu (9,43- 19).

c.; Bacchides lerosolyma reversus civitates Iudaeae munivit et Alcimus templum destruere coepit ; sed quum impius pontifex subita morte abreptus esset, Bacchides Antiochiam reversus est et terra duobus annis quievit (9,50 - 57).

92. Infelix bellum Bacchidis contra Ionathanem (9,58- 13).

à.; Ab infidelibus ludaeis incitatus Bacchides lonathanem inopinatum capére conatus est, sed lonathan cum suis in Bethbessen seso recopit (9,88 - 02).

b.) Quem insecutus Baccehides sed devictus pacem cum ludaeis inire coactus est (9,63 - 12).

lI. Jonathanis res gextae tempore Alexandri Balae (10,1 -89).

1. Do Syriae throno concertantibus Alexandro Epiphanis iilio et Demetrio atque utroque Iudaeos ad suas partes trahere conante Ionathan contribulibus persuasit , ut Alexandro sese adiungerent (10,1. 41).

2. Ab Iudaeis adiutus Alexander Demetrium vicit et throno occupato ipse et socer eius Ptolemaeus Philometor Ionathanem summum sacerdotem agnoverunt magnisque honoribus exornarunt (10,48-66).

3. Demetrio (Nicatore) conante thronum Alexandri occupare Ionathan fidelis regi adhaesit et Apollonium Demetrii ducem proelio vicit, quare maiores honores ab Alexandro consecutus est (10,67 -89).

lil. Eius res gestae tempore Demetrii Il. Nicatoris et Antiochi VI (M,1-14).

1. Interea. Philometor Alexandro regnum Syriae eripere conatus est, ut illud Demetrio II. traderet (11,1-16), qui Philometore ct Alexandro mortuis revera thronum occupavit (11,19- 19) et ab initio Ionathani favit eique Palaestinam concessit (11,20- 37).

2. Quare etiam novis exortis de throno litigationibus Ionathan Demetrium adiuvit (11,38-51), qui promissis suis non stetit (11,32. 53).

3. Itaque ad Antiochi VI. parles transiit Ionathan ab coque in summo sacerdotio confirmatus una cum fratre suo Simon Demetrium debellavit (11,54- 74).

IV. lonathanis foedera cum Romanis et Spartiatis renovata el finis (12,1-34).

1. Ut potestatem suam confirmaret, Ionathan legatis missis focdus cum Romanis et Spartiatis renovavit (12,1- 23).

2. Nova deinde bella gessit contra Demetrii Il. duces et oppida Iudaeae munivit (12,24- 38), a Tryphone autem, qui ipse quoque thronum Asiae ambiebat, dolo captus est (12,39 - 54).

. Ii lonathanis locum suffectus est Simon frater cius (13,1-9), qui frustra fratreni suum liberare conatus est; nam Tryphon non obstantibus donis receptis Ionathanern et filios eius occidit (43,10-24), quibus Simon exsslruxit sepulerum magnificum in Modin (13,95-30).

2. Deinde ad Demetrii H. parles transiens ab eo literas foederis et amiciliae accepit (13,31 - 14), expugnatis quoque Gaza et arce ierosolymitana laetum egit festum quotannis celebrandum fecitque filium suum loannem (Ilyrcanum) summum exercituum ducem (13,42- 54).

. Deinetrio IL. a Persis devicto Simon cum populo magna fruitus est pace (15,4 - 15). Qna usus foedus cum Spartiatis renovavit (14,16 - 23) et legalos Romam misit, qui suam electionem in summum sacerdotem et ducem hliaereditarium annuntiarent et foedus renovarent (44,24 - 49).

. Deinetrii I. alter filius Antiochus (Sideles) throno occupato oinnia, quae praedecessores ludaeis promiserant , literis amicitiae ad Simonem dalis confirmavit (15,1 - 14), Simonis autem legati Roma revertentes attulerant Romanorum decretum, quo ludaeos velut socios suos finitiiiis gentibus commendabant (15,135-24).

2. Verum Antiochus, postquam adversarium "ryphoneni a Simone. adiutus devicit, promissionum suarum immemor (13,25-37) Cendebaeum ducem suum contra Iudaeos misit (45,38- 41), qui a Simonis filiis loanne el Iuda deviclus est (16,1 - 10).

1. Simon , quuin oinnes ludacae civitates magna cum sollicitudine visitaret, a geuero suo Plolemaeo, Abobi filio, qui summum sacerdotium ambivit, occisus est cum filiis luda et Mathathia (16,14 - 17);

2. sed spe sua frustratus est Ptolemaeus; nam alius ex Simonis filiis, loan-

153. — Quam diversus fuerit riis , quem librorum nostrorum auclores prae oculis habuerunt, facile videbimus, si ad utriusque modum narrandi attentionem nostram converterimus. Auctor enim prioris libri, quamvis interdum poetico dicendi genere atque satis frequenter parallelismo poetico utatur!, in. genere tamen simplici modo singula facta seeundum ordinem eorum chronologicum affert, nec aliud sibi videtur proposuisse, nisi ut memoriam eorum, quae magni illi viri, ludas lonathan Simon, pro avita religione defendenda populique libertate politica vindicanda gesserant , fideli narratione posteris traderet. Admodum raro, quid ipse de rebus gestis sentiat, innuit potius quam exprimit?; rarissime (vel nunquam) propria Dei nomina (Deus vel Domnus) adhibet?; nibiloninus integer liber fervorem quendam spirat religiosum, et si auctor suos ipse sensus pios tacet, in orationibus et precationibus, quas. referb, frequentissime reperitur memoria magnorum miraculorum, quibus Deus olim populum adiuvit, atque sincera ubique eernitur fiducia, eundem Deum suos non esse dereliclurum, dummodo ipse ab eis non derelinquatur*. Etsi igitur cum hebraico libro Esther eatenus conveniat, quod nomen Dei raro adhibeat, longissime tamen ab eo differt, quia multo frequentius et disertius ad Deum omnia reducat. Quibus non obstantibus fatendum est, inter reliquos V. T. libros historicos vix reperiri alium, qui propius ad historicos profanos accedat ; at illud quoque est agnoscendum, simplici sua rerum gestarum narratione auctorem in legentium animis pios ciere affectus eosque efficacissime ad veram fiduciam adducere.

A quo narrandi modo omnino discedit alterius libri auctor. Qui ipse quoque summa quidem cum fide historica res gestas ordine etiam chronologico plerumque servato refert, sed continuo quid ipse de rebus narratis sentiat diserte exprimit. Frequenter enim monet lectores suos, ludaeos utpote populim a Deo electum speciali eius providentia regi, ita ut tribulationes, quibus ab ethnicis afficiantur, poenae sint legis violatae5; quare templum magno miraculo a Deo esse protectum, quamdiu lex sit observata; quam primum autem templum ab ipsis sacerdotibus sit profanatum, populum ab ethnicis esse afflictum, quorum institutiones moresque sit aemulatus?; hostibus Deum potestatem nocendi non concedere, nisi ut populus ad Legis observantiam reducatur; poenitenti populo Dominum semper concurrere atque inimicos populi fidelis tantis afficere poenis, ut ipsi magnitudinem et potestatem veri Dei, contra cuius sanctuarium et populum impie ac proterve egerint, ante mortem suam confiteri cogantur?. Eadem igitur ratione, qua plerorumque librorum historicorum V. T. auctores, etiam noster didacticum et paraeneticum finem sibi proposuit; quem accuratius definiemus, si ad modum attenderimus, quo de templo loquitur.

Templum enim ierosolymitanum est velut centrum totius narrationis; à templo inchoatur, templo terminatur, vix ulla invemtur pericope, in qua templum non celebretur. Etenim epistolae duae, quae narrationi sunt praemissae, ad dedicationem templi celebrandam invifant, atque altera. praesertim narratione sua de igne Nehemiae tempore coclitus dato videtur demonstrare voluisse, secundum templum, elsi arca foederis in eo nondum adsit, tamen non minus placere Deo, quam prius templum et mosaicum tabernaculum, quac igni coelesti sunt dedicata?. Narrationis prior pars inchoatur a templo miraculose conservato, et altera a periculo, quod iterum templo imminebat; ambae autem terminantur relatione de festis propter templum purificatum et conservatum perenniter institulis?. Hostes puniuntur, quia templum violaverant vel blasphemaverant; nam templum non solis Iudaeis est Sacrum, sed est « famosissimum in toto orbe », « sanctissimum universae terrae » (40 mon; Tíüg q56 &yuorra ov tegóv) , quod « ipsi reges et principes (ethnici) summo honore dignum duxerunt et maximis muneribus illustrarunt » '?. Quibus omnibus procul dubio auctor contribulibus suis templum velut centrum unitatis religiosae et politicae commendare sibi proposuit, ut non solos ludaeos palaestinenses ad illud honorandum et visitandum incitaret, sed multo magis ludaeos illos, qui in dispersione degebant, commonefaceret , ne unquam sanctae civitatis et templi ierosolymitani obliviscerentur. Quam ob causarn narrationi suae praemittit duas illas epistolas, quibus ludaei aegyptiaci, qui eo tempore Heliopoli sibi templum exstruxerant !! , ad unici et veri templi consecrationem celebrandam invitantur, atque eandem ob causam commemorationem lustrati per Iudam Mach. templi monet ex « communi praecepto et decreto universae genti Iudaeorum » quotannis peragendam esse (2 Mach. 10,8). Quapropter iure concludimus, auctorem librum suum proxime ludaeis Hellenistis destinasse, id quod etiam iam ex graeca lingua, qua usus est, satis apparet, dum prioris libri auctor, qui hebraice scripsit, ludaeos palaestinenses maxime prae oculis habuit.

rabbinis haud. infrequenter NIDV) (nomen) aut. NYI2 vel QYOU) (coelum, coeli) aut alias cireumlocutiones pro nomine Dei adhiberi. Hellenístas vero a nomine 6 0:6; non abstinuisse, 2 Mach. liber ct versio alexandrina ctc. abunde demonstrant.

11. Templum heliopolitanum permittente Ptolemaco Philometore exstructum est paullo post Iudac Machabaei mortem circa a. 160. pcr Oniae If. summi pontificis, quem Antiochus Epiphanes per Menelaum occiderat (2 Mach. 4,35), filium homonymum Oniam IV.

& 4&1. — De utriusque Machabaeorum libri origine et auctoritate,

151. — « Machabaeorum libros qui auctores scripserint, minime constare » olim iam monuit S. Isidorus Hisp. !. Pnionga summo pontifici loanni Hyrcano, Simonis Machabaei filio et successori, deberi haud pauci cum Bellarmino suspicati sunt. Quam sententiam, quatenus loannem ipsum dicit esse auctorem , « tuto credi el sine periculo negari posse » neque nisi « futilibus inniti coniecturis », recte observarunt Huetius et Calnetus?; pro verisimili autem recte admittitur, quatenus librum a ludaeo palaestinensi tempore loannis Hyrcani compositum esse dicit.

Etenim praeprimis constat libri nostri textum primigenium fuisse hebraicum. Etsi enim hodie illum non amplius possidemus, S. /Izeronymus tamen « Machabaeorum primum librum hebraicum se reperísse » testatur, atque Orzgenes « Machabaicorum » titulum hebraicum nobis conservavit, qui priori libro adaptatus certo argumento nobis est, eum primitus hebraice exstitisse? Quae historica testimonia dictione graeca operis non parum confirmantur. Nam quum satis multis in locis auctor textus graeci se graecum sermonem optime calluisse demonstret, multi, quos recepit, hebraismi apte non explicantur, nisi hebraicum exemplar verlisse dicatur *. Accedit quod non desunt lectiones, quas erroneae vocum aut phrasium hebraicarum interprefalioni. deberi manifestum est^. Neque ullo modo sententiae nostrae obstat, quod liber noster graecus in nonnullis expressionibus cum alexandrina aliorum librorum versione consentiat ^; nam graeco interpreti procul dubio versio illa ita fuit familiaris, ut mirum non sit, quod hebraicum suum exemplar vertens ex alexandrina versione nonnullas phrases. desumserit. Mullo minore autem cum iure obiicitur losephum solo textu graeco esse usum atque syriacam versionem etiam à graeco textu dependere ?; aliarum enim Scripturarum quoque graecam versionem plerumque a Iosepho esse adhibitam nemo ignorat, syriaca autem versio librorum satis recens est nec ab eodem interprete, a quo libri protocanonici, est adornata.

Si quis autem ex hebraica primitivi libri lingua demonstrari censeat, ludaeum palaestinensem eius esse auctorem , conclusio haec confirmatur accurata, quam prodit, topographiae palaestinensis scientia; etiam minimae civitates ei erant cognitae et multarum situm tam clare indicat, ut eas de visu cognovisse videatur. Tempore autem loannis Hyrcani eum degisse ultima libri verba suadent : « Et cetera sermonum loannis et bellorum eius et bonarum virtutum, quibus fortiter gessit,... ecce haec scripta sunt in libro dierum sacerdotii eius, ex quo factus. est princeps sacerdotum post patrem suum » (16,93. 25). Quibus verbis indicatur quidem terminus a quo res gestae loannis conscribi sint coeptae in annalibus sacerdotii eius, tacetur autem /erminus ad quem. Quapropter multi interpretes ante eius mortem verba ista esse scripta non temere videntur conclusisse; si enim iam mortuus fuisset , aut uterque terminus positus esset aut neuter; neque enim recte obiicitur zerminum ad quem, utpote superfluum , esse omissum; magis enim superfluus quam terminus a quo non erat. Ceterum illis quoque, quibus haec conclusio non arridet, omnino persuasum est, saltem non diu post Hyrcani mortem (a. 106.) librum esse conscriptum 5.

Neque diu postea hebraicus textus graece videtur esse translatus. Nam ludaei Hellenisiae eum in canonem suum receperunt, Fl. Iosephum autem graecam versionem iam adhibuisse supra monuimus. Ex graeco textu, qui hebraico deperdito nunc nobis est pro primigenio, adornalae sunt antiqua latina versio, quam S. Hieronymus non correxit, et syriaca aliaeque iuniores. Etsi latina et syriaca ab hodierno textu in nonnullis dissentiant paucis quibusdam additis aut omissis aut mutatis, tamen omnino fideles sunt dicendae, atque pleraeque variefates librariorum sive graecorum sive latinorum vel syriacorum incuriae aut corrigendi libidini debentur ?.

2. Bellarm. Controv. de verbo Doi I. 15; Cornel. a Lap. in Mach. Argum. etc. — rum Dei, vel rectius sceptrum. ducale populi. Deí; minus placet altera transcriptio ON 13 "v na", historia principum filiorum Dei, nam NQ*U (res gesta, historia) syriacum quidem, sed non hehraicum cst vocabulum. Origenes hunc titulum indicat ty Mazza6atxiv» , ut duobus libris nostris communis fuisse videatur; quia tamen ín 2 Mach. de principatu. proprie dicto non agitur, ab initio ad solum 1 Mach. perunuisse dicendus est, in quo Iudas Mach. a patro 8uo « princeps (39) militiae» designatur (2,66), lonatliana populo princeps elizitur (9,30), Simon demum haereditarium principatum obtinet (13,8; 14,41). Sceptri igitur ducalis vel regii Iudaeorum historia revera in libro nostro contexitur. Cfr Keil Comm. über die BB. der Makkabàer. Leipzir 1815. p. 22.

Á. Graeci sermonis eum fuisse peritum demonstrat vel sola attractio relativ] (10,12; 11,31. 38; 12,19) et copia verborum praesertim iis In locis, in quibus adest paralle«

5. Parum rectae vocabulorum ct plirasium hebr. interprebiliones; ditx Votg. Hbri pro epistola, EYED L4. V. $6; cfr Heg. 010,00; Ps. 22. Thi; t00$ Ano))louieyu; Vulg. pereuntes pro dispersos (QYTANTI 3,9. cfr 528 oberravit Is. 23,13; Deut. 26,5) 37 al Vulg. ordines pro caterrae (QNO, agmina ludic. 7,16. 20 etei. In melioribus codd. legitur 4.19 £t zYneoDvzos lo39x vadza pro Xa2.o9vzo; (legit interpres NUIT pro Bier 4,24 e))6qoov elg chu odzasby Tow vizvre, a xx? (a8 *2) pro £zt dy2605; 2,8 (ytvezo

& vxus arf o; dolo Kosfos (0333 C NZ n2 clliptiee pro P132: UN Tf22 WI'2. és 2phe 325202; Vulg. etiam « sicut vir ignobilis »). Alia exempla Il. cc.

155. — « Sscuxpvs LipEg. Macuanmakonum, inquit S. Hierongnus, graecus est, quod ex ipsa quoque phrasi probari potest » (Prolog. zal.). Quibus verhis S. Doctor procul dubio integri libri, non solum narralionis ipsius, sed etiam epistolarum praemissarum , graecam originem asserere. voluit, idque rectissime. Quamquam enim moderni quidam critici ob nonnullos hebraismos aut prioris aut alterius aut utriusque epistolae textum primigenium fuisse hebraicum suspicantur!, dubifari tamen vix potest, quin ambae, utpote Iudaeis aegypliacis destinalae, graeco sermone sint compositae, Iudaeos enim aegypltiacos ignorasse linguam hebraicam diserte testatur S. Iustinus M.; sed eius testimonio non indigemus, quoniam Philo, doctissimus Iudaeorum alexandrinorum, sua hebraicorum nominum interpretatione satis demonstrat, sibi linguam illam fuisse ignotam, et [udaei alexandrini, si hebraicas Scripturas intellexissent, graeca versione non indiguissent?. Inter ludaeos autem palaestinenses ea aetale non defuisse, qui graecam linguam callebant, et temporum ratio ipsa docct, quum in continuo commercio cum regibus Seleucidis et Plolemaeis essent, et eorum legationes ad Spartiatas et Romanos comprobant, et graeca vel graecata nomina multorum ludaeorum confirmant?. Pauci autem epistolarum hebraismi non magis hebraicam earum originem probant, quam similes dicendi modi libros N. T. hebraice esse conscriptos docent. Quod ad narrationem ipsam attinet, auctor asserit se opus lasonis Cyrenaei, qui certe graece conscripserat *, abbreviasse; nec tacuisset, si opus suum ex altera lingua. transtulisset. Ceterum non tantum prologus et epilogus, qui soli auctori debentur, sed ipsa quoque narratio stylo suo, uti recte monuit S. Hieronymus, graecam originem produnt.

Ut tempus, quo liber hie compositus est, definiamus, inter epistolas praemissas et inter auctoris historiam distinguamus oportet. Priori epistolae annus est adscriptus; data est a. 188. aer. Seleuc. i. e. 125. a. Chr.; nec ulla redditur probabilis ratio, cur illa temporis significatio erronea dicatur. Obiicientibus enim mirum videri, quod quadraginta. dumtaxat annis post templi purificationem Hellenistae ad encacnia celebranda sint invitati, iam antiquitus responsum est, in ipsa epistola priorem a. 153. datam commemorari, qua Aegyptii, qui aliquot annis antea (c. a. 160.) sibi templum suum heliopolitanum exstruxerant, monebantur, ne ierosolymitanum sanctuarium negligerent?. AIlleri epistolae annus quidam adscriptus non est, sed supra (151 p. 442) iam ostendimus eam datam esse intra a. 163. et 161., atque vix non est certum, eam ad primum a festi inslitutione diem anniversarium recurrentem ludeos aegyptiacos invitasse; scripta igitur est a. 162. a. Chr.

Duplex quoque est de narratione quaestio, «quando scilicet Iason Cyrenaeus quinque suoslibros de rebus machabaicis ediderit et quando epitomator ex eis compendium suum confecerit. De losone autem nihil prorsus nobis est traditum. Sola nominis similitudine nixi nonnulli lasonem Eleazari filium, «quem Iudas Machabaeus legatum Romam misit (1 .MaucA. 8,17), auctorem maioris operis fuisse suspicati sunt. Quae sententia incerta quidem semper manebit deficientibus historicis documentis; omni tamen probabilitate eam non carere facile fatebitur, quieunque duo haee perpenderit. lasonem. enim, ludae legatum, graecarum lilerarum nequaquam. fuisse ignarum ipsa eius legatio romana abunde demonstrat et. graecatum eius nomen confirmat. Lcgatum autem, ut legationis suae finem certius obtinerel , commentarios scripsisse de atrocissima persecutione, quam Antiochus Epiphanes contra Iudaeos excitaverat, et de rebus praeclare gestis, quibus fudas Machabaeus populum suum et civitatem sanctam liberaverat, satis est verisimile; Romanis enim, qui eo usque de ludaeis ludaeorumque rebus vix quidquam audiverant, Indaeorum. causam. apliore modo commendare non potuit *. Quidquid autem de hac sententia est, illud extra prudentem dubitationem videtur esse positum, lasonem Cyrenaeum brevi ante Iudae Machabaei mortem, ergo circa tempus istius legationis, opus suum absolvisse. Id enim non tantum ex eo eruitur, quod ludae mortem auetor non commemoravit, quamvis maior operis pars de eius rebus gestis agat, sed multo clarius ex eo, quod post alteram victoriam a Iuda de Nicanore relatam auctor asserat civitatem sanctam semper in ludaeorum potestate remansisse : atqui mortem ludae secula est « magna tribulatio in Israel, qualis non fuit ex die, qua non est visus propheta in Israel », atque Iudae successores, lonathan et Simon, saepius ex civitate sancta a Syris sunt expulsi. Ante annum 161. igitur lasonis Cyrenaei opus conscriptum est.

Porro epitomator quoque quis fuerit et quando opus suum compilaverit, ignoramus. Quoniam lerusalem saepius czr/as (5 39)45) et. arx davidica acropolis (4 &xooxoXu) sine ullo alio epitheto in libro nostro nominatur et tropographiae palaestinensis accurata scientia in integro opere sese prodit, epitomatorem fuisse ludaeum palaestinensem nonnulli coniecerunt?; incertissima autem est coniectura, siquidem definire non possumus, annon epitomator haec ex maiore lasonis opere hauserit '?. Minore incertitudine gaudet altera coniectura de tempore, quo liber noster est compilatus. Etenim prior epistola, quae totius operis est prooemium, alexandrinos quidem ludaeos, ut cum ierosolymitanis encaeniorum festum celebrent, invitat, sed nullum exhibet motivum, quo invitatio haec urgeatur; quare non inepte admittimus, una cum illa epistola nostrum librum Alexandrinis esse transmissum, quippe qui totus in eo sit, ut templum ierosolymitanum commendet atque festi eius rationem historicam explicet, ideoque etiam alteram epistolam, quoniam de eodem festo agat, compendio esse additam. Circa a. 121. igitur integrum nostrum opus absolutum esse arbitramur !!,

Martianay Comunent. in S. Hieronymi librum nominum hebr. I. 1. (M. 23,1569 sqq.) €t Gesenius Gesch. der hebr. Sprache p. 83 sq.

3. lason (— losua) multi appellabantur : legatus Iudae I. 8,17; Cyrenacus 1]. 2,24: suminus sacerdos II. 4,7 eic.; Menelaus summus sacerdos II. 4,23 eqq.; Aicimus summus sacerdos 1I. 14,3 etc.

$. Efficax graccae originis argumentum praebent multae paronomasiae : dyety dyáva 4,18; napaóty Ü:lz... ctac£/ 0v, 1,22 ; UxovoUcóaas UxovoUcuüc(e 4,26 ; Gt£taalele... bcidv 4,34; f«Xàv foXde 5,3; tórpsplav Gvoratplav 5,6; üzobevosas... bévne 5,9 elc., etc. Alia primitivae graecitatis exempla affert Grimm 1. c. p. 7.

7. Obiecerit nonnemo, pium illum animum, quem integer liber spirat, frequentia illa iudicia, quae de personis et rebus omnibus feruntur, diligentiam illam, qua Dei singularis providentia in populo suo adiuvando et in eius hostibus puniendis demon- Stratur atque omnes res gestae ad Deum et ad templum eius referuntur, uno verbo lotum t6 zpavpatixov libri vetare, ne illum cthnicís Romanis proxime destinatum dicamus. Quae verissime sunt dicta, sí de canonico nostro libro agitur; illum enim Iudaeis alexandrinis proximo fuisse destinatum ipsi iam diximus. At quaestio est dc lasonis Cyrenaei opere, ad cuius indolem et finem ex nostro compendio non valet illatio; nequo quidquam obstat, quominus religiosum illum pragmatismum integrum soli epitomatori deberi dicamus.

1536. — sSunminam csse. IHIsSTORICAM. AUCTORITATEM. d. Maca. hodie omnes concedunt!; quoeirea in. ea demonstranda immorari superfluum est, postquam saeculo praecedente PP. Er. lFrochlich. c Ios. Khell ita eam vindicaverunt, ut eorum responsa hodie quoque omnibus obiectionibus refutandis plane sufficiant?. Quoniam 1 Mach. tempore loannis Hyrcani est scriptus et spatium quadraginta dumtaxat annorum complectitur, eius auctor multarum rerum, quas narrat, testis coaevus fuit aliasque ex fontibus fide dignissimis facile haurire potuit. Eodem enim modo, quo IHyrcani res gestas annalibus publicis insertas esse asserit, trium priorum ducum praeclara facinora publica cum auctoritate esse literis mandata insinuat; si « ce/era verba bellorum ludac et virtutum et magnitudinis eius non esse descripta » propter eorum multitudinem monet ?, Praeterea liber noster non pauca continet documenta publica*, quae ex archivis publicis desumta esse patet. Illa quidem omnia vel saltem aliqua ab auctore arbitrario csse conficta, olim multi et hodie nonnulli coniecerunt protestantici interpretes; at sinceriores deuterocanonicorum librorum adversarii fatentur, nullius documenti &b auotore allati authentiam argumentis idoneis esse refutatam 5.

Unica fere, quae contra libri nostri auctoritatem hodie adhuc fieri solet, obiectio ea est, quod eius auctor « valde miram et curiosam (hochst native) ignorantiam historiae exterarum gentium prodat », quam tribus potissimum exemplis probare conantur *.