PL 217, col. 983
Commentarium in VII psalmos poenitentiales (Auctor incertus (Innocentius III)),
componitur ipsum corpus, et ternarium, qui refertur
ad spiritum, propter tres partes ipsius, videlicet
rationabilem, irascibilem et concupiscibilem, in
quibus spiritus ipse subsistit: cum et in corpore
hominis quatuor sint humores, qui secundum quatuor
anni tempora disponuntur, et in spiritu tres
proprietates existant, per quas assimilatur individuae
Trinitati. Post has itaque duas vitas, tanquam
octava post septenarium, dies judicii subsequetur,
in qua justus judex unicuique pro meritis respondebit.
Unde timens peccator poenitens clamat et
orat: Domine, ne in ira tua arguas me, neque in
furore tuo corripias me [(Psal. VI)]
.
Domine, ne in ira tua [furore tuo] arguas me, neque
in furore tuo [ira tua] corripias me [(Psal. VI)]
.
Psalmus iste secundum translationem, quam
Romana tenet Ecclesia, continet novem versus,
per quos poenitens gradatim ascendit ad novem ordines
angelorum; quia majus est gaudium angelis
Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam
super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia [(Luc. XV)]
.
Quamvis et numerus decem
versuum, quos juxta aliam translationem habere
dignoscitur, bene congruat rationi, quoniam homo
qui cecidit per offensam, resurgit per poenitentiam,
ut per eum ordo decimus restauretur. Merito etiam
iste psalmus tres habet ternarios, quia poenitentia
tres debet habere partes: contritionem in corde,
confessionem in ore et satisfactionem in opere:
quamlibet autem ternario subdistinctam; quoniam
in contritione debet habere poenitens timorem de
poena, dolorem de culpa et amorem de gratia. In
confessione debet exprimere veritatem, de facto, de
numero, de modo. In satisfactione, debet orationem
dirigere ad Deum, eleemosynam ad proximum,
jejunium ad seipsum. Novem quoque versus
sunt in hoc psalmo, propter novem diversitates
peccatorum, de quibus poenitens debet dolere, videlicet
propter originale peccatum, mortale et veniale.
Haec sunt: serpens, mulier et vir. Serpens, id
est concupiscentia suggerit originaliter; mulier, id
est delectatio comedit venialiter; vir, id est ratio
consentit mortaliter. Item peccatum cogitationis,
locutionis, operis. Cogitationis in corde, locutionis
in ore, operationis in consuetudine. Haec est mors
in domo, mors in porta, mors in sepulcro. Rursum
peccatum fragilitatis, simplicitatis, malignitatis:
fragilitatis per impotentiam, simplicitatis per ignorantiam,
et malignitatis per invidentiam. Hoc est,
peccatum in Patrem, in Filium et in Spiritum sanctum.
In primo ternario, poenitens timet et orat;
in medio, gemit et plorat; in ultimo, gaudet et optat.
Timet et orat, pro amovenda duplici poena,
ad spiritum, propter tres partes ipsius, videlicet
rationabilem, irascibilem et concupiscibilem, in
quibus spiritus ipse subsistit: cum et in corpore
hominis quatuor sint humores, qui secundum quatuor
anni tempora disponuntur, et in spiritu tres
proprietates existant, per quas assimilatur individuae
Trinitati. Post has itaque duas vitas, tanquam
octava post septenarium, dies judicii subsequetur,
in qua justus judex unicuique pro meritis respondebit.
Unde timens peccator poenitens clamat et
orat: Domine, ne in ira tua arguas me, neque in
furore tuo corripias me [(Psal. VI)]
.
Domine, ne in ira tua [furore tuo] arguas me, neque
in furore tuo [ira tua] corripias me [(Psal. VI)]
.
Psalmus iste secundum translationem, quam
Romana tenet Ecclesia, continet novem versus,
per quos poenitens gradatim ascendit ad novem ordines
angelorum; quia majus est gaudium angelis
Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam
super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia [(Luc. XV)]
.
Quamvis et numerus decem
versuum, quos juxta aliam translationem habere
dignoscitur, bene congruat rationi, quoniam homo
qui cecidit per offensam, resurgit per poenitentiam,
ut per eum ordo decimus restauretur. Merito etiam
iste psalmus tres habet ternarios, quia poenitentia
tres debet habere partes: contritionem in corde,
confessionem in ore et satisfactionem in opere:
quamlibet autem ternario subdistinctam; quoniam
in contritione debet habere poenitens timorem de
poena, dolorem de culpa et amorem de gratia. In
confessione debet exprimere veritatem, de facto, de
numero, de modo. In satisfactione, debet orationem
dirigere ad Deum, eleemosynam ad proximum,
jejunium ad seipsum. Novem quoque versus
sunt in hoc psalmo, propter novem diversitates
peccatorum, de quibus poenitens debet dolere, videlicet
propter originale peccatum, mortale et veniale.
Haec sunt: serpens, mulier et vir. Serpens, id
est concupiscentia suggerit originaliter; mulier, id
est delectatio comedit venialiter; vir, id est ratio
consentit mortaliter. Item peccatum cogitationis,
locutionis, operis. Cogitationis in corde, locutionis
in ore, operationis in consuetudine. Haec est mors
in domo, mors in porta, mors in sepulcro. Rursum
peccatum fragilitatis, simplicitatis, malignitatis:
fragilitatis per impotentiam, simplicitatis per ignorantiam,
et malignitatis per invidentiam. Hoc est,
peccatum in Patrem, in Filium et in Spiritum sanctum.
In primo ternario, poenitens timet et orat;
in medio, gemit et plorat; in ultimo, gaudet et optat.
Timet et orat, pro amovenda duplici poena,