Book I, lectio VDE PROPOSITIONIBUS PRIMIS ET IMMEDIATIS
Aristotle's text
Est autem principium demonstrationis propositio immediata; immediata autem est, qua non est altera prior. Propositio autem est enunciationis altera pars, unum de uno; dialectica similiter est accipiens quamlibet; demonstrativa alterum determinate, quoniam verum est. Enunciatio autem contradictionis quamlibet partem. Contradictio autem est oppositio, cuius non est medium secundum se invenire. Pars autem contradictionis, quae quidem aliquid de aliquo, affirmatio est, quae vero aliquid ab aliquo, negatio est.
Immediati autem principii syllogistici, positionem quidem dico, quam non est demonstrare, neque est necesse habere docendum aliquem; quam vero necesse est habere docendum quemlibet, dignitatem vel maximam propositionem; sunt enim quaedam huiusmodi; hoc enim maxime in huiuscemodi nomen consuevimus dicere.
Positionis autem, quae est quamlibet partium enunciationis accipiens, ut dico aliquid esse aut non esse, suppositio quidem est; quae vero sine hoc, definitio est. Definitio enim quaedam est positio, ponit enim arithmeticus unitatem indivisibile esse secundum quantitatem; suppositio autem non est, id enim, quod quid est unitas et esse unitatem, non idem est.
The Latin version St Thomas commented, as the Leonine edition prints it.
We think that we know each thing singly, (and not in a sophistical manner, according to accident,) when we think that we know the cause on account of which a thing is, that it is the cause of that thing, and that the latter cannot subsist otherwise; wherefore it is evident that knowledge is a thing of this kind, for both those who do not, and those who do know, fancy, the former, that they in this manner possess knowledge, but those who know, possess it in reality, so that it is impossible that a thing of which there is know-
ζητήσεις. The doubt (ἀπόρημα) is, that if we can learn nothing, therefore that nothing is to be investigated, since what we know we need not investigate, and it is vain to search after what we know not, since not knowing the object of our search, we shall be ignorant of it, even when found. Socrates solves this (λύει) by declaring that to discover and to learn, are nothing else than to remember, because the soul, being immortal, formerly knew every thing, of which knowledge, becoming oblivious by being merged in the body, she endeavours to recall knowledge to memory by investigation. ledge simply should subsist in any other way.1 Whether therefore there is any other mode of knowing we shall tell hereafter, but we say also that we obtain knowledge through demonstration, but I call demonstration a scientific2 syllogism, and I mean by scientific that according to which, from our possessing it, we know. If then to know is what we have laid down, it is necessary that demonstrative science should be from things true, first, immediate, more known than, prior to, and the causes of the conclusion, for thus there will be the appropriate first principles of whatever is demonstrated.3 Now syllogism will subsist even without these, but demonstration will not, since it will not produce knowledge. It is necessary then that they should be true, since we cannot know that which does not subsist, for instance, that the diameter of a square is commensurate with its side. But it must be from things first and indemonstrable, or otherwise a man will not know them, because he does not possess the demonstration of them,4 for to know those things of which there is demonstration not accidentally is to possess demonstration. But they must be causes, and more known, and prior; causes indeed, because we then know scientifically when we know the cause; and prior, since they are causes; previously known also, not only according to the other mode by understanding (what they signify), but by knowing that they are.5 Moreover they are prior and more known in two ways, for what is prior in nature, is not the same as that which is prior in regard to us, nor what is more known (simply) the same as what is more known to us. Now I call things prior and more known to us, those which are nearer to sense, and things prior and more known simply, those which are more remote from sense; and those things are most remote6 which are especially universal,7 and those nearest which are singular, and these are mutually opposed. That again is from things first, which is from peculiar principles,8 and I mean by first, the same thing as the principle, but the principle of demonstration is an immediate proposition, and that is immediate to which there is no other prior. Now a proposition is one part of enunciation, one of one,9 dialectic indeed, which similarly assumes either (part of contradiction), but demonstrative which definitely (assumes) that one (part) is true. Enunciation is either part of contradiction, and contradiction is an opposition10 which has no medium in respect to itself. But that part of contradiction (which declares) something, of somewhat, is affirmation, and that (which signifies) something from somewhat is negation.11 Of an immediate syllogistic principle, I call that the thesis, which it is not possible to demonstrate, nor is it necessary that he should possess it, who intends to learn any thing; but what he who intends to learn any thing must necessarily possess, that I call an axiom,12 for there are certain things of this kind, and in denominating these, we are accustomed generally to use this name. But of thesis, that which receives either part of contradiction, as for instance, I mean that a certain thing is, or that it is not, is hypothesis, but that which is without this, is definition. For definition is a thesis, since the arithmetician lays down unity to be that which is indivisible, according to quantity, yet it is not hypothesis, since what unity is, and that unity is, are not the same thing.
Notwithstanding, since we must believe in and know a thing from possessing such a syllogism as we call demonstration, and this is, because these are so, of which syllogism consists—it is necessary not only to have a previous knowledge of the first, or all, or some things, but that they should be more known, for that on account of which any thing exists, always exists itself in a greater degree; for example, that on account of which we love is itself more beloved. Hence if we know and believe on account of things first, we also know and believe those first things in a greater degree, because through them (we know and believe) things posterior. A man however cannot believe more than what he knows, those things which he does not know, nor with respect to which he is better disposed than if he knew.13 This however will happen, unless some one should previously know of those who give credence through demonstration, since it is more necessary to believe either in all or in certain first principles, than in the conclusion. It is not only however requisite that he who is to possess knowledge through demonstration, should know in a greater degree first principles, and believe rather in them than in the thing demonstrated, but also that nothing else should be more credible or more known to him than the opposites of the principles, from which a syllogism of contra-deception may consist, since it behoves him who possesses knowledge singly to be unchangeable.14
The whole chapters, in the translation of Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Synopsis by the Leonine editors
1. Argumentum et divisio textus. — 2. Propositio immediata illa dicitur qua non est altera prior. — 3. Propositio quae assumitur in syllogismo est una ex partibus enunciationis (quo ex capite propositio separatur a problemate), et est simpliciter una, scilicet in qua unum de uno praedicatur (ac per hoc propositio praedicta separatur ab enunciatione, quae dicitur plures). — 4. Differt autem propositio dialectica a demonstrativa: quia, cum demonstrator nunquam habeat viam nisi ad unum, hoc est ad verum demonstrandum, propositio demonstrativa accipit alteram partem enunciationis determinate; dialecticus autem habet viam ad utranque partem contradictionis, quia procedit ex probabilibus, et ideo propositio dialectica accipit indifferenter quancunque partium enunciationis. — 5. Enunciatio utranque partem contradictionis complectitur, seu est oratio affirmativa aut negativa unius de altero. — Contradictio autem est oppositio affirmationis et negationis, seu oppositio, cuius non est medium simpliciter et secundum se. — 6. Principiorum, quae assumuntur in demonstratione, quaedam dicuntur positiones, quae ponuntur a demonstrante ut per se notae, esto ut tales illis qui docentur non appareant. Alia vero dicuntur dignitates et propositiones maximae, propter eorum certitudinem ad manifestandum alia. Harum dignitatum veritas ita est omnibus per se nota, ut nullus contrarium credere mente possit, etsi ore proferat; easque necesse est habere in mente et veras retinere, qui doceri debet. — 7. Declaratur magis haec doctrina ex definitione propositionis per se notae, quae est illa cuius praedicatum est de ipsa ratione seu essentia subiecti. Hinc divisio propositionis per se notae, in per se notam quoad se, et in per se notam etiam quoad nos. Prima ex eo simpliciter dicitur quod praedicatum est de ratione subiecti; altera dicitur respectu illius qui cognoscit praedicatum esse de ratione subiecti. — Ergo dignitates sunt propositiones per se notae non solum quoad se, sed etiam quoad omnes; et distinguuntur a positionibus quae sunt principia per se nota quibusdam tantum, et a suppositionibus quae sunt propositiones immediatae relative, nempe respectu alicuius scientiae inferioris, sed quae sunt mediatae et probatae in alia scientia. — 8. Positionum vero, prout sunt principia syllogismi (num. seq.), illae dicuntur suppositiones, quae significant esse vel non esse, seu verum vel falsum; illae vero dicuntur simpliciter positiones, quae non significant esse vel non esse, seu non sunt propositiones proprie dictae, quarum proprium est significare esse vel non esse. — Huiusmodi sunt definitiones. — 9. Solvitur obiectio. — Licet definitio in se non sit propositio in actu, est tamen virtute propositio.
St Thomas's commentary
1. Quia superius Philosophus dixerat quod demonstratio est ex primis et immediatis, et haec ab ipso nondum manifestata erant, ideo intendit ista notificare. Et dividitur in partes tres: in prima, ostendit quid sit propositio immediata; in secunda vero ostendit quod oporteat huiusmodi propositiones esse notiores conclusione; ibi: Quoniam autem oportet credere et scire etc.; in tertia, excludit quosdam errores, qui ex praedictis occasionem habebant; ibi: Quibusdam quidem igitur etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit quid sit propositio immediata; secundo, dividit ipsam; ibi: Immediati autem principii etc. Circa primum hoc modo procedit. Primo namque, resumit quod supra dictum erat, scilicet quod principium demonstrationis sit propositio immediata: nam et supra dixerat quod demonstratio est ex primis et immediatis.
2. Secundo, ibi: Immediata autem etc., definit immediatam propositionem, et dicit quod immediata propositio est qua non est altera prior. Cuius quidem notificationis ratio ex praedictis apparet. Dictum est enim supra quod demonstratio est ex prioribus. Quandocunque igitur aliqua propositio est mediata, idest habens medium per quod demonstretur praedicatum de subiecto, oportet quod priores ea sint propositiones ex quibus demonstratur: nam praedicatum conclusionis per prius inest medio quam subiecto; cui etiam per prius inest medium quam praedicatum a. Relinquitur ergo quod illa propositio, qua non est altera prior, sit immediata.
3. Tertio, ibi: Propositio autem est etc., ostendit quid sit propositio, quae ponitur in definitione immediatae propositionis. Et circa hoc tria facit. Primo namque definit propositionem simpliciter, dicens quod propositio est altera pars enunciationis, in qua praedicatur unum de uno. Habet enim enunciatio duas partes, scilicet affirmationem et negationem. Oportet autem quod omnis syllogizans alteram earum proponat, non autem utramque: hoc enim est proprium eius, qui a principio quaestionem movet. Unde per hoc separatur propositio a problemate. Sicut etiam in uno syllogismo non concluditur nisi unum, ita oportet quod propositio, quae est syllogismi principium, sit una. Una autem est in qua est unum de uno. Unde per hoc quod Philosophus dicit unum de uno, separatur propositio ab enunciatione, quae dicitur plures, in qua plura de uno vel unum de pluribus praedicatur.
4. Secundo, ibi: Dialectica etc., ponit differentiam inter dialecticam propositionem et demonstrativam, dicens quod cum propositio accipiat alteram partem enunciationis, dialectica indifferenter accipit quancunque earum. Habet enim viam ad utranque partem contradictionis, eo quod ex probabilibus procedit. Unde etiam et in proponendo accipit utramlibet partem contradictionis et quaerendo proponit. Demonstrativa autem propositio accipit alteram partem determinate, quia nunquam habet demonstrator viam, nisi ad verum demonstrandum. Unde etiam semper proponendo accipit veram partem contradictionis. Propter hoc etiam non interrogat, sed sumit, qui demonstrat, quasi notum.
5. Tertio, ibi: Enunciatio autem etc., definit enunciationem quae ponitur in definitione propositionis, dicens quod enunciatio complectitur utranque partem contradictionis, ut ex dictis patet. Quid autem sit contradictio consequenter ostendit, dicens quod contradictio est oppositio, cuius non est medium secundum se. Quamvis enim in privatione et habitu, et in contrariis immediatis non sit medium circa determinatum subiectum, tamen est medium simpliciter, nam lapis neque caecus, neque videns est, et albedo neque par, neque impar est. Et hoc etiam quod habent de immediatione circa determinatum subiectum, habent in quantum aliquid participant contradictionis: nam privatio est negatio in subiecto determinato. Et alterum etiam contrario-rum habet aliquid privationis. Sed contradictio simpliciter in omnibus caret medio; et hoc non habet ab alio, sed ex seipsa; et propter hoc dicit quod eius non est medium secundum se. Ex-ponit etiam consequenter quid sit pars contra-dictionis: est enim contradictio oppositio affirma-tionis et negationis. Unde altera pars eius est affirmatio, quae praedicat aliquid de aliquo; altera vero negatio, quae removet aliquid ab aliquo.
6. Deinde cum dicit: Immediati autem etc. di-vidit immediatum principium. Et circa hoc duo facit: primo dividit; secundo subdividit; ibi: Posi-tiones autem quaedam etc. Dicit ergo primo quod immediatum principium syllogismi duplex est.- Unum est quod dicitur positio, quam non con-tingit demonstrare et ex hoc immediatum dici-tur; neque tamen aliquem docendum, idest qui doceri debet in demonstrativa scientia, necesse est habere, idest mente concipere sive ei assentire.- Aliud vero est, quod dicitur dignitas vel maxima propositio, quam necesse est habere in mente et ei assentire quemlibet, qui doceri debet. Et ma-nifestum est quod quaedam principia talia sunt ut probatur in IV Metaphysicae de hoc principio, quod affirmatio et negatio non sunt simul vera, cuius contrarium nullus mente credere potest etsi ore proferat. Et in talibus utimur nomine praedicto, scilicet dignitatis vel maximae propo-sitionis, propter huiusmodi principiorum certi-tudinem ad manifestandum alia.
7. Ad huius autem divisionis intellectum scien-dum est quod quaelibet propositio, cuius prae-dicatum est in ratione subiecti, est immediata et per se nota, quantum est in se. Sed quarundam propositionum termini sunt tales, quod sunt in notitia omnium, sicut ens, et unum, et alia quae sunt entis, in quantum ens: nam ens est prima conceptio intellectus. Unde oportet quod tales propositiones non solum in se, sed etiam quoad omnes, quasi per se notae ha-beantur. Sicut quod, non contingit idem esse et non esse; et quod, totum sit maius sua parte: et similia. Unde et huiusmodi principia omnes scientiae accipiunt a metaphysica, cuius est considerare ens simpliciter et ea, quae sunt entis. Quaedam vero propositiones sunt immediatae, quarum termini non sunt apud omnes noti. Unde, licet praedicatum sit de ratione subiecti, tamen quia definitio subiecti non est omnibus nota, non est necessarium quod tales propositiones ab omnibus concedantur. Sicut haec propositio: Omnes recti anguli sunt aequales, quantum est in se, est per se nota sive immediata, quia aequalitas cadit in definitione anguli recti. Angulus enim rectus est, quem facit linea recta super aliam rectam cadens, ita quod ex utraque parte anguli reddantur aequales. Et ideo, cum quadam positione recipiuntur huiusmodi principia. Est et alius modus, quo aliquae propositiones suppositiones dicuntur. Sunt enim quaedam propositiones, quae non possunt probari nisi per principia alterius scientiae; et ideo oportet quod in illa scientia supponantur, licet probentur per principia alterius scientiae. Sicut a puncto ad punctum rectam lineam ducere, supponit geometra et probat naturalis; ostendens quod inter quaelibet duo puncta sit linea media.
8. Deinde cum dicit: Positionis autem quae est etc., subdividit alterum membrum primae divisionis, scilicet positionem: dicens quod quaedam positio est, quae accipit aliquam partem enunciationis, scilicet affirmationem vel negationem; quod significat cum dicit: Ut dico aliquid esse aut non esse. Et haec positio suppositio dicitur, quia tanquam veritatem habens supponitur. Alia autem positio est, quae non significat esse vel non esse, sicut definitio, quae positio dicitur. Ponitur enim ab arithmetico definitio unitatis, tanquam quoddam principium, scilicet quod unitas est indivisibile secundum quantitatem. Sed tamen definitio non dicitur suppositio: illud enim proprie supponitur, quod verum vel falsum significat. Et ideo subdit quod non idem est, quod quid est unitas, quod neque verum, neque falsum significat, et esse unitatem, quod significat verum vel falsum.
9. Sed potest quaeri: cum definitio non sit propositio significans esse vel non esse, quomodo ponatur in subdivisione immediatae propositionis. Sed dicendum quod in subdivisione non resumit immediatam propositionem ad subdivisionem, sed immediatum principium. Principium autem syllogismi dici potest non solum propositio, sed etiam definitio. Vel potest dici quod licet definitio in se non sit propositio in actu, est tamen in virtute propositio quia cognita definitione, apparet definitionem de subiecto vere praedicari.
No English translation of this commentary is in the public domain: the Latin is given here.
Notes of the Leonine editors
α) Nam praedicatum conclusionis etc. Ad declarationem huius sententiae novitius animadvertat hic sermonem esse non de inductione, sed de syllogismo demonstrativo, qui procedit ex universalioribus, quae sunt priora quoad nostram cognitionem intellectivam, ut dictum est (lect. IV, n. 16). Deinde sibi proponat hunc vel alium similem syllogismum: Omne animal est sensitivum; sed omnis homo est animal; ergo omnis homo est sensitivus. In hoc syllogismo medium est animal. Porro sensitivum prius praedicatur seu inest medio in maiori f quam subiecto conclusionis quod est homo: quimmo ideo sensitivum inest homini quia inest animali, cuius homo est species. Sed prius etiam affirmatur medium, seu animal, de homine in minori, quam de ipso affirmetur sensitivum in conclusione; imo eatenus sensitivum affirmatur de homine in conclusione, quia de ipso homine affirmatum est in minori quod sit animal.—Verba 'oportet, usque ad illa prius inest medio quam subiecto inclusive, desunt in codice B, sed supplentur in nota marginali vel ab ipso amanuensi vel a manu eiusdem aetatis.—In cod. C lectio Piana et codd. integra refertur in margine (fol. 5 rect., col. 2), declarata per verba quae intra parenthesin claudimus: «Nam praedicatum conclusionis per prius inest medio » quam subiecto (scilicet conclusionis), cui (scilicet subiecto conclusio- » nis) etiam per prius inest medium quam praedicatum (idest quod » de subiecto conclusionis prius praedicatur medium quam praedi- » catum).»
β) Quod cum propositio etc.—Codd. AHKR: quod propositio; sed hoc in casu AHR non, accipiat, sed, accipit, cum K legere deberent, et cum P, dialectica autem. Hinc cum P aliisque codd. retinemus cum propositio, et eorumdem codd. auctoritate expungimus autem Pianae. Insuper A et forte etiam B infra legunt: quodcunque eorum, loco quancunque earum, ut optime habet Piana cum aliis codd.—Denique A: omnis dialectica; forte: propositio dialectica. Ut autem hac in re omnis eliminetur obscuritas, recolenda sunt quae diximus lib. I Peri hermeneias, lect. VII, not. γ: nempe enunciationem et propositionem non subiecto seu realiter inter se distingui; et ideo promiscue sumi a philosophis. Sed notavimus etiam propositionem et enunciationem, licet non realiter, tamen comparatione et relatione aliqua differre. Nam enunciatio est oratio in qua verum vel falsum est, ut lect. cit. dictum est; et ideo complectitur quamlibet partem contradictionis, sive affirmativam sive negativam, sive universalem sive particularem, sive veram sive falsam, sive unam sive plures. Sed enunciatio est propositio quando assumitur ut pars syllogismi ad aliquid concludendum. Haec autem propositio aut alteram partem enunciationis seu contradictionis determinate sumit ad aliquid determinatum et certo inferendum, et dicitur propositio demonstrativa; aut indifferenter quamlibet enunciationis partem assumit ad concludendum probabile et ideo semper incertum, et habetur propositio dialectica.
γ) Unde etiam, et in proponendo etc. Codd. et ed. a.: unde etiam et (et omitt. BGHIKM) in propositionibus (R, in proponendo) accipit utramque (CDEHLRS, utramlibet) partem (O om. partem) propositionis (H, enunciationis; GS, contradictionis), unde etiam (BEHKNQT, unde et) quaerendo proponit (E, ponit).—Pbc: unde etiam et in proponendo accipit utramlibet partem contradictionis, et quaerendo propo-
nit. Infra demonstrativa propositio proponendo accipit veram partem contradictionis; ergo ex opposito dialectica, proponendo accipit utramlibet partem contradictionis, et quaerendo proponit: demonstrativa non interrogat, sed sumit, qui demonstrat, quasi notum; ergo ex opposito dialectica quaerendo, utramlibet contradictionis partem proponit.—Obscura est lectio codd. partem propositionis. Enunciationis enim pars est propositio, sed propositionis non est pars quae sit etiam propositio. Unde, partem enunciationis possumus utique cum H legere, non autem partem propositionis (Cf. infra lect. XXI).
δ) Quia nunquam habet demonstrator... accipit veram partem contradictionis. Ita edd. P et Ven., nec non codd. infra citandi. S. Thomas opponit processum demonstrativum processui dialectico. Processus dialecticus ad utranque partem contradictionis seu ad probabilia tendit, et ideo ex utraque contradictionis parte seu ex uno vel altero probabilium oppositorum procedit; processus autem demonstrativus nonnisi ad unum, non probabile sed certum et verum ordinatur; ergo ab uno certo et vero movet. Unde processus dialecticus ex probabilibus procedens est de uno ad duo: est enim, inquit s. Thomas, de principiis ad conclusionem cum formidine alterius conclusionis oppositae; et sic sunt ibi tria, principium scilicet et duae conclusiones, et una conclusa, et alia formidata (Cf. in I De anima, lect. IV, circa finem).—Codd. ACDEGHILMO habent cum Piana: nisi ad verum demonstrandum, et codd. BC DEGHIMNOQST cum eadem: accipit veram partem.—K dubius est quoad primam partem (nisi ad verum); et quoad alteram partem (accipit veram) dubii sunt codd. AL. Igitur codd. BNR certo legunt, ad unum; et codd. KR, accipit unam: quibus accenseri possunt lectiones dubiae aliorum codd.—Bona est lectio ad verum demonstrandum, quamvis acceptari possit lectio codd. BNR. Ut enim dixi, in hoc est discrimen inter demonstrationem et syllogismum dialecticum, quod illa ex uno principio tendat ad unum certo concludendum, iste autem ex uno probabili ad duo pervenit, quorum unum est conclusio illata, alterum est conclusio formidata. Lectio insuper accipit unam partem sustineri potest, ob eamdem assignatam rationem.—Notandum denique quod codd. ABCDEIKLMNOQST habent partem propositionis loco partem contradictionis, ut habet Piana cum GH: quam lectionem retinemus ob rationem assignatam in superiori nota (Cf. Albert. Magn. in I Poster. analyt., tract. II, cap. IV).
ε) Sed sumit etc. Ita codd. ABDEHIKLNQST.—Cod. C: sed sumit quid quasi notum.—E: quasi nota.—O: sed sumit qui demonstrat quasi per se notum.—PMR: sed sumit quod demonstrat quasi notum.
ζ) Quid autem sit contradictio etc. Codd. AB: quia vero contradictio ponitur in definitione enunciationis, quid sit contradictio consequenter. Verba, quia vero usque ad enunciationis inclusive desiderantur in aliis codd. et in edd. Piana et Ven., in quibus, postpositis citatis verbis, statim incipitur sententia hoc modo: quid autem sit contradictio etc. Causalis, quae in verbis codd. AB continetur, non male apponitur, quia s. Thomas explicat cur de contradictione Philosophus hic disserat; attamen ab hac lectione AB adoptanda abstinemus, tum quia lectio Piana his quae immediate praecedunt bene connectitur, tum quia pro se habet auctoritatem omnium ferme codicum.
η) Et alterum etiam contrariorum habet aliquid privationis.—Edit. Piana: Et alterum etiam contrariorum immediatorum est habens ali-quid contradictionis. Codd., exc. R, lectionem integram praebent, quam adoptavimus. Unus cod. R habet cum P, immediatorum, sed cum aliis codd. legit: privationis, et habet aliquid. De contrariis immediatis (Cf. I Perih., lect. x, et lib. II, lect. XIII) sermo est, ut constat ex supra positis (in contrariis immediatis... quod habent de immediatione); sed vocabulum immediatorum, quo carent codices, subintelligitur. — Quoad vero privationis loco contradictionis animadverto a s. Thoma lect. VI in X Metaphys. probari quod contrarietas sit privatio, et necesse est quod semper alterum contrariorum sit privatio.
θ) Quod eius non est medium secundum se. Cod. H: quod con-tradictio est oppositio, cuius non est medium secundum se; nempe cod. H Aristotelis verba refert, prouti habentur in textu. Retinemus lectionem Pianam, quae est etiam aliorum codd.
ι) Neque... necesse est habere, idest mente concipere, sive ei assentire. —Codices, quos sequimur, hoc in loco discordant a Piana quae cum Ven. edd. legit: neque.... necesse est habere, idest mente conspicere sive ei assentire. Mens s. Thomae manifesta est ex his quae immediate addit de dignitatibus, hoc est, de axiomatibus scientiarum. Duplex genus prin-cipiorum est distinguendum: alia sunt principia prima et suprema (di-gnitates) quae a quolibet homine ratione utente et necessario habentur et necessario conspiciuntur seu concipiuntur vera; sicut: impossibile est idem simul esse et non esse, et alia huiusmodi. Et haec principia discipulus non a magistro accipit, sed per seipsum lumine rationis sta-tim eorum veritatem conspicit, ita ut nisi discipulus haec per semetipsum percepta haberet, magisterium alienum (loquimur de magisterio humano) esset impossibile.—Alia vero sunt principia, quae non ita sunt per se nota, ut quilibet percepta habere debeat, neque sunt, sicut priora, conditiones praerequisitae ut discipulus disciplinam a magistro accipiat, sed disci possunt a magistro ipso non secus ac discuntur conclusiones scientificaе.—De his, quae vix delibamus, fuse ipse s. Thomas in Qq. dispp. De veritate, qu. XI De magistro (Cf. Alb. Magn. loc. supra cit.).
κ) Quaelibet propositio, cuius praedicatum est in ratione subiecti est immediata et per se nota, quantum est in se (P, de se). Notat Caietanus quod s. Thomas non loquitur hic in sensu exclusivo, quasi nempe illa sola propositio cuius praedicatum est in ratione subiecti sit immediata et per se nota: quia revera dantur propositiones per se notae et immediatae quoad nostram cognitionem, quae tamen non sunt quoad se immediatae et per se. Quam Caietani animadversionem, cum non levis momenti in scientiis philosophicis sit, liceat paucis declarare. In antecessum ergo noto, ideo propositionem dici immediatam et per se notam, quia ex se ipsa et non per aliud nobis innotescit quoad suam veritatem, seu quod inesse vel non inesse praedicatum subiecto. Etenim in omni propositione praedicatum aut affirmatur de subiecto aut negatur. At si quaeratur cur de subiecto affirmetur vel negetur prae-dicatum, ratio petenda est vel ex elementis ipsius propositionis, vel aliunde. Porro, elementa propositionis sunt subiectum, copula et praedicatum, seu ut brevius dicamus, sunt subiectum et praedicatum (copula enim seu verbum semper se tenet ex parte praedicati, ut in I Perih. dictum est, lect. V). Ergo in primo casu ratio cur praedicatum insit vel repugnet subiecto non repeti potest nisi ex parte subiecti, quatenus nempe natura sua (sive ontologica ut in rebus metaphysicis, sive prouti de facto per experientiam innotescit) exigit praedicatum illud vel respuit. Et dico ex parte subiecti, non autem ex parte praedicati: nam quod praedicatum aut conveniat aut non conveniat subiecto, non est ex ratione sui, sed ex ratione subiecti. V. g. quod esse rotundum repugnet quadrato et neces-sario competat circulo, non ex ratione rotundi sed ex subiecto, quod
requirit vel reiicit tale praedicatum, exclusive provenit. Quando igitur ratio, cur praedicatum in propositione affirmetur vel negetur de su-biecto, petitur immediate a subiecto, manifestum est quod petitur ab ele-mento intrinseco et immediato ipsius propositionis; et ideo recte pro-positio dicitur immediata, et per se ipsam neque per aliud, hoc est non per medium cognita.—Quod si contra accidat, nempe quod non per sub-iectum ipsum, sed per aliud medium dignoscatur praedicatum convenire vel non convenire subiecto, recte propositio dicitur mediata et per aliud seu per medium cognita. Haec generaliter admittenda sunt, quia dictata a significatione voca-bulorum mediatum et immediatum, per se et per aliud. Attamen pro-positio immediata et per se nota multipliciter dicitur. Alia enim est per se nota secundum se tantum; alia quoad nos tantum; alia secundum se et simul quoad nos. Quae ultima subdividitur in propositionem se-cundum se et quoad omnes per se notam, et in propositionem secundum se et quoad solos sapientes per se notam. Ratio huius divisionis in prom-ptu est; quae assignatur a citato Caietano. Cum enim, inquit, propositio per se nota dicatur, ex eo quod non est per alium terminum nota, sed ex propriis, ut dictum est; et cum quot modis dicitur unum opposito-rum, tot modis dicatur et alterum; consequens est ut quot modis dici-tur propositio nota non per se, sed per aliud, seu per medium, tot modis dicatur propositio nota per se, seu non per aliud. Atqui medium propositionis, seu propositio nota per aliud, triplex est. Nam 1, est me-dium quoad nos tantum; sicut patet quando ab effectu procedimus ad causam: non enim effectus est medium quo causa indiget per se, ut cognoscatur, sed est medium quoad nos, qui, cognito effectu, causa igno-rata, assumimus primum ut medium ad cognoscendam alteram.—2. Est medium secundum se et quoad nos; sicut quando procedimus a causa ad effectum: causa enim est secundum se medium ad cognoscendum effectum, qui ab illa dependet, et ideo, cognita causa, procedimus ex medio secundum se et quoad nos cognito, ad cognitionem effectus.—3. Est medium secundum se tantum et non quoad nos; sicut proprie-tates specificae, e. g. intelligentiarum separatarum, habent medium quoad se ex essentia earum; sed non est medium quoad nos. Triplex ergo est propositio nota per aliud; et consequenter triplex erit propositio nota per se, seu non per alium terminum medium, sicut et triplex est negatio medii, quae respondet triplici affirmationi medii hucusque probatae. Quae-dam ergo propositio est nota non per aliud medium simpliciter, licet sit nota per aliud medium quoad nos; ut ista: Deus est. Quaedam vero est nota non per aliud medium quoad nos, licet ex natura sua habeat medium simpliciter; ut: Nix est alba; sol eclipsatur (Cf. lect. seq., n. 2) etc.: dubitans enim de istis propositionibus eget non medio sed solo sensu. Quaedam denique non est nota per aliud medium nec simpliciter, nec quoad nos; sicut: Quodlibet est vel non est: quae est propositio nota per se et quoad omnes; vel: Incorporealia non sunt in loco: quae est propositio per se nota et quoad sapientes. Haec quae ex Caietano in I Poster., cap. III, §. Quaenam sit propositio per se nota, desumpsimus, docentur a s. Thoma p. I, qu. II, artic. I; et I Contra Gent., cap. XI; et I Sentent., dist. III, qu. I, artic. II; et Qq. disp. De ve-ritate, qu. X, artic. XII.
λ) Et alia quae sunt etc. Unus cod. H dissentit a Piana et aliis codd. legendo: et alia quae sunt, in quantum ens est prima conceptio intellectus. Lectio intricata et obscura.
μ) Quoad omnes. Ita legunt omnes nostri codices, excepto B, qui cum Piana habet quoad nos. Sed non recte. Nam s. Thomas praemissa nozione propositionis per se notae quoad se, eam bifariam dividit re-spectu intellectus cognoscentis, in propositionem nempe per se notam quoad se et quoad omnes, et in propositionem per se notam quoad se
et quoad aliquos solummodo, quoad eos nempe qui sciunt praedicatum esse de ratione subiecti. Manifestum est autem quod s. Thomas hic loquitur de propositione per se nota quoad se et quoad omnes. Diximus tamen lectionem Pianam non rectam, quia erronea dici nequit, ut per se patet. Cod. O: quoad omnes per se notae. v) Et ideo subdit etc. Cum hac lectione Piana consentiunt codices, uno H excepto, qui legit: et ideo subdit quod non idem est unitas et esse unitatem: quia unitas neque verum neque falsum significat; et esse veritatem quod significat verum vel falsum. Retinenda est Piana, quae et perspicua est, et pro se habet auctoritatem codicum.
ξ) Ponatur in subdivisione etc. - Codd. (exceptis DGM): ponatur subdivisione immediatae etc. DGS: ponatur subdivisione immediatae etc. Attamen cum immediate post codd. (exc. OQ) legant et ipsi: sed dicendum est quod in subdivisione etc., non existimo immutandam esse lectionem Pianam, edd. Ven. et cod. M cui concordare videntur DGS. - Allunde in subdivisione est lectio manifeste indicata a s. Thoma in principio num. praeced.: Subdividit alterum membrum etc. - Codd. OQ legunt etiam infra: sub divisione; H: sed dicendum quod subdivisio non resumit.