PL 180, col. 44
Narratio restaurationis abbatae S. Martini Tornacensis (Hermannus S. Martini Tor
praefuisset, oblatus est ei a quodam clerico
liber beati Augustini De libero arbitrio, quem magister
ob solum bibliothecae suae comparans supplementum,
in scrinio cum caeteris libris projecit,
utpote qui adhuc mundanae sapientiae deditus magis
delectabatur lectione Platonis quam Augustini. Cum
ergo post duos fere menses Boethium De consolatione
philosophiae discipulis legens, ad quartum librum,
in quo De libero arbitrio disserit, pervenisset, recordatus
empti libri, cogitansque si quid dignum
memoria in eo posset inveniri, quem de ea materia
constabat intitulari, vocato ministro suo jussit sibi
eum deferri. Allatum itaque aperiens, et duas vel
tres paginas legens paulatim eloquii coepit delectari
venustate; protinusque convocatis clericis utpote
omnis expers invidiae, et inventi thesauri volens
eos participes esse: « Vere, inquit, hactenus ignoravi
Augustinum tantae tamque delectabilis fuisse
facundiae. » Dixit, statimque librum ipsum a capite
incipiens, non solum tunc, sed et sequenti die coepit
eis studiose legere, et in locis obscurioribus diligenter
exponere, cum ecce legendo ad tertium librum
pervenitur, in quo praefatus doctor, servo pro
criminibus suis de priori dignitate pulso et mundandae
cloacae deputato, comparat peccatrices animas,
quae coelestem quidem gloriam pro sceleribus
suis perdunt, hunc vero mundum cloacae fetidae similem
quodammodo decorant quandiu in eo vivunt.
Hanc ergo sententiam cum magister Odardus audientibus
discipulis legisset, tactus nimio dolore
cordis intrinsecus, ex imo pectoris trahens alta
suspiria: « Heu, inquit, quam fortiter ista nos premit
sententia! haec revera tam proprie mihi videtur
nobis congruere, ac si propter nos solummodo
fuerit scripta; hunc siquidem fetidum mundum
quantulacunque scientia nostra perornamus; coelesti
vero gloria post mortem digni non erimus, quoniam
nullum Deo servitium facimus, nec scientiam
nostram in ejus famulatu expendimus, sed in saeculi
vanitate pro mundana laude male ipsa abutimur. »
His dictis surrexit, totusque lacrymis perfusus
ecclesiam intravit. Tota subito schola turbatur, canonicorum
etiam conventus admiratione nimia concutitur.
Post haec ergo paulatim coepit sese scholis
absentare, ecclesiam plus solito frequentare, pecuniam
congregatam omnibus quidem pauperibus, sed
maxime clericis egentibus erogare, jejuniorum rigorem
attentare, ita ut multoties panem pugno includens,
et quod exterius eminebat cultello praecidens,
non plus ad comedendum retineret quam in
pugno remansisset: et ecce homo quondam lactei
candoris corpulentique nitoris, subito jejuniorum
maceratione attritus, in tantum macer et tenuis,
ossibusque prominentibus siccus, et exilis intra paucos
dies redditus est, ut ab his qui eum videre consueverant
liber beati Augustini De libero arbitrio, quem magister
ob solum bibliothecae suae comparans supplementum,
in scrinio cum caeteris libris projecit,
utpote qui adhuc mundanae sapientiae deditus magis
delectabatur lectione Platonis quam Augustini. Cum
ergo post duos fere menses Boethium De consolatione
philosophiae discipulis legens, ad quartum librum,
in quo De libero arbitrio disserit, pervenisset, recordatus
empti libri, cogitansque si quid dignum
memoria in eo posset inveniri, quem de ea materia
constabat intitulari, vocato ministro suo jussit sibi
eum deferri. Allatum itaque aperiens, et duas vel
tres paginas legens paulatim eloquii coepit delectari
venustate; protinusque convocatis clericis utpote
omnis expers invidiae, et inventi thesauri volens
eos participes esse: « Vere, inquit, hactenus ignoravi
Augustinum tantae tamque delectabilis fuisse
facundiae. » Dixit, statimque librum ipsum a capite
incipiens, non solum tunc, sed et sequenti die coepit
eis studiose legere, et in locis obscurioribus diligenter
exponere, cum ecce legendo ad tertium librum
pervenitur, in quo praefatus doctor, servo pro
criminibus suis de priori dignitate pulso et mundandae
cloacae deputato, comparat peccatrices animas,
quae coelestem quidem gloriam pro sceleribus
suis perdunt, hunc vero mundum cloacae fetidae similem
quodammodo decorant quandiu in eo vivunt.
Hanc ergo sententiam cum magister Odardus audientibus
discipulis legisset, tactus nimio dolore
cordis intrinsecus, ex imo pectoris trahens alta
suspiria: « Heu, inquit, quam fortiter ista nos premit
sententia! haec revera tam proprie mihi videtur
nobis congruere, ac si propter nos solummodo
fuerit scripta; hunc siquidem fetidum mundum
quantulacunque scientia nostra perornamus; coelesti
vero gloria post mortem digni non erimus, quoniam
nullum Deo servitium facimus, nec scientiam
nostram in ejus famulatu expendimus, sed in saeculi
vanitate pro mundana laude male ipsa abutimur. »
His dictis surrexit, totusque lacrymis perfusus
ecclesiam intravit. Tota subito schola turbatur, canonicorum
etiam conventus admiratione nimia concutitur.
Post haec ergo paulatim coepit sese scholis
absentare, ecclesiam plus solito frequentare, pecuniam
congregatam omnibus quidem pauperibus, sed
maxime clericis egentibus erogare, jejuniorum rigorem
attentare, ita ut multoties panem pugno includens,
et quod exterius eminebat cultello praecidens,
non plus ad comedendum retineret quam in
pugno remansisset: et ecce homo quondam lactei
candoris corpulentique nitoris, subito jejuniorum
maceratione attritus, in tantum macer et tenuis,
ossibusque prominentibus siccus, et exilis intra paucos
dies redditus est, ut ab his qui eum videre consueverant