Book II, lectio XIQUOMODO PER DEMONSTRATIONEM ACCIPIATUR CAUSA QUAE NON EST SIMUL CUM EFFECTU
Aristotle's text
Speculandum igitur quid est continens ut post id quod factum est, sit fieri in rebus. Aut manifestum est quod non est habitum cum facto esse quod fit; neque enim factum cum post facto esse: termini enim sunt et atomi. Sicut igitur neque puncta ad invicem sunt habita, neque quae facta sunt, utraque enim indivisibilia sunt; neque igitur quod fit cum eo quod factum est propter idem; quod quidem enim fit divisibile est, quod autem factum est indivisibile est. Sicut igitur linea ad punctum se habet, sic id quod fit ad quod factum est; sunt enim infinita facta in eo quod fit. Magis autem manifestum in universalibus de motu oportet dicere de his.
De hoc quidem igitur quomodo cum eo quod consequenter fit generatione, se habeat media causa, in tantum acceptum sit; necesse enim et in iis mediam et primam sine medio esse; ut A factum est, quoniam C factum est, posterius autem C factum, A autem prius. Principium igitur est C propter id quod proximum est ipsi nunc, quod est principium temporis; sed C factum est quoniam D factum est; D igitur cum factum est, A necesse est factum esse. Causa autem est C: D enim facto necesse est C factum esse, C autem facto necesse est A prius fuisse. Sic autem accipiens aliquod medium stabit alicubi immediatum. Aut semper intercedet propter infinitum? Non enim contiguum factum cum facto, quemadmodum dictum est. Sed incipere tamen necesse est a medio et ab ipso nunc primo.
Similiter autem est et in eo quod erit. Si enim verum est dicere quoniam erit D, necesse est prius verum dicere quoniam A erit; huius autem causa est C; si quidem enim D erit, prius C erit, si vero C erit, prius A erit. Similiter autem est decisio infinita et in iis; non enim sunt talia quae erunt contigua ad invicem; principium autem et in iis immediatum sine medio accipiendum est.
Habet autem sic se et in operibus. Si facta est domus, necesse est decisos esse lapides: et factum esse hoc propter quid? quoniam necesse est fundamentum factum esse si domus facta est; si vero fundamentum est, prius lapides esse factos necesse est. Iterum si erit domus, similiter prius erunt lapides; demonstratur autem per medium similiter; erit enim fundamentum prius.
The Latin version St Thomas commented, as the Leonine edition prints it.
The cause of things which are, is the same also as that of things which are generated, which have been generated, and which will be, for the middle is the cause, except that being is the cause to be, what is generated, to those which are generated, what has been, to those which have been, and what will be to those that will be. Thus why was there an eclipse? because the earth was interposed, but an eclipse is generated, because an interposition of the earth is generated, but there will be, because the earth will be, and there is, because it is interposed. What is ice? Let it be assumed to be congealed water; let water be C, congealed A, the middle cause B, a perfect defect of heat; B then is present with C, but with this A, viz. to be congealed, but ice is generated, when B is generated, it was so, when the latter was so, and it will be, when the latter will be.
Hence that which is thus a cause, and that of which it is the cause, are generated at one and the same time, when they are generated; are simultaneously when they are; and in like manner, in respect to the having been, and the will be, generated. In the case of things which are not simultaneous, are there in a continued time, as it seems to us, different causes of different things? for instance, is another thing having been generated the cause of this thing having been generated, and another thing which will be, the cause that this will be, and of this being, something which was generated before? the syllogism however is from what was afterwards generated. And the principle of these are those things which have been generated, wherefore the case is the same as to things which are generated. From the prior indeed there is no (syllogism), as that this thing was afterwards generated, because that thing was generated, it is the same also in regard to the future. For whether the time be indefinite or definite, it will not result that because that thing was truly said to have been generated, this which is posterior is truly said to have been generated, since in the interval it will be false to say this,1 when already another thing2 has been produced. The same reasoning also happens to what will be, nor because that3 was produced, will this be, as the middle must be generated at the same time;4 of things that have been that which has been, of the future the future, of what are produced that which is produced, of things which are that which is, but of what was generated, and of that which will be, the middle cannot possibly be produced at one and the same time. Moreover neither can the interval § be indefinite, nor definite,5 since it will be false to assert it in the interval;6 but we must consider what is connected with it, so that after the having been generated, to be generated may exist in things.7 Or is it evident that what is generated is not connected with what was generated ? for the past does not cohere with what was generated, since they are terms and individuals. As then neither points are mutually connected, those things which have been produced are not so, for both are indivisible; nor for the same reason does that which is, cohere with that which has been generated, for that which is generated is divisible, but that which has been is indivisible. As a line then is to a point, so is that which is to that which was generated, for infinite things which have been, are inherent in that which is;|| we must however enunciate these matters more clearly in the universal discussions about motion. Concerning then the manner in which, when there is a successive generation, the middle cause subsists, let so much be assumed, for in these also it is necessary that the middle and the first should be immediate, thus A was generated because C was so, but C was after, A before. The principle indeed is C, because it is nearer to the now, which is the principle of time, but C was generated if D was, hence from D having been, it is necessary that A should have been. The cause however is C, for from D having been, it is necessary that C should have been generated, but C having been, A must of necessity have been produced before. When however we thus assume the middle, will (the process) at any time stop at the immediate, or on account of the infinity will a medium always intervene? for, as we have stated, what has been generated is not connected with what has been; nevertheless we must commence at least from the immediate8 and from the first now.9 Likewise with regard to the “will be,” for if it is true to say that D will be, it is necessary that, prior to this, it should be true to say that A will be, the cause however of this is C, for if D will be, prior to it C will be, but if C will be, prior to it A will be. Likewise also in these the division is infinite, for things which will be, are not mutually coherent, but an immediate principle must also be assumed in these. It is thus in the case of works, if a house has been built, stones must necessarily have been cut, and formed; and why this? because the foundation must of necessity have been laid, if the house was built, but if the foundation was laid, stones must necessarily have been prepared before. Again, if there shall be a house, in like manner there will be stones prior to this, still the demonstration is in like manner through a medium, for the foundation will have a prior subsistence.
Notwithstanding, since we see in things which are, that there is a certain generation in a circle, this happens when the middle and the extremes follow each other, for in these there is a reciprocation; this however was shown in the first treatise, viz. that the conclusions are converted; but the case of being in a circle is thus. In works it appears after this manner, when the earth has been moistened, vapour is necessarily produced, from the production of this, there is a cloud, from this last, water, and from the presence of this, the earth is necessarily moistened, this however was the (cause) at first, so that it has come round in a circle, for any one of these existing, another is, and if that is, another, and from this, the first.
There are some things which are generated universally, (for always, and in every thing, they either thus subsist, or are generated,) but others not always, but for the most part; thus not every vigorous man has a beard, but this is generally the case, now of such things it is necessary that the medium also should be for the most part; for if A is universally predicated of B, and this of C universally, it is necessary that A also should be predicated always, and of every C, (for the universal is that which is present with every individual and always,) but it was supposed to be for the most part, wherefore it is necessary that the medium also, B, should be for the most part: hence of those which are for the most part, the principles are immediate, as many as thus subsist for the most part, or are generated.
The whole chapters, in the translation of Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Synopsis by the Leonine editors
1. Textus argumentum et divisio. — 2. Quia duo facta esse non se habent ad invicem consequenter, ita nempe ut inter ea non sit accipere aliquod medium (quia sunt quaedam ultima et indivisibilia in tempore, sicut in linea duo puncta, inter quae potest semper accipi aliquod medium); hinc neque fieri (quod est sicut divisibile, ut linea) et factum esse se habent ad invicem consequenter. — 3. Textus subdivisio. — 4. Etiam in demonstrationibus, quae syllogizant de his quae sunt in fieri, necesse est accipere esse aliquod medium, quod sit primum et immediatum; et hoc est illud quod posterius factum est, a posteriori demonstrans fieri et alia facta esse. — 5. Excluditur obiectio. Quamvis sint in uno fieri infinita facta esse, necesse est accipere aliquod medium primum et immediatum. — 6. Eadem est ratio in futuris. — 7. Declarantur haec omnia per exempla.
St Thomas's commentary
1. Postquam Philosophus quaesivit utrum in his quae non simul fiunt, posterius secundum continuitatem temporis sequatur ad prius; et interposuit quoddam necessarium, scilicet quod a priori ad posterius non syllogizatur; hic accedit ad determinandum quaestionem motam. Et circa hoc duo facit: primo, ostendit quomodo se habeant fieri et factum esse secundum temporis continuitatem; secundo, ostendit propositum; ibi: De hoc quidem igitur etc.
2. Dicit ergo primo quod ad ostendendum propositum oportet speculari quid est coniungens, vel continuans factum esse ei quod est fieri, ut post unum continuo sequatur aliud. Et circa hoc dicit primo, manifestum esse quod fieri cum eo quod est factum esse, non est habitum, idest consequenter se habens. Dicuntur autem consequenter se habentia, quorum nihil est medium eiusdem generis, sicut duo milites in acie, vel duo clerici in choro. Habitum autem supra id quod est consequenter addit contactum, sicut dicitur in V Physicor.. Sic ergo dicit quod fieri non potest esse consequenter se habens et contiguum cum hoc quod est factum esse. Et hoc probat, quia neque etiam factum esse est contiguum, scilicet ut consequenter se habens cum alio factum esse; eo quod duo facta esse hoc modo se habent ut quaedam ultima et indivisibilia in tempore, sicut duo puncta in linea. Unde sicut duo puncta non sunt consequenter se habentia ad invicem, ita etiam neque duo facta esse; quia tam puncta quam facta esse sunt sicut indivisibilia, et talia non se habent consequenter in continuis, ut probatur in VI Physicor.. Et quia duo facta esse non sunt consequenter se habentia, propter hoc etiam manifestum est quod fieri et factum esse non consequenter se habent. Fieri enim est divisibile, sicut et moveri; sed factum esse est indivisibile, sicut et punctus. Sicut igitur se habet linea ad punctum, sic se habet fieri ad factum esse. Sunt enim infinita facta esse in eo quod est fieri, sicut et infinita puncta sunt potentialiter in linea. Et haec est causa quare in linea non possunt accipi duo puncta consequenter se habentia, quia scilicet inter quaelibet duo puncta est accipere aliud punctum: et similiter inter quaelibet duo facta esse est accipere aliud. Unde duo facta esse non se habent consequenter. Et quia factum esse est terminus eius quod est fieri, sequitur consequenter quod nec fieri se habeat consequenter cum eo quod est factum esse: quia tunc duo facta esse se haberent consequenter ad invicem. Sed fieri immediate terminatur ad factum esse, sicut linea ad punctum 7. De his autem patet magis 8 in universalibus de motu, idest in libro Physicorum. Tractatur enim de his in sexto illius libri.
3. Deinde cum dicit: De hoc quidem igitur etc., ostendit secundum praedicta quomodo accipi possit immediate vel mediate effectus causae in his quae non simul sunt. Et primo, ostendit propositum; secundo, manifestat per exempla; ibi: Habet autem sic se in operibus etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit propositum in praeteritis; secundo, in futuris; ibi: Similiter autem in eo quod erit etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit propositum; secundo, excludit quamdam obviationem; ibi: Aut semper intercedet etc.
4. Dicit ergo primo quod ex praemissis accipi potest quomodo causa, quae accipitur ut medium in demonstratione, se habeat consequenter ei quod est in fieri vel generari: quia etiam in his demonstrationibus, quae syllogizant de his quae sunt in fieri, necesse est accipere esse aliquod medium et primum quae sint immediata; sicut si concludamus quod A factum est propter hoc quod C factum est; ita scilicet quod posterius factum sit C, et prius A. Puta si dicamus: iste sanatus est; ergo bibit medicinam: a priori enim non sequeretur syllogismus, ut supra dictum est; sed ipsum C accipitur ut principium, quamvis sit posterius in fieri, propter id quod est magis proximum ipsi nunc praesenti quam A. Praesens autem nunc est principium temporis, quia secundum ipsum distinguitur praeteritum et futurum, et sic oportet praesens nunc accipere ut principium notificandi temporis successionem. In praeteritis enim tanto aliquid est posterius in fieri, quanto est proximius in praesenti nunc; in futuris autem est e converso. Sicut igitur C accipitur ut principium syllogizandi, eo quod est posterius in fieri quam A, et propinquius praesenti nunc; ita et accipiamus D propinquus praesenti nunc quam C, et concludamus quod si factum est D, quod prius factum est C; puta si perfecit opus sani hominis, prius sanatus est. Possumus ergo concludere quod si factum est D, necesse est quod prius factum sit A: et accipitur pro causa id quod erat in medio, scilicet C. Facto enim D, necesse est quod prius factum fuerit C; et facto C, necesse est quod prius factum fuerit A; ergo facto D, necesse est quod prius factum fuerit A. Puta si hic homo iam perfecit opus sani hominis, sequitur quod prius fuerit sanatus; et si est sanatus, necesse est quod prius biberit medicinam. Sic igitur semper accipiendo medium, puta aliquid aliud inter C et A, sicut C acceptum est medium inter D et A, stabitur alicubi ad aliquod immediatum.
5. Deinde cum dicit: Aut semper intercedet propter etc., ponit quamdam obviationem. Potest enim aliquis dicere quod nunquam veniatur ad immediatum, sed semper erit accipere aliquod medium inter duo facta esse, propter hoc quod in ipso fieri sunt infinita facta esse, eo quod factum esse non consequenter se habet ad aliud factum esse, ut dictum est. Sed hanc obviationem excludit ipse, quia quamvis sint infinita facta esse in uno fieri, tamen necesse est incipere ' ab aliquo medio, scilicet ab ipso nunc, tanquam a primo: dictum est enim quod id quod est posterius, est principium syllogizandi; respectu autem omnium in praeterito factorum, postremum est ipsum praesens nunc; unde necesse est ipsum praesens nunc accipere ut primum et immediatum principium. Quodlibet autem aliorum factorum accipitur ut principium mediatum.
6. Deinde cum dicit: Similiter autem est etc., manifestat idem in futuris; et dicit quod, sicut se habet in eo quod factum est, similiter se habet et in eo quod factum erit; quia si verum est quod erit D, necesse est quod prius verificetur quod sit A; et huiusmodi causa accipietur C, quod cadit medium inter D et A. Quia si erit D, necesse est quod prius erit C; et si erit C, necesse est quod prius sit futurum A. Et similiter etiam in his potest fieri obiectio de infinita divisione futuri in instantia, vel motus in momenta; quia sicut in praeteritis, ita et in futuris non consequenter se habent indivisibilia. Et tamen hic etiam accipiendum est aliquid sicut immediatum principium, sicut dictum est in his quae facta sunt in praeterito. Licet enim non sit accipere duo facta esse se consequenter habentia, neque in praeterito neque in futuro, potest tamen accipi aliquid ultimum utrobique, et hoc accipietur ut principium immediatum.
7. Deinde cum dicit: Habet autem sic se etc., manifestat quod dixerat per exempla; et dicit quod praedictus modus argumentandi potest considerari circa opera humana. Accipiamus enim factum esse domus tanquam quoddam postremum, ex quo concluditur sicut quoddam primum, quod necesse est lapides prius fuisse decisos; et accipiemus pro medio constructionem fundamenti: quia si domus facta est, necesse est quod prius sit factum fundamentum; et si factum est fundamentum, necesse est quod prius sint lapides decisi. Et quod dictum est in praeterito, accipiendum est etiam in futuro: puta si erit domus, necesse est quod prius futura sit decisio lapidum, et quod hoc demonstretur per medium, quod est constructio fundamenti.
No English translation of this commentary is in the public domain: the Latin is given here.
Notes of the Leonine editors
α) Primo, ostendit etc. -- « Circa illa verba, speculandum igitur (inquit Caietanus), advertendum est propter obscuritatem magnam huius capituli, quod diversimode ab illustribus expositoribus exponuntur. Averroes namque (Comm. XIII et XIV) et Boethius tanquam quaestionem circa dicta exortam inducunt: quia enim dictum est quod ex priori in his quae non simul sunt, posterius necessario non sequitur, inquiren-
dum est quare in rebus cernitur quod sine intermissione post factum unius sequitur fieri alterius. Et Boethius quidem vult hanc inquisitionem tactam esse ab Aristotele, sed statim derelictam tanquam impertinentem ; Averroes autem alloqualiter responsum esse sustinere videtur.
> S. Thomas autem et Albertus Magnus et ipsemet Boethius, iuxta primam expositionem, volunt Aristotelem ita texisse, ut post declaratum modum arguendi in huiusmodi quae non simul sunt, quod scilicet non licet a priori arguere, tanquam ad id quod reliquum erat, transulerit se ad contemplandum , scilicet continuitatem istorum: quoniam quaestio de continuitate eorum erat mota. Unde et cum nota illationis subdidit, speculandum igitur (Ita versio nostra; textus graecus, ἐπισκεπτέον δὲ). Et sic proponit speculandum quid sit continuans ista, aut non esse aliquid continuans , et hoc determinat. Vel primam partem tantum ponit et determinat destructive, quoniam ly aut apud graecos affirmantis est (textus: ἢ), ut ex problematibus Aristotelis patet. Qualitercunque autem introducantur praedicta verba, manifestum est tertiam conclusionem (manifestum esse quod fieri etc., n. 2) oppositam esse et probatam propter quaestionem motam, quoniam, ut dicetur, causa quae non simul est cum effectu se habent sicut factum esse et factum esse vel fieri » (In II Poster., cap. IX, § Circa verba illa etc., fol. 86, coll. 3 et 4).
β) Scilicet ut consequenter etc. — L (om. scilicet) vel consequenter. Maior pars codd. habet: scilicet vel consequenter. Quamvis placeat lectio L, conservamus lectionem P: scilicet ut, quae est etiam cod. D. — FI: se habens cum facto esse; in I tamen alio add. s. m.
γ) Fieri immediate terminatur ad factum esse, sicut linea ad punctum. — Haec comparatio inter fieri et factum esse et lineam et punctum apposite adducitur, ut probetur duo facta esse non esse immediate consequentiae, ita scilicet ut uno posito aliud a priori ponere sit necesse, quia mediat inter ea fieri. Ex quo infertur quod si in demonstratione accipiatur primum factum esse ut medium, non potest, sicut probatum est in superiori lectione (n. 7, seqq.), per ipsum probari secundum factum esse; neque ipsum fieri probari potest in causis de quibus agimus (in quibus nempe causa non est simul cum causato) ; quia fieri, quod tale est respectu secondi facti esse, est quoddam factum, prout consideratur prius factum esse, ex quo est ipsum fieri. — Ratio autem comparationis exinde est, quod linea concipitur ut fluxus puncti et ad punctum terminans: consequenter in ea tria distinguimus, A, B, C; nempe A punctum, quod est principium fluxus lineae (quoties linea producatur), B fieri lineae ex fluxu A, denique C punctum ad quod terminatur fluxus, et propterea in quo terminatur fieri, et est linea. Ergo A non est immediatum τ C, sed inter A et C mediat B; et proinde C non sequitur ad A immediate, ita ut isto posito poni debeat, sed sequitur solummodo mediate, hoc est mediante B, cuius ultimum est principium τοῦ esse C. Et eadem est ratio si accipiatur B, non ut fieri respectu C, sed ut quoddam factum esse (C') respectu A, inter quod et C necesse est concipere aliquod aliud fieri, B'. Similiter si accipiatur B', ut factum esse, inter ipsum et C necesse est ut sit aliud fieri B'', et ideo posito B', non sequitur necessario neque C neque B''. Et sic deinceps. Sequitur tamen, et ex opposita ratione, a posteriori: est C; ergo fuit B; et fuit A. Quae vero diximus de punctis et lineis, recte applicantur facto esse et fieri. Nam fieri est a causa ad causatum, a facto nempe ad factum esse, sicut linea est a puncto ad punctum. Ergo factum esse A, quod est principium, et factum esse C, quod est terminus, non sunt immediata, sed mediat inter ipsa fieri B, cuius principium immediate coniungitur τῷ A, et terminus coniungitur immediate τῷ C; seu, ut dicitur a scholasticis, ultimum τοῦ B est primum τοῦ C. Ergo recte a posteriori arguitur: est C, ergo est B; est B, ergo est A. Non recta autem est argumentatio: est A, ergo est B, aut saltem est principium τοῦ B; est B, ergo est C. — Notandum tamen, uti supra monuimus, quod in praesenti est sermo de causis quae non simul sunt cum suis causatis, et ideo de causis non necessariis, et quae successive agunt.
δ) De his autem etc. — Sic legimus cum CDGMT; non vero cum P: De his autem oportet etc., idest de his patebit magis, quia hic modus citandi textum inconsuetus est s. Thomae, nec in ullo codice fundamentum habet. AEFHIKLNS: De (I, in) his autem oportet magis (oportet, credimus, corrupte pro patet (οὐ προ pχ); N super oportet s. m., ostendet); B: De his autem oportet magis determinari in; Q om. De his etc., usque ad finem num; T pro in universalibus habet universali. — Infra (Tractatur) legimus cum codd. P: de hoc in sexto illius, om. libri; C, pro enim, autem.
ε) Quae sint immediata. — ABFQ(K?); quae sunt in medio; CHL: quae sint in media; N (K?) et p. m. D: quae sunt in media; ET et s. m. D: quae sunt (T, sint) immediata; G: (om. et primum) ipsum quae sint medio; I: quae sunt in materia (?); M: et primo quae sunt immediata; S p. m.: quod sint in media, s. m.: quod sit immediatum. Textus habet, Ἀνάγκη γὰρ καὶ ἐν τούτοις τὸ μέσον καὶ τὸ πρῶτον ἄμεσα εἶναι: necesse enim est et in his medium et primum esse immediata.
Porro immediata cum EMT et s. m. D videntur habere codd., qui corrupte ponunt in medio, in media, in materia. Adoptavimus lectionem quae sint immediata, quae et auctoritate codd. sustinetur, et a textu graeco requiritur. P: medium et primum quod sit sine medio. ζ) A priori enim non sequeretur etc. – PD omittunt particulam non; sed omissio est error: sese enim s. Thomas remittit ad lectionem praecedentem, in qua probatur non posse in huiusmodi rebus concludi a priori, et idem profertur exemplum de medicina et sanitate. Hinc in cod. D sec. manu τ priorī corrigitur in posteriori. Nullus error est in hac lectione; attamen non a posteriori, sed a priori est legendum: quippe quod negatur in subiecta materia fieri syllogismum a priori, et hoc per oppositionem ad id quod immediate praecedit, videlicet posse legitime fieri ratiocinationem a posteriori.–Videtur autem particulam negantem omissam fuisse in P ex incuria typothetarum: editiones enim a b c et altera veneta Omnium Opp. 1595, imo ed. 1526, ad quam Piana exacta est, habent: non consequeretur. Edd. Opp. s. Th. Antuerpiensis et Paris. errorem P reproducunt.–PA: consequeretur; GMQ: sequitur; cum aliis codd. legimus sequeretur. η) Principium, quamvis sit posterius in fieri, propter. – Haec verba desiderantur in P et edd. Vennd., eaque addimus ex unanimi codd. consensu (Q: primum...posterioris), et addenda sunt. Etenim ut patet ex contextu, per verba propter etc. assignatur ratio cur C accipitur ut principium. Unde infra dicitur: Sicut igitur C accipitur ut principium syllogizandi, eo quod est posterius in fieri etc. Adde quod hic s. Thomas exponit Aristotelem, accipiendo verba ipsius textus: ἀρχὴ δὲ τὸ Γ διὰ τ ἐγγύτατον τοῦ νῦν εἶναι, ὅ ἐστιν ἀρχὴ τοῦ χρόνου. Hinc etiam intelligimus principium, ἀρχή, esse retinendum, non autem primum
cod. Q. Primum tamen non est error: nam et Aristoteles prius dixit τὸ πρῶτον, quod postea semel et iterum dicitur ἀρχή. θ) Sicut igitur C accipitur etc. – Addimus C, quod habent codices nostri (exc. Q) et edd. a b c. Omittitur ab ed. 1526, et ideo etiam in P desideratur; sed per hanc omissionem processus s.Thomae obscurus evadit. Non enim scitur quid accipiatur ut principium syllogizandi.–Deinde cum omnibus codicibus legimus eo quod; eo caret P cum praecitata ed. 1526 et edd. bc. Editio a: ut principium syllogizandi, eo est posterius: innuit nempe lectionem codd.–Praeterea FI: quam A et posterius in praesenti nunc etiam ita accipiamus: lectio non sustinenda. CDEKLMNOST et s. m. A: ita etiam accipiamus (A, accipitur; CM, accipimus). Codd. BGHQ et p. m. A omittunt ita etc., usque ad sequentia praesenti nunc inclusive; imo A p. m. om. etiam quam C. At omissio est mendum. ι) Tamen necesse est incipere etc.–Verba ista s. Thomae referuntur ad illum Aristotelis textum: Ἀλλ’ ἀε δεῖ γε ὅμως ἀνάγκη ἀπὸ μέσου καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν πρώτου. Quae autem adduntur a s. Thoma declarant hanc Aristotelis responsionem. Esto enim sint infinita facta esse in uno fieri, quia, ut in obiectione dicitur, factum esse non consequenter se habet ad aliud factum esse; quia tamen ultimum factum esse accipitur ut medium et ut principium, licet sit posterius (arguimus enim a posteriori, non a priori), quacunque infinitate supposita, medium illud est primum et immediatum; et ideo legitime potest inferri factum esse praecedens. κ) Sit factum fundamentum.–G: factum fuerit fundamentum; Q: factum sit fundamentum. DF om. factum: quae omissio nedum est contra auctoritatem aliorum codd., sed etiam contra textum: τι ἀνάγκη θεμέλιον γεγονέναι etc. Alii codd. habent nostram lectionem. P: sit fundamentum factum.