Book I, lectio XVEX MODO QUO VERITAS SE HABET CIRCA RES CONCLUDITUR QUALITER VERITAS SE HABEAT CIRCA PROPOSITIONES
Aristotle's text
Igitur esse quod est, quando est, et non esse quod non est, quando non est, necesse est: sed non omne quod est, necesse est esse, nec omne quod non est, necesse est non esse: non enim idem est, omne quod est necessario esse, quando est, et simpliciter esse ex necessitate. Similiter autem et in eo quod non est. Et in contradictione eadem ratio est. Esse quidem vel non esse omne necesse est; et futurum esse vel non esse; non tamen contingit dividentem dicere alterum necessarium. Dico autem, ut necesse est quidem esse futurum bellum navale cras vel non futurum esse: sed non futurum esse cras bellum navale necesse est vel non futurum esse; futurum autem vel esse vel non esse necesse est. Quare quoniam similiter orationes verae sunt quemadmodum et res, manifestum est quoniam quaecumque sic se habent ut utrumlibet sint, et contraria ipsorum contingant, necesse est similiter se habere et contradictionem. Quod contingit in his quae non semper sunt, et non semper non sunt. Horum enim necesse est alteram partem contradictionis veram esse vel falsam, non tamen hoc vel illud sed utrumlibet, et magis quidem alteram veram, non tamen iam veram vel falsam: quare manifestum est quoniam non est necesse omnis affirmationis et negationis oppositarum hanc quidem veram, illam vero falsam esse. Neque enim quemadmodum in his quae sunt, sic se res habet etiam et in his quae non sunt, possibilibus tamen esse vel non esse, sed quemadmodum dictum est.
The Latin version St Thomas commented, as the Leonine edition prints it.
19a22Now that which is must needs be when it is, and that which is not must needs not be when it is not. Yet it cannot be said without qualification that all existence and non-existence is the outcome of necessity. For there is a 19a25difference between saying that that which is, when it is, must needs be, and simply saying that all that is must needs be, and similarly in the case of that which is not. In the case, also, of two contradictory propositions this holds good. Everything must either be or not be, whether in the present or in the future, but it is not always possible to distinguish and state determinately which of these alternatives must necessarily come about.
19a30Let me illustrate. A sea-fight must either take place to-morrow or not, but it is not necessary that it should take place to-morrow, neither is it necessary that it should not take place, yet it is necessary that it cither should or should not take place to-morrow. Since propositions correspond with facts, it is evident that when in future events there is a real alternative, and a potentiality in contrary directions, the corresponding affirmation and denial have the same character.
19a35This is the case with regard to that which is not always existent or not always non-existent. One of the two propositions in such instances must be true and the other false, but we cannot say determinately that this or that is false, but must leave the alternative undecided. One may indeed be more likely to be true than the other, but it cannot be either actually true or actually false. It is therefore 19bplain that it is not necessary that of an affirmation and a denial one should be true and the other false13 For in the case of that which exists potentially, but not actually, the rule which applies to that which exists actually does not hold good. The case is rather as we have indicated.
The paragraphs of the passage, in the translation of E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
In those things which are, and have been,1 the affirmation and negation must of necessity be true or false; in universals, as universals, always one true but the other false, and also in singulars, as we have shown; but in the case of universals not universally enunciated, there is no such necessity, and concerning these we have also spoken, but as to singulars and futures, this is not the case. For if every affirmation or negation be true or false, it is also necessary that every thing should exist or should not exist, for if one man says that a thing will be, but another denies the same, one of them must evidently of necessity speak truth, if every affirmation or negation be true or false, for both will not subsist in such things at one and the same time. Thus if it is true to say that “a thing is white,” or that “it is not white,” it must of necessity be “white” or not “white,” and if it is white or not white, it was true to affirm or to deny it: also if it is not, it is falsely said to be, and if it is falsely said to be, it is not; so that it is necessary that either the affirmation or the negation should be true or false. Indeed there is nothing which either is, or is generated fortuitously, nor casually, nor will be, or not be, but all things are from necessity, and not casually, for either he who affirms speaks truth, or he who denies, for in like manner it might either have been or not have been, for that which subsists casually neither does nor will subsist more in this way than in that.2 Moreover if a thing is now “white,” it was true to say before that it will be “white,” so that it was always true to say of any thing generated that it either is, or that it will be; but if it was always true to say that it is, or will be, it is impossible that this is not, nor should be; and whatever must of necessity be, it is impossible that it should not have been generated, and what it is impossible should not have been generated must of necessity have been generated; wherefore all things that will be, it is necessary should be generated, and hence there will be nothing casual nor fortuitous, for if it were fortuitous it would not be of necessity. Nor is it possible to say, that neither of them is true, as that it will neither be, nor will not be, for in the first place the affirmation being false, the negation will not be true, and this being false, it results that the affirmation is not true. And besides, if it were true to say that a thing is at the same time “white” and “great,” both must of necessity be, but if it shall be to-morrow, it must necessarily be to-morrow, and if it will neither be nor will not be to-morrow, it will not be a casual thing, for example, a naval engagement, for it would be requisite that the engagement should neither occur nor not occur.
These and similar absurdities then will happen, if of every affirmation and negation, whether in respect of universals enunciated universally, or of singulars, it is necessary that one of the opposites be true and the other false, but that nothing happens casually in those things which subsist, but that all are, and are generated of necessity; so that it will neither be necessary to deliberate nor to trouble ourselves, as if we shall do this thing, something definite will occur, but if we do not, it will not occur. For there is nothing to prevent a person for ten thousand years asserting that this will happen, and another person denying it, so that of necessity it will have been then true to assert either of them. And it makes no difference whether any persons have uttered a contradiction or not, for
Aristotle traces here the institution of a word to the primary concept of the thing, so that if affirmation is true, a thing is, if negation is true, a thing is not. If either be true or false, he who affirms or denies says truly or falsely, so that if affirmative be true or false, a thing must necessarily exist or not exist. He alleges two enthymematic proofs, terminating in a reductio ad absu·dum. it is evident that the things are so, although the one should not have affirmed any thing, or the other have denied it, since it is not, because it has been affirmed or denied, that therefore a thing will or will not be, neither will it be more so for ten thousand years than for any time whatever. Hence if a thing so subsisted in every time that one of these is truly asserted of it, it was necessary that this should take place; and each thing generated, always so subsisted, as to have been generated from necessity, for when any one truly said that it will be, it was not possible not to have been generated, and of that which is generated, it was always true to say that it will be.
But3 if these things are impossible—(for we see that there is a beginning of future things, both from our deliberation and practice, and briefly in things which do not always energize, there is equally a power of being and of not being, in which both to be and not to be occurs, as well as to have been generated and not to have been generated; and, indeed, we have many things which evidently subsist in this manner, for example, it is possible for this garment to have been cut in pieces, and it may not be cut in pieces, but be worn out beforehand, so also it is possible that it may not be cut in pieces, for it would not have been worn out before, unless it had been possible that it might not be cut in pieces, and so also in respect of other productions, which are spoken of according to a power of this kind—) then it is evident that all things neither are, nor are generated of necessity, but that some things subsist casually, and that their affirmation is not more true than their negation, and that there are others in which one of these subsists more frequently, and for the most part,4 yet so, that either might possibly have occurred, but the other not.5
Wherefore, being, must of necessity be when it is,6 and non-being, not be, when it is not; but it is not necessary that every being should be, nor that non-being should not be, since it is not the same thing for every being to be from necessity, when it is, and simply to be from necessity, and in like manner as to non-being. There is the same reasoning also in the case of contradiction; to be or not to be is necessary for every thing, also that it shall, or shall not be, yet it is not requisite to speak of each separately, but I say, for instance, that it is necessary for a naval action to occur or not occur to-morrow, yet it is not necessary that there should be a naval action to-morrow, nor that there should not be; it is necessary, however, that it should either be or not be. Wherefore, since assertions and things are similarly true, it is evident that things which so subsist, as that whatever have happened, the contraries also were possible, it is necessary that contradiction should subsist in the same manner, which happens to those things which are not always, or which not always, are not. For of these, one part of the contradiction must necessarily be true or false, not indeed this or that, but just as it may happen, and one must be the rather true, yet not already true nor false;7 so that it is evidently not necessary that of every affirmation and negation of opposites, one should be true, but the other false;8 for it does not happen in the same manner with things which are not, but which either may or may not be, as with things which are, but it happens as we have said9 Compare the philosophical principle of formal necessity in this chapter with Bp. Butler’s distinction between, “by necessity,” and acting “necessarily,” Analogy, ch. 6, also his Introduction, and part ii. ch. 2, upon the nature of the contingent and proof.
The whole chapters, in the translation of Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Synopsis by the Leonine editors
Argumentum et divisio textus. — 2. Necessitas in rebus, alia est absoluta, alia est ex suppositione; idem dicendum de impossibilitate. — 3. Necessitas et veritas in rebus per comparationem ad illarum oppositas sequuntur leges contradictionis: quia scilicet sicut impossibile est contradictoria simul esse vera vel falsa, ita impossibile est rem neque esse neque non esse. Consequenter necesse est, disiunctive loquendo, rem vel esse vel non esse. Disiunctive, inquam, non tamen divisim: quia si divisim loquamur non necesse est rem esse absolute, sicut non necesse est rem absolute non esse. — 4. Quia ergo propositiones se habent ad veritatem sicut res ad esse et ad non esse, idem iudicium ferendum est de veritate et necessitate propositionum in comparatione ad earum oppositas, quod est de veritate et necessitate rerum per comparationem ad earum oppositas.— 5. Conclusio. Non est necesse in omni genere affirmationum et negationum oppositarum alteram determinate esse veram et alteram falsam.
St Thomas's commentary
1. Postquam Philosophus ostendit esse impossibilia ea, quae ex praedictis rationibus sequebantur; hic, remotis impossibilibus, concludit veritatem. Et circa hoc duo facit: quia enim argumentando ad impossibile, processerat ab enunciationibus ad res, et iam removerat inconvenientia quae circa res sequebantur; nunc, ordine converso, primo ostendit qualiter se habeat veritas circa res; secundo, qualiter se habeat veritas circa enunciationes; ibi: Quare quoniam orationes verae sunt etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit qualiter se habeant veritas et necessitas circa res absolute consideratas; secundo, qualiter se habeant circa eas per comparationem ad sua opposita; ibi: Et in contradictione eadem ratio est etc.
2. Dicit ergo primo, quasi ex praemissis concludens, quod si praedicta sunt inconvenientia, ut scilicet omnia ex necessitate eveniant, oportet dicere ita se habere circa res, scilicet quod omne quod est necesse est esse quando est, et omne quod non est necesse est non esse quando non est. Et haec necessitas fundatur super hoc principium; Impossibile est simul esse et non esse: si enim aliquid est, impossibile est illud simul non esse; ergo necesse est tunc illud esse. Nam impossibile non esse idem significat ei quod est necesse esse, ut in Secundo dicetur. Et similiter, si aliquid non est, impossibile est illud simul esse; ergo necesse est non esse, quia etiam idem significant. Et ideo manifeste verum est quod omne quod est necesse est esse quando est; et omne quod non est necesse est non esse pro illo tempore quando non est: et haec est necessitas non absoluta, sed ex suppositione. Unde non potest simpliciter et absolute dici quod omne quod est, necesse est esse, et omne quod non est, necesse est non esse: quia non idem significant quod omne ens, quando est, sit ex necessitate, et quod omne ens simpliciter sit ex necessitate; nam primum significat necessitatem ex suppositione, secundum autem necessitatem absolutam. Et quod dictum est de esse, intelligendum est similiter de non esse; quia aliud est simpliciter ex necessitate non esse, et aliud est ex necessitate non esse quando non est. Et per hoc videtur Aristoteles excludere id quod supra dictum est, quod si in his, quae sunt, alterum determinate est verum, quod etiam antequam fieret alterum determinate esset futurum.
3. Deinde cum dicit: Et in contradictione etc., ostendit quomodo se habeant veritas et necessitas circa res per comparationem ad sua opposita: et dicit quod eadem ratio est in contradictione, quae est in suppositione. Sicut enim illud quod non est absolute necessarium, fit necessarium ex suppositione eiusdem, quia necesse est esse quando est; ita etiam quod non est in se necessarium absolute fit necessarium per disiunctionem oppositi, quia necesse est de unoquoque quod sit vel non sit, et quod futurum sit aut non sit, et hoc sub disiunctione: et haec necessitas fundatur super hoc principium quod, Impossibile est contradictoria simul esse vera vel falsa. Unde impossibile est neque esse neque non esse; ergo necesse est vel esse vel non esse. Non tamen si divisim alterum accipiatur, necesse est illud esse absolute. Et hoc manifestat per exemplum: quia necessarium est navale bellum esse futurum cras vel non esse; sed non est necesse navale bellum futurum esse cras; similiter etiam non est necessarium non esse futurum, quia hoc pertinet ad necessitatem absolutam; sed necesse est quod vel sit futurum cras vel non sit futurum: hoc enim pertinet ad necessitatem quae est sub disiunctione.
4. Deinde cum dicit: Quare quoniam etc. ex eo quod se habet circa res, ostendit qualiter se habeat circa orationes. Et primo, ostendit quomodo uniformiter se habet in veritate orationum, sicut circa esse rerum et non esse; secundo, finaliter concludit veritatem totius dubitationis; ibi: Quare manifestum etc. — Dicit ergo primo quod, quia hoc modo se habent orationes enunciativae ad veritatem sicut et res ad esse vel non esse (quia ex eo quod res est vel non est, oratio est vera vel falsa), consequens est quod in omnibus rebus quae ita se habent ut sint ad utrumlibet, et quaecumque ita se habent quod contradictoria eorum qualitercumque contingere possunt, sive aequaliter sive alterum ut in pluribus, ex necessitate sequitur quod etiam similiter se habeat contradictio enunciationum. Et exponit consequenter quae sint illae res, quarum contradictoria contingere queant; et dicit huiusmodi esse quae neque semper sunt, sicut necessaria, neque semper non sunt, sicut impossibilia, sed quandoque sunt et quandoque non sunt. Et ulterius manifestat quomodo similiter se habeat in contradictoriis enunciationibus; et dicit quod harum enunciationum, quae sunt de contingentibus, necesse est quod sub disiunctione altera pars contradictionis sit vera vel falsa; non tamen haec vel illa determinate, sed se habet ad utrumlibet. Et si contingat quod altera pars contradictionis magis sit vera, sicut accidit in contingentibus quae sunt ut in pluribus, non tamen ex hoc necesse est quod ex necessitate altera earum determinate sit vera vel falsa.
5. Deinde cum dicit: Quare manifestum est etc., concludit principale intentum et dicit manifestum esse ex praedictis quod non est necesse in omni genere affirmationum et negationum oppositarum, alteram determinate esse veram et alteram esse falsam: quia non eodem modo se habet veritas et falsitas in his quae sunt iam de praesenti et in his quae non sunt, sed possunt esse vel non esse. Sed hoc modo se habet in utrisque, sicut dictum est, quia scilicet in his quae sunt necesse est determinate alterum esse verum et alterum falsum: quod non contingit in futuris quae possunt esse et non esse. Et sic terminatur primus liber.
No English translation of this commentary is in the public domain: the Latin is given here.
Notes of the Leonine editors
α) Impossibile est etc. Ita codd. et edd. Ven. — Editio Piana: impossibile dum est, illud simul etc. Revera illud dum est superfluum videtur, quia praemittitur si aliquid est, et apponitur simul, sicut revera est apponendum, ut repugnantia inter esse et non-esse in aliquo identico subiecto valere possit et affirmari.
β) Quia etiam idem significant. Vult Angelicus dicere quod sicut impossibile est non esse idem significat ac necesse est esse; ita impossibile est esse idem significat ac necesse est non esse. — Codd AD: quia hoc etiam idem significat. — BCE: quia haec etiam idem significant. Haec ultima lectio mihi magis arridet quam Piana et aliorum codd.
γ) Non idem significant quod omne ens, quando est etc. Per haec verba Angelicus sapienter designat differentiam essentialem quae est inter id quod contingenter existit et id quod necessario existit, etiamsi contingens, dum existit, hoc est ex suppositione, rationem aliquam induat necessitatis (Cf. lect. XIII, not. γ). Notat igitur Caietanus (in p. I, qu. XIV, artic. XIII, §. Adverte hic etc., ubi etiam citat hunc locum Peri hermeneias) quod in ente contingente duo sunt distinguenda, nempe natura contingentiae et status contingentiae. Ratio huius distinctionis in eo est quod contingentia et necessitas sunt differentiae non accidentales sed essentiales rerum, quibus aut contingentia convenit aut necessitas: unumquodque enim ens in sua natura aut contingens est aut necessarium. Sed cum natura sit a seipsa inseparabilis, ubicumque ipsa invenitur debet inveniri vel contingentia si contingens est, vel necessitas si est necessaria; sicut quocumque modo ponatur homo, ponitur rationalitas. Contingens autem aut est in actu seu praesens, aut est in potentia seu futurum. Ergo tum in actu tum in potentia consideratum ens contingens naturam contingentiae eamdem retinet, ita ut ex hoc capite non differat ens contingens in actu et ipsum ens contingens in potentia. Sed differunt tamen: non enim existere actuale entis contingentis dici potest idem ac non-existere actuale seu existere potentiale eiusdem. Ergo eadem perseverante natura contingentiae in contingente tum actuali tum potentiali, est diversus in uno et in altero status contingentiae (potest enim una eadem natura, sua ratione salva, diversos habere status), quatenus nempe in uno est status contingentiae in natura contingentis determinati ad unam contradictionis partem, quae est actualis existentia et non-existentia potentialis; in altero vero est status contingentiae in natura contingentis indeterminati ad alteram contradictionis partem, et ideo est status indeterminationis ad existendum in causa non determinata potius ad effectum producendum quam non producendum. — Hinc infertur quod ens contingens iam determinatum seu actualiter existens est semper et essentialiter natura sua contingens, sed tamen, quia quando est, necessario est, ex hac suppositione status contrahit quamdam necessitatem suae praesentiae. Contra ens contingens futurum, seu in potentia, neque natura sua neque ratione status habet necessitatem, sed est ex utroque capite contingens. — Ulterius infertur quod contingens in statu possibilitatis et contingens in statu actualitatis tripliciter differunt ratione status: — 1°, differentia quoad tempus, quia existens in actu est praesens, existens in potentia est futurum; — 2°, differentia quoad contingentiam, quia existens in actu est determinatum ad unum, nempe ad existentiam, existens in potentia (in causa nempe non necessario agente) ad utramque partem contradictionis se habet, nempe ad existere vel non existere; — 3°, differentia quoad cognitionem, quia existens in actu potest subdi infallibili et certae cognitioni, existens autem in potentia nonnisi cognitione conjecturali dignoscitur. Quae omnia tum in praesenti lectione tum in praecedenti (n. 19, seq.) Angelicus docet, nec non in cit. loc. Summae theolog.
δ) Sicut enim illud etc. Perspicua est lectio ista, quam, uno vocabulo immutato, ut in fine dicam, habet P. cum cod. D. — Variat quoad formam, quamvis non quoad sensum cod. A: « Sicut enim aliquid quod » non est absolute necessarium fit verum ex suppositione eiusdem, quando » necesse est esse quando est; ita etiam quod non est in se necessarium absolute, fit necessarium per diversitatem oppositi, quia necesse » est de unoquoque quod sit vel quod (et ita BC) non sit; et hoc sub » disiunctione: et haec necessitas fundatur super hoc principium, scilicet » quod impossibile est contradictoria simul esse falsa. Unde impossibile » est non (et ita BC, corrupte pro neque) esse, neque non esse; ergo » necesse est iam esse, vel non esse. » — Quae lectio imperitiam amanuensis prodit: sed corruptiones de facili apparent. — E vero legit: sicut... necesse est esse quando est... quia necesse est de unoquoque verum esse quod sit vel quod non sit; ac omittit cum ABC, et quod futurum sit aut non sit.. vera vel. In caeteris tum E tum BC ut Piana. At cum Piana legit omnino cod. D, nisi quod semel et iterum non sub disiunctione sed sub distinctione corrupte habet. — Addo denique lectionem necesse est esse quando est, quam codd., excepto D, habent, esse adoptandam loco Pianae; necesse est esse quod est; quia illa magis probat necessarium ex suppositione. Hinc s. Thomas p. I, qu. XIV, artic. XIII ad 2, expresse citando hunc Peri hermeneias locum, ait: Omne quod est, dum est, necesse est esse, ut dicitur in I Peri herm. (Cf. num. praeced.).
ε) Hoc enim pertinet. Supra Angelicus dixit in significatione causali: quia hoc pertinet etc. Unde et hic etiam orationis processus particulam causalem postulat, ut nempe legamus: hoc enim pertinet, sicut revera legunt codices omnes. — Piana: et hoc pertinet.
ζ) Ex eo quod se habet etc. Ita cum editione Piana codd. BC et Ven. edd. — Cod. E habet: « Ex eo quod se habet circa res ostendit » qualiter uniformiter se habet in veritate orationum sicut circa esse rerum. » Lectio erronea: confundit enim (ex recursu eiusdem verbi, ostendit) argumentum generale cum primo membro divisionis: Et primo ostendit etc. — Sed intricata etiam est lectio cod. A: « Deinde cum dicit: Quare quoniam etc. ostendit quomodo se habet veritas ex eo quod » se habet circa orationes. » — Absurdus est etiam cod. D: Deinde cum dicit: qn oms etc., habet in veritate orationum sicut contra esse rerum. Secundo finaliter. — Verum et in Piana aliquid deesse videtur. Quodnam est enim subiectum illud de quo, ex eo quod se habet circa res, ostendit qualiter se habeat circa orationes? Subiectum illud est veritas, ut n. 1 dictum est; at probabile est non subintelligendum relictum sed explicite fuisse positum a s. Thoma ut subiectum thesis de qua nunc est dicturus, cum illud expresse posuerit in eodem numero primo, ubi facilius subintelligi poterat. Et revera veritas ponitur in lectione cod. A. — Forte igitur lectio germana est: ex eo quod veritas se habet circa res, ostendit qualiter se habeat circa orationes; vel: ex eo quod se habet circa res, ostendit qualiter veritas se habeat circa orationes.
η) Non contingit in futuris quae possunt esse et non esse. – Non abs re erit nonnulla hic addere in defensionem Aristotelis. Dubium generale propositum erat: Utrum en enunciationibus singularibus de futuro in materia contingenti necesse sit quod determinate una oppositarum sit vera, et altera falsa (lect. XIII, n. 6). Cui dubio responsum est negative. Ratio indirecta fuit quod, posita determinatione veritatis in alterutra ex praefatis enunciationibus, contingentia et libertas omnino tollerentur; ratio vero directa quia non eodem modo se habet veritas in futuris necessariis et contingentibus: quia illa sunt determinata ad esse in suis causis, sed contingentia futura neque in se, quia non sunt, neque in suis causis, quae se habent ad utrumlibet, sunt magis determinata ad statum existentiae, quam ad statum non-existentiae (Cf. supra not. γ). Quam Aristotelis doctrinam amplectitur omnino s. Thomas, eamque tanta luce evidentiae perfundit commentando, ut dubium omne excludat. Nihilominus nonnulli Aristotelem accusarunt de laesa divina praescientia quoad futura contingentia et libera. Aiunt enim: id quod non est determinate verum vel falsum, non est determinate cognoscibile (quia cognoscibilitas sequitur entitatem rei). Sed, iuxta Aristotelem, in futuris contingentibus neutrum oppositorum est determinate verum vel falsum. Ergo Aristoteles per hanc suam doctrinam, qua tendit ad tuendam libertatem hominis, negat Deo scientiam futurorum contingentium, et ut homines faciat liberos, facit sacrilegos, sicut de Tullio s. Augustinus dixit (De civitate Dei, lib. V, cap. IX, n. 2). Quid Aristoteles senserit de Deo, eiusque scientia, providentia, caeterisque attributis non quaerimus; impraesentiarum quaestio tota consistit in hoc: utrum ex praecitata solutione ad propositum dubium de enunciationibus singularibus de futuro contingenti inferri possit negatio divinae corumdem futurorum praescientiae. Porro haec illatio absolute neganda est. Nam s. Thomas praefati dubii solutionem Aristotelicam (quam Boethius – Ed. II De interpret., pag. 375 – dicit firmissimam et validissima argumentatione constitutam) amplectitur ac defendit, imo retinet ac probat quod si secus esset, nempe si altera ex propositionibus de futuris liberis esset determinate vera, omnia ex necessitate fierent, et actum esset tum de contingentia rerum, tum maxime de libertate humana. Imo, addo, ipsa libertas divina in discrimen vocaretur: non enim libertas divina est ad oppositum eius, quod ex vi obiectiva propositionis (puta: triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis) est determinate verum. Et nihilominus sanctus Doctor praescientiam futurorum liberorum strenue propugnat (Cf. lect. XIV, n. 20 seq.). Signum est ergo quod ex indeterminatione utriusque partis contradictionis in futuris liberis haud sequitur negatio divinae praescientiae, sed utraque coexistit (Cf. Ammonium in Peri herm., sect. II, De propositionibus ex subiecto tantum et praedicato compositis, § VII, fol. 20. – Ed. cit.). – Deinde noto quod Aristoteles loquitur hoc loco de indeterminatione veritatis in utraque parte contradictionis quoad praedicta futura, tum considerata forma propositionis disiunctivae, tum considerata natura eorumdem futurorum: quo sensu affirmat et merito illam indeterminationem esse omnino certam. Atqui manifestum est alteram contradictionis partem haud cognosci neque a nobis neque a Deo, nisi secundum illam obiectivitatem vel veritatem, quam ex se habet. Quoad se autem habet veritatem et obiectivitatem solummodo indeterminate. Ergo nonnisi indeterminate altera contradictionis pars de futuro contingenti est cognoscibilis et cognoscitur: si secus esset, nempe si ut determinatum cognosceretur quod determinatum non est, mens in sua cognitione falleretur. Sed, dicitur in allegata obiectione, id quod non est determinate verum vel falsum, non est determinate cognoscibile. Et hoc concedimus, quia est propositio evidens ex terminis. Cum autem subsumitur, oppositorum futurorum liberorum neutrum iuxta Aristotelem esse determinate verum vel falsum; et id etiam concedimus, dummodo sistatur in sola consideratione naturae et obiecti propositionis singularis de futuro contingenti, ut hic supra explicatum est. Quo posito, negamus consequens et consequentiam eiusdem obiectionis. Et revera id quod est indeterminate verum, procul dubio non potest cognosci ut verum determinate. Sed id quod est quoad se indeterminate verum, potest aliunde habere determinationem; sicut studere vel non studere est quid indeterminatum; et tamen alterutrum potest determinari quoad me ex mea voluntate. Ita est de futuris contingentibus in ordine ad divinam cognitionem. Illa sunt tum ex se tum in suis causis proximis indeterminate futura vel non futura; et tamen Deus futura libera determinate cognoscit, non quasi determinate ex se vel ex causis proximis sint, sed quia cum determinabilia sint, determinantur a Deo, qui, ut audivimus a s. Thoma, est per se causa omnium quae in hoc mundo accidunt, et, extra ordinem entium existens, est causa profundens totum ens et omnes eius differentias (lect. XIV, n. 22). Ut Aristoteles iure accusaretur de laesa divina praescientia futurorum, probandum esset futura libera, antequam fiant, ab ipso fuisse asserta indeterminata in seipsis et in causis proximis (quod est verum) et indeterminabilia atque indeterminata alio quovis modo. Sed de hac secunda parte non tractat ipse in praesenti; quia nonnisi de propositionibus, spectatis ipsarum natura et obiecto, illi est sermo: nempe, ut brevius dicam, loquitur de determinatione in priori sensu quam merito negat; non loquitur de determinabilitate neque de determinatione in altero sensu, quia non est ad propositum. Ad rem Sylvester Maurus: « Quaeritur an haec Aristotelis doctrina sit vera, vel erronea et contra fidem? – Respondeo, quod si ita intelligatur, ut neget solum propositiones de futuro contingenti habere de praesenti veritatem determinatam naturaliter in rebus creatis, est vera; si autem ita intelligatur, ut neget tales propositiones habere veritatem determinatam etiam in scientia divina, atque in supernaturalibus revelationibus, est falsa, contra fidem, et impia » (Aristotelis opera... illustrata, tom. I, De interpretatione, lib. I, cap. VI, pag. 79, seq. – Romae 1668). Huius Auctoris sententiae est subscribendum, at non de propositionibus de futuro contingenti in ordine ad scientiam divinam, sed de eisdem propositionibus in seipsis consideratis loquitur manifeste Aristoteles hoc loco.