Book I, lectio XIIIDEMONSTRATIO PROCEDIT EX NECESSARIIS
Aristotle's text
Si igitur est demonstrativa scientia, ex necessariis est principiis (quod enim scitur non potest aliter se habere); quae autem per se sunt, necessario insunt rebus (haec quidem sunt in eo quod quid est; quibusdam autem haec insunt in eo quod quid est praedicantibus de ipsis, quorum alterum oppositorum necesse est inesse), manifestum est, quod ex huiusmodi quibusdam utique sit demonstrativus syllogismus: omne enim aut sic inest, aut secundum accidens; accidentia autem non necessaria sunt.
Aut igitur sic dicendum, aut principium ponentibus quod demonstratio circa necessarium sit, et si demonstratum, non potest aliter se habere; ex necessariis ergo oportet esse syllogismum. Ex veris quidem est non demonstrantem syllogizare, ex necessariis autem non est; sed quidem demonstrantem: hoc enim proprium demonstrationis est.
The Latin version St Thomas commented, as the Leonine edition prints it.
If then demonstrative science is from necessary principles, (for what is scientifically known cannot subsist otherwise,) and those which are per se inherent are necessarily so in things, (for some are inherent in the definition of what a thing is, but others are they in the very nature of which the subjects are inherent, of which they are so predicated, that one of opposites is necessarily present,) it is evident that the demonstrative syllogism will consist of certain things of this kind, for every thing is either thus inherent, or according to accident, but accidents are not necessary.
Either therefore we must say this, or that demonstration is a necessary thing, if we lay down this principle, and that if demonstration is given that a thing cannot subsist otherwise, wherefore the2 syllogism must be from necessary (matter). For it is possible without demonstration to syllogize from what are true, but we cannot do so from things necessary, except by demonstration, for this is now (the essence) of demonstration. An indication also that demonstration is from things necessary is, that we thus object to those who think they demonstrate that (the conclusion) is not necessary, whether we think that the matter may altogether be otherwise possible, or on account of the argument. Hence too the folly of those appears, who think they assume principles rightly, if the proposition be probable and true, as the Sophists (assume) that to know is to possess knowledge.3 For it is not the probable or improbable, which is the principle, but that which is primary of the genus about which the demonstration is made, nor is every thing true appropriate. But that it is necessary that the syllogism should consist of necessary things appears also from these; for if he who cannot assign a reason why a thing is, when there is a demonstration, does not possess knowledge, let A4 be necessarily predicated of C, but B the medium through which it is demonstrated not of necessity, (in this case) he does not know the cause. For this is not on account of the medium, for the latter may not exist, yet the conclusion is necessary. Besides, if some one does not know, though he now possesses a reason, and is safe, the thing also being preserved, he not having forgotten it, neither did he before know it. But the medium may perish if it is not necessary, so that he, being safe, will have a reason, the thing being preserved, and yet not know it, wherefore neither did he know it before.5 But if the medium is not destroyed, yet may possibly perish, that which happens will be possible and contingent, it is impossible however that one so circumstanced should know.6 When therefore the conclusion is from necessity, there is nothing to prevent the medium through which the demonstration was made from being not necessary, since it is possible to syllogize the necessary even from things not necessary, just as we may the true from things not true. Still when the medium is from necessity the conclusion is also from necessity, as the true (results) from the true always: for let A be of necessity predicated of B, and this of C, then it is sesses science: he who possesses science knows what science is: therefore, he who knows any thing knows what science is. necessary that A should be with C. But when the conclusion is not necessary, neither possibly can the medium be necessary: for let A be present with C, not of necessity, but let it be with B, and this with C of necessity; A then will also be of necessity present with C, yet it was not supposed so.7 Since therefore what one knows demonstratively must be inherent of necessity, we must evidently obtain the demonstration through a necessary medium also, for otherwise, he will neither know why a thing exists, nor that it is necessary for it to exist, but he will either imagine not knowing, if he assumes what is not necessary as if it were necessary,8 or in like manner he will not imagine if he knows that it is through media, and why it is through the Cf. ch. 2. immediate.*9 Of accidents however which are not per se after the manner in which things per se have been defined, there is no demonstrative science, since it is not possible to demonstrate the conclusion of necessity, because accident may possibly not be present, for I speak of accident of this kind.10 Still some one may perhaps doubt why we must make such investigations about these things, if it is not necessary that the conclusion should be, for it makes no difference if any one interrogating casual things*11 should afterwards give the conclusion: nevertheless we must interrogate not as if (the conclusion) were necessary on account of things interrogated, but because it is necessary for him who asserts these should assert this, and that he should speak truly if the things are truly inherent.
Since, however, whatever are inherent per se are necessarily inherent in every genus, and so far as each is, it is clear that scientific demonstrations are of things “per se” inherent, and consist of such as these. For accidents are not necessary: wherefore it is not necessary to know the conclusion why it is, nor if it always is, but not as, for instance, syllogisms formed from signs. For what is “per se” will not be known “per se,” nor why it is, and to know why a thing is, is to know through cause, wherefore the middle must “per se” be inherent in the third, and the first in the middle.
The whole chapters, in the translation of Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
St Thomas's commentary
1. Signum autem est quod demonstratio ex necessariis sit, quoniam instantiam ita ferimus ad opinantes demonstrare, quoniam non sit necesse, si opinamur aut omnino contingere aliter, aut rationis causa. Manifestum autem ex his est et quoniam stulti, qui opinati sunt accipere bene principia, si probabilis sit propositio et vera, ut sophistae, quoniam scire scientiam est habere. Non enim quod probabile est, aut non, principium est, sed primum in genere circa quod demonstratur, et verum non omne, sed proprium. Ὅτ δ' ἐ ἀναγκαίω εἶνα δεῖ τὸ συλλογισμό, φανερὸ καὶ ἐ τνδ. Εἰ γὰ ὁ μὴ ἔχω λόγο τοῦ διὰ τί οὔσης ἀποδείξεως οὐ ἐπιστήμω, εἴ δ' ἂ ὥστ τὸ Α κατὰ τοῦ Γ ἐ ἀνάγκης ὑπάρχει, τὸ δὲ Β τὸ μέσο, δι' οὗ ἀπεδείχθ, μὴ ἐ ἀνάγκης, οὐ οἶδ διότ. Οὐ γὰ ἔστ τοῦτ διὰ τὸ μέσον· τὸ μὲ γὰ ἐνδέχετα μὴ εἶνα, τὸ δὲ συμπέρασμ ἀναγκαῖο. Quod autem ex necessariis esse oportet syllogismum, manifestum et ex his est. Si enim non est habens rationem propter quid, existente demonstratione, non est sciens; si autem utique, ut quod A de C ex necessitate esse, B autem medium, per quod demonstratum est, non ex necessitate, non scivit propter quid. Non est enim hoc propter medium: hoc enim quidem contingit non esse, conclusio autem necessaria. Ἔτ εἴ τις μὴ οἶδ νῦ ἔχω τὸ λόγο καὶ σωζόμενος, σωζομένο τοῦ πράγματος, μὴ ἐπιλελησμένος, οὐδὲ πρότερο ᾔδε. Φθαρεῖ δ' ἂ τὸ μέσο, εἰ μὴ ἀναγ- καῖο. Ὥστ ἕξε μὲ τὸ λόγο σωζόμενος σωζομέ- νο τοῦ πράγματος, οὐ οἶδ δέ· οὐδ' ἄρ πρότερο ᾔδε. Εἰ δὲ μὴ ἐφθαρτα, ἐνδέχετα δὲ φθαρῆνα, τὸ συμβαῖνο ἂ εἴ δυνατὸ καὶ ἐνδεχόμενο. Ἀλλ' ἔστι ἀδύνατο οὕτως ἔχοντ εἰδένα. Amplius si aliquis nescit nunc habens rationem, et salvatus est, salva re, nec oblitus, neque prius scivit. Corrumpetur autem utique medium, nisi sit necessarium. Quare habebit quidem rationem, salvus, salva re, nescit autem. Neque ergo prius scivit. Si vero non corruptum est, contingit autem corrumpi, quod accidit utique erit possibile et contingens. Sed est impossibile sic se habentem scire. Ὅτα μὲ οὖ τὸ συμπέρασμ ἐ ἀνάγκης ᾖ, οὐδὲ κω- λύε τὸ μέσο μηὴ ἀναγκαῖο εἶνα, δι' οὗ ἐδείχθη· ἔστ γὰ τὸ ἀναγκαῖο καὶ μὴ ἐ ἀναγκαίο συλλο- γίσασθα, ὥσπε καὶ ἀληθὲς μὴ ἐ ἀληθῶ. Ὅτα δὲ τὸ μέσο ἐ ἀνάγκης, καὶ τὸ συμπέρασμ ἐ ἀνάγκης, ὥσπε καὶ ἐ ἀληθῶ ἀληθὲς ἀεί. Ἔστ γὰ Α κατὰ τοῦ Β ἐ ἀνάγκης, καὶ τοῦτ κατὰ τοῦ Γ. ἀναγκαῖο τοίνυ καὶ τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει. Ὅτα δὲ μὴ ἀναγκαῖο ᾖ τὸ συμπέρασμ, οὐδὲ τὸ μέσο ἀναγκαῖο οἷόντ' εἶνα. Ἔστ γὰ τὸ Α τῷ Γ μὴ ἐ ἀνάγκης ὑπάρχει, τῷ δὲ Β, καὶ τοῦτ τῷ Γ ἐ ἀνάγκης· καὶ τὸ Α ἄρ τῷ Γ ἐ ἀνάγκης ὑπάρξε. Ἀλλ' οὐ ὑπέκειτ. Cum quidem igitur conclusio ex necessitate est, nihil prohibet medium non necessarium esse, per quod monstratum est: est enim necessarium et non ex necessariis syllogizare, sicut et verum non ex veris. Cum autem medium ex necessitate est, et conclusio ex necessitate, sicut ex veris verum semper. Sit enim A de B ex necessitate, et hoc de C; necesse ergo est et A de necessitate inesse C. Sed cum non necessaria sit conclusio, neque medium necessarium esse possibile est. Sit enim A in C non ex necessitate inesse; in B autem A ex necessitate, et hoc in C ex necessitate; et A ergo in C ex necessitate erit. Sed non concessum est. Ἐπεὶ τοίνυ εἰ ἐπίστατα ἀποδεικτικῶς, δεῖ ἐ ἀνάγκης ὑπάρχει, δῆλο ὅτ κ διὰ μέσο ἀναγκαίο δεῖ ἔχει τὴ ἀπόδειξιν· οὐ ἐπιστήσετα οὔτ διότ οὔτ ὅτ ἀνάγκ ἐκεῖν εἶνα, ἀλλ' ἢ οἴησετα οὐ εἰδώς, ἐὰ ὑπολάβῃ ὡς ἀναγκαῖο τὸ μὴ ἀναγκαῖο, ἢ οὐδ' οἴησετα ὁμοίως, ἐά τ τὸ ὅτι· εἰδῇ διὰ μέσω ἐά τ τὸ διότ καὶ δ ἀμέσω. Quoniam igitur, si scit demonstrative, oportet ex necessitate inesse, manifestum quoniam et per medium necessarium oportet habere demonstrationem, aut non sciet neque propter quid, neque propter quia necesse est illud esse; sed aut opinabitur nesciens, si accipiat tamquam necessarium non necessarium, aut neque opinabitur similiter, sive sciet quia per media, sive propter quid et per immediata. 1. Postquam determinavit Philosophus de dici de omni, et per se, et universali quibus utimur in demonstratione, hic iam incipit ostendere ex quibus demonstratio procedit. Et dividitur in duas partes: in prima, ostendit ex quibus procedat demonstratio propter quid; in secunda, ex quibus procedat demonstratio quia: ibi: Sed quia differt et propter quid etc. - Prima in duas: in prima, ostendit qualia sint ex quibus demonstratio procedit; in secunda, docet quae sint demonstrationis principia; ibi: Quid quidem igitur prima significent etc. - Prima in tres: in prima, ostendit quod demonstratio est ex necessariis; in secunda, quod est ex his, quae sunt per se; ibi: Accidentium autem etc.; in tertia, quod procedat ex principiis propriis; ibi: Non ergo est ex alio genere etc. - Circa primum duo facit: primo, ostendit quod demonstratio procedat ex necessariis; secundo, probat quaedam quae supposuerat; ibi: Quod autem oporteat ex necessariis etc. - Circa primum tria facit: primo, continuat se ad praecedentia; secundo, probat propositum; ibi: Quae autem sunt per se etc.; tertio, infert ex dictis quandam conclusionem; ibi: Manifestum autem ex his etc. - Dicit ergo primo, ex praedictis inferens, quod si est demonstrativa scientia, idest si scientia per demonstrationem acquiritur, oportet quod sit ex necessariis principiis. Cuius illationis necessitas ex hoc apparet, quia quod scitur impossibile est aliter se habere, ut habitum est in definitione eius quod est scire.
2. Deinde cum dicit: Quae autem per se sunt etc., ostendit quod demonstratio sit ex necessariis; et primo, per rationem; secundo, per signum; ibi: Signum autem est etc.- Circa primum ponit duas rationes: quarum prima talis est. Ea, quae per se praedicantur, necessario insunt. Et hoc manifestat in duobus modis per se. In primo quidem, quia ea, quae per se praedicantur, insunt in eo quod quid est, idest in definitione subiecti. Quod autem ponitur in definitione alicuius, necessario praedicatur de eo. In secundo vero, quia quaedam sunt subiecta, quae ponuntur in quod quid est praedicantibus de ipsis, idest in definitione suorum praedicatorum. Quae quidem si sint opposita, necesse est quod alterum eorum subiecto insit; sicut par vel impar numero, ut superius ostensum est. Sed manifestum est quod ex quibusdam principiis huiusmodi, scilicet per se, fit syllogismus demonstrativus: quod probat per hoc, quod omne quod praedicatur, aut praedicatur per se aut per accidens; et ea, quae praedicantur per accidens, non sunt necessaria: ex his autem, quae sunt per accidens, non fit demonstratio, sed magis sophisticus syllogismus. Unde relinquitur quod demonstratio sit ex necessariis.
3. Sciendum autem est quod cum in demonstratione probetur passio de subiecto per medium, quod est definitio, oportet quod prima propositio, cuius praedicatum est passio et subiectum est definitio, quae continet principia passionis, sit per se in quarto modo; secunda autem, cuius subiectum est ipsum subiectum et praedicatum ipsa definitio, in primo modo. Conclusio vero, in qua praedicatur passio de subiecto, est per se in secundo modo.
4. Secundam rationem ponit; ibi: Aut igitur sic etc.: quae talis est. Demonstratio circa necessarium est et demonstratum, idest demonstrationis conclusio, non potest aliter se habere. Et hoc accipiendum est tanquam principium ad ostendendum propositum, scilicet quod demonstratio ex necessariis procedat; cuius quidem principii veritas ex praemissis apparet, ut iam dictum est. Ex hoc autem principio sic argumentatur. Conclusio necessaria non potest sciri nisi ex principiis necessariis; sed demonstratio facit scire conclusionem necessariam; ergo oportet quod sit ex principiis necessariis.—In quo differt demonstratio ab aliis syllogismis: sufficit enim in aliis syllogismis quod syllogizetur ex veris. Nec est aliquod aliud genus syllogismi, in quo oporteat ex necessariis procedere, sed in demonstratione tantum oportet hoc observare. Et hoc est proprium demonstrationis, scilicet ex necessariis semper procedere.
5. Deinde cum dicit: Signum autem etc., probat idem per signum hoc modo. Contra rationem aliquam non infertur instantia, nisi per hoc quod deficit aliquid eorum, quae in ratione illa observanda sunt; sed contra eum, qui opinatur se demonstrare, ferimus instantiam quod non sit necesse ea, ex quibus procedit, esse vera: sive opinemur ea contingere aliter se habere, sive talem instantiam feramus rationis, idest disputationis causa; ergo demonstratio debet procedere ex necessariis.
6. Deinde cum dicit: Manifestum autem etc., infert conclusionem ex dictis: dicens quod manifestum est, ex hoc quod oportet demonstrationem ex necessariis concludere, quod stulti sunt illi, qui opinati sunt bene se principia demonstrationis accipere, si solum propositio accepta sit probabilis vel vera, ut sophistae faciunt, idest illi, qui apparent scientes et non sunt. Nam scire non est nisi per hoc quod scientia habetur, scilicet ex demonstratione; ex hoc autem quod aliquid est probabile vel improbabile non habetur quod sit primum vel non primum; sed tamen oportet illud circa quod fit demonstratio esse primum in genere aliquo et esse verum.—Non tamen omne primum accipit demonstrator, sed primum proprium illi generi, circa quod demonstrat; sicut arithmeticus non accipit primum, quod est circa magnitudinem, sed circa numerum.
7. Attendendum est autem quod sophistae non sumuntur hic sicut in libro Elenchorum, qui procedunt ex his quae videntur probabilia et non sunt, aut videntur syllogizare, non tamen syllogizant. Sicut enim tales sophistae dicuntur, idest apparentes et non existentes, in quantum deficiunt a dialectica argumentatione; ita dialecticae argumentationes si appareant demonstrative probare et non probent, sophisticae sunt, in quantum videntur sua argumentatione scientes, et non sunt.
8. Deinde cum dicit: Quod autem ex necessariis etc., ostendit quod supposuerat. Et circa hoc duo facit: primo, ostendit quod conclusio necessaria non potest sciri ex principiis non necessariis; secundo, quod licet non possit sciri necessarium ex non necessariis, tamen syllogizari potest; ibi: Cum quidem igitur conclusio etc. – Primum ostendit duabus rationibus, quarum prima talis est. Si quis non habeat rationem propter quid ostendentem, non efficitur sciens, etiam demonstratione habita: quia scire est causam rei cognoscere, ut supra dictum est. Sed ratio, quae infert conclusionem necessariam ex non necessariis principiis, non ostendit propter quid. Quod exemplificat in terminis communibus. Ponatur enim quod haec conclusio sit necessaria: Omne C est A; et demonstretur per hoc medium B, quod non sit necessarium medium, sed contingens, puta quod haec propositio sit contingens, Omne B est A, vel Omne C est B, aut utraque; constat quod per hoc medium contingens, quod est B, non potest sciri de conclusione necessaria, quae est, Omne C est A, propter quid. Quod sic probatur. Remota causa propter quam est aliquid, oportet quod removeatur effectus; sed hoc medium cum sit contingens, contingit removeri, conclusionem autem removeri non contingit cum sit necessaria; relinquitur ergo quod non potest sciri conclusio necessaria per medium contingens.
9. Secundam rationem ponit; ibi: Amplius si etc., quae talis est. Si aliquis nunc nescit, cum tamen habeat eandem rationem, quam prius habuit, et salvatus est, idest non desiit esse, salva re, idest etiam re scita non corrupta, et iterum ipse non est oblitus; manifestum est quod etiam neque prius scivit. In hoc autem Philosophus innuit quatuor modos, quibus aliquis amittit scientiam, quam prius habuit. Unus modus est quando excidit a mente eius ratio, per quam prius sciebat. – Alius modus est per corruptionem ipsius scientis. – Tertius per corruptionem ipsius rei scitae, sicut si sciam te sedere, dum sedes, te non sedente, haec scientia perit. Quartus est per oblivionem. Unde nullo istorum modorum existente, si aliquis modo nesciat aliquid, nec prius scivit. Sed ille, qui habet conclusionem necessariam per medium contingens, corrupto medio contingenti, nescit, medio non existente, et tamen eandem rationem habet, et salvus est, et salva est res, et non est oblitus. Ergo neque prius scivit, quando medium non erat corruptum. – Quod autem medium, quod est contingens, corrumpatur, probat, quia id quod non est necessarium, oportet quod aliquando corrumpatur. Si autem dicatur quod medium nondum est corruptum: quia tamen non est necessarium, manifestum est quod contingit ipsum corrumpi. Posito autem contingenti, illud quod accidit non est impossibile, sed possibile et contingens. Quod autem sequebatur erat impossibile, scilicet, quod aliquis scientiam haberet alicuius, quod postea nesciret, manentibus conditionibus supra positis: quod tamen sequitur ex hoc quod est medium esse corruptum z; quod et si non sit verum, est tamen contingens, ut dictum est.
10. Deinde cum dicit: Cum quidem igitur etc., ostendit quod licet per medium contingens non possit sciri conclusio necessaria, tamen potest syllogizari conclusio y necessaria ex medio non necessario. Dicit ergo quod nihil prohibet, cum conclusio necessaria est, medium non necessarium esse per quod ostenditur, syllogismo tamen dialectico, non demonstrativo, qui facit scire Contingit enim necessarium syllogizari ex non necessariis, sicut contingit syllogizari verum ex non veris: non tamen contingit e converso; quia cum medium est necessarium et conclusio necessaria erit, sicuti ex veris praemissis semper concluditur verum. Quod autem ex necessariis semper concludatur necessarium, sic probat: Sit enim A de B ex necessitate, idest sit haec propositio necessaria: Omne B est A; et hoc de C, idest sit haec etiam necessaria: Omne C est B; ex his autem duabus necessariis sequitur tertia necessaria, scilicet conclusio, quod, omne C est A. Ostensum est enim in libro Priorum quod ex duabus propositionibus de necessitate sequitur conclusio de necessitate. – Ostendit etiam consequenter quod si conclusio non esset necessaria, nec medium posset esse necessarium. Ponatur enim quod haec conclusio, Omne C est A, sit non necessaria, praemissae autem duae sint necessariae; secundum id quod praestonsum est, sequitur quod conclusio sit necessaria, cum tamen contrarium sit positum, scilicet quod conclusio sit non necessaria.
11. Deinde cum dicit: Quoniam igitur etc., infert conclusionem principaliter aa intentam ex omnibus praedictis, dicens quod quia oportet necessarium esse aliquid, si demonstratione sciatur, manifestum est ex praemissis quod oportet demonstrationem haberi per medium necessarium: alioquin nesciretur quod conclusio sit necessaria, neque propter quid, neque quia, cum necessarium non possit sciri per non necessarium, ut ostensum est. Sed si aliquis habeat rationem per medium non necessarium, dupliciter potest esse dispositus. Aut enim cum ipse sit non sciens, opinabitur tamen se scire, si accipiat in sua opinione medium non necessarium, tanquam necessarium; aut etiam non opinabitur se scire, si scilicet credat non se habere medium necessarium. Et hoc universaliter intelligendum est, tam de scientia quia, qua scitur aliquid per mediata, quam de scientia propter quid, qua scitur aliquid per immediata. Horum autem differentia posterius ostendetur.
No English translation of this commentary is in the public domain: the Latin is given here.
Notes of the Leonine editors
α) Probat quaedam quae supposuerat. Ita legendum est cum codd., et corrigenda lectio Piana: probat sic quaedam quae posuerat; H: probat quoddam quod supposuerat. — Cf. infra n. 8. β) Si est demonstrativa scientia, idest si scientia per demonstrationem acquiritur... necessitas ex hoc apparet. Est lectio codd. — G: si est..., si scientia... necessitas et ex hoc apparet; O: si est..., si scientia... necessitas in hoc apparet; L: ex hoc patet; P: si sit... si scientia... necessitas apparet. — Infra cod. H lectionem habet non spernendam: ut habitum est supra in definitione ipsius scire. Aristoteles in textu habet: Εἰ οὖν ἐστὶν ἡ ἀποδεικτικὴ ἐπιστήμη ἐξ ἀναγκαίων ἀρχῶν etc.; nempe: Si igitur est demonstrativa scientia ex necessariis principiis etc. In versione autem textui praefixa habetur: Si igitur est demonstrativa scientia, ex necessariis est principiis. Nempe, si est demonstrativa scientia, assumitur ut antecedens; et, ex necessariis est principiis, datur ut consequens. Contra in textu graeco videntur verba illa pertinere ad unam conditionem, cuius conditonatum sit: φανερόν, manifestum etc. Et hunc sensum refert versio praefixa commentario Averrois in I Posterior. (Ed. cit. Ven.): Si igitur est demonstrativa scientia ex necessariis principiis. Item Pacius vertit Aristotelis verba: Atqui si demonstrativa scientia ex certis quibusdam ac necessariis initiis oriatur (Cap. VI, pag. 185. Ed. cit.). Eiusdem sententiae est Themistius in sua Paraphrasi in I Poster., cap. XIV (pag. 11. Ed. cit.). Sic enim Aristotelis mentem interpretatur: Nam si notitia per demonstrationem quaesita ex principiis necessariis, et quae aliter esse non possint, consurgit etc. Addendus Philoponus qui syllogismum Aristotelis hoc modo exponit: Si demonstrationes sunt ex necessariis; necessaria autem sola sunt per se; ex his igitur quae per se sunt, sunt demonstrationes (In I Poster., §. Si igitur est etc., pag. 28, col. 1). Praeterea Boethius: Si igitur est demonstrativa scientia et ex necessariis principiis etc. (I Post., cap. VI. — Ed. Basileae, pag. 526). Et b. Albertus Magnus in I Poster.: Si sint propositiones ex quibus est syllogismus et necessariae et per se, quod necesse est etc. (Tract. II, cap. XVII, pag. 551, col. 1). — Contra s. Thomas dividit propositionem illam in duo membra et unum ponit antecedens (si scientia per demonstrationem acquiritur); alterum ut consequens (oportet quod sit ex necessariis). Et rationem assignatam ab Aristotele (ὁ γὰρ ἐπίσταται, οὐ δυνατὸν ἄλλως ἔχειν), quam praelaudati interpretes referunt ad hypothessim (εἰ οὖν etc.), s. Thomas ad ἐξ ἀναγκαίων ἀρχῶν probandum dicit positam (cuius illationis necessitas etc.). Hanc s. Thomae expositionem directe oppugnat Aegidius in I Poster. (Text. comm. 15, §. Si igitur est demonstrativa scientia etc., fol. 31 rect., col. 2), cuius verba utile duco recitare: « Dicit ergo: Si demonstrativa scientia est ex necessariis principiis, quod enim scitur non » potest aliter se habere. — Dubitaret forte aliquis in hoc dicto Philo- » sophi quid se habet ut antecedens, et quid ut consequens, et quid ut » conclusio, et quid ut praemissae. — Dicendum aliquos dixisse Philoso- » phum hic intendere probare demonstrativam scientiam esse ex neces- » sariis; et hoc probat per hoc, quia quod scitur impossibile est aliter » se habere (est ipsamet ratio s. Thomae). Et forte illud quod induxit » eos fuit, quod in textu ponitur haec coniunctio enim, quae est coniun- » ctio causalis; et ideo cum in textu dicitur, quod enim scitur impos- » sibile est aliter se habere, quia videtur ibi esse redditio causae. Et » habet esse sensus, quod ideo demonstrativa scientia est ex necessariis,
» quia quod scitur non potest aliter se habere. Sed haec expositio non » est recta: quia nunquam haec conditio si ponitur ad consequens, sed » semper ad antecedens. Si quis ergo diceret: si igitur erit homo, ex » necessitate enim erit animal; hoc quod dico, si igitur erit homo, se » habet ut antecedens; ex necessitate enim erit animal, se habet ut » consequens. Talis est locutio quae traditur in litera: si ergo erit de- » monstrativa scientia ex necessariis, se habet ut antecedens, et tenet » locum praemissarum; quod enim scitur non potest aliter se habere, » habet se ut consequens, et tenet locum conclusionis. Philosophus itaque » vult probare quod demonstrativa scientia non est ex his quae possunt » aliter se habere. Nam cum superius ostendisset ex quibus est demon- » stratio et quae oportet accipere; in parte ista, ut dicebatur, declarat » de quibus non est, et a quibus oportet cavere. In declarando ergo » hanc conclusionem intentam, Philosophus praemittit hanc consequen- » tiam quod si demonstrativa scientia est ex necessariis, est ex his » quae non possunt se aliter habere. Ideo inferius per multas rationes » probabit hoc antecedens, quod, scientia demonstrativa sit ex neces- » sariis: nam, hoc probato, probatum erit et hoc consequens, quod est » principale intentum, videlicet quod sit ex his quae non possunt aliter » se habere. » Haec Aegidius. Caietanus in I Poster., cap. VI, §. Circa principalem conclusionem etc., acriter respondet Aegidio sustinetque quod, Si demonstrativa scientia est, sit antecedens; consequens vero, Ex necessariis est principiis, nempe, oportet demonstrationem esse ex necessariis principiis; quae denique adduntur ab Aristotele sunt probatio consequentiae, ut clare habes, inquit, in expositione s. Thomae (Ib. fol. 47 verso, col. 1). Et re sane vera. Aristoteles in hac lectione incipit disserere de his, quae iam enunciaverat in principio lectionis IX, quaeque tamen ibi prosecutus non est, ut de tribus principiis, dici de omni, dici per se et dici universale, declarationem praemitteret. Quibus in praecedentibus lectionibus abunde declaratis, redit ad argumentum positum in principio IX lectionis, ac fere iisdem verbis idem iterum proponit. Lectione enim IX in haec verba exorditur: Ἐπε δ' ἀδύνατον λλως ἔχειν οὐ ἐστιν ἐπιστήμην ἁπλῶς, ἀναγκαον ἂν εἴη τὸ ἐπιστητὸν τὸ κατὰ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην... ἐξ ἀναγκαίων ρα συλλογισμός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις. Manifestum est in hac argumentatione quod ἀδύνατον ἄλλως etc. est antecedens, et ἀναγκαον ἂν εἴη... ἐξ ἀναγκαίων etc. est consequens. In hac autem lectione dicitur: Εἰ οὖν ἐστὶν ἡ ἀποδεικτικὴ ἐπιστήμη ἐξ ἀναγκαίων ἀρχῶν (ὁ γὰρ ἐπίσταται, οὐ δυνατὸν ἄλλως ἔχειν). Idem est processus in utraque lectione, nam quia id quod scitur impossibile est aliter se habere, concluditur quod scientia demonstrativa sit ex necessariis; discrimen solummodo est in eo quod lect. IX argumentum est sub forma causali; in hac lectione autem sub forma conditionali proponitur. Atqui in priori argumentatione demonstrativa scientia est ex necessariis, est consequens, et, quod scitur non potest aliter se habere, est ratio seu antecedens. Pariter et in argumentatione huius lectionis, ratio seu antecedens est causalis, quod enim scitur non potest aliter se habere ( γὰρ ἐπίσταται etc.); consequens vero est, scientia demonstrativa est ex necessariis principiis (ἡ ἀποδεικτική etc.). Consequenter intricata et textui Aristotelis opposita est expositio Aegidii aientis propositionem, quod enim scitur non potest aliter se habere, esse consequens, et propositionem, si demonstrativa etc., esse antecedens.
Seposita ergo interpretatione Aegidii, redeundum est ad lectionem: Si igitur est demonstrativa scientia, ex necessariis est principiis, quae, uti diximus, contraria videtur textui Aristotelis et communi expositioni commentatorum. Et quoad primam partem aut nulla aut parvi momenti est difficultas: vix enim aut ne vix quidem differunt istae propositiones: Si igitur est demonstrativa scientia ex necessariis principiis, iuxta textum graecum, et, Si non potest dari demonstrativa scientia, nisi sit ex principiis necessariis, vel, Si est demonstrativa scientia, ex necessariis est principiis.-Sed praecipua oppositio inter s. Thomam et commentatores videtur esse in prosecutione argumenti. Nam ubi commentatores dicunt ab Aristotele inferri conclusionem: ergo demonstratio est ex his quae per se sunt; s. Thomas dicit: ergo demonstratio est ex his quae sunt necessario. Textus Aristotelis est: φανερὸν τι ἐκ τοιούτων τινῶν ἂν εἴη ὁ ἀποδεικτικὸς συλλογισμός; et cum praemisisset: τὰ δὲ καθ' αὑτὰ πάρχοντα ἀναγκαῖα τοῖς πράγμασιν, per verba ἐκ τοιούτων τινῶν, videtur intelligere: ex iis quae per se sunt, non autem ex iis quae sunt necessario. Verum data hac expositione, intricatior videtur processus Aristotelis: nam in sequenti lectione probat quod syllogismus demonstrativus est ex his et de his quae sunt per se, ex eo quod est de necessariis: 'Επεὶ δ' ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει περὶ ἕκαστον γένος ὅσα καθ' αὑτὰ ὑπάρχει, καὶ ἕκαστον, φανερὸν ὅτι περ τῶν καθ' ατὰ ὑπαρχόντων αἱ ἐπιστημονικα ἀποδείξεις, καὶ ἐκ τῶν τοιούτων εἰσίν. Conclusio haec (φανερὸν ὅτι etc.) eadem igitur esset ac conclusio posita in praesenti lectione, et ex eisdem principiis deducta. Id autem non accidit si in hac lectione inferatur demonstrationem esse ex necessariis: quod fieri utique potest, cum conclusionem esse per se et esse conclusionem de necessariis, sint propositiones convertibiles (Cf. lect. seq. not. ξ).
γ) Ea quae per se praedicantur necessario insunt. Quamvis de his quae per se dicuntur in hac ratione sit sermo, tamen medium in hac lectione assumptum ad probandum quod demonstratio debeat fieri ex necessariis, est scire vel scientia, quae tunc habetur quando conclusio non potest aliter se habere, seu est de necessariis, quae per se insunt. Id patet ex dictis in fine num. 1, et in n. 4, ac explicite affirmatur lect. seq., n. 3.
Quoad vero principium assumptum, Ea quae per se praedicantur necessario insunt, dubium moveri potest. Nam haec propositio, Petrus est homo, est propositio per se, imo in primo modo dicendi per se (Cf. supra lect. x, n. 3), quia si Petrus definiretur, praedicatum homo poneretur in eius definitione. Quod est dici per se in primo modo. Attamen videtur quod praedicatum homo non insit necessario Petro. Quae enim necessario insunt, semper insunt, neque possibile est ea aliter se habere. At Petrus, cum non sit subiectum necessarium sed contingens, potest aliter se habere, et ideo neque praedicatum semper et necessario ipsi inest.
Ad hoc dubium solvendum sciendum est quod propositio Petrus est homo (et aliae similes) est propositio de tertio adiacente (Cf. Perih., lib. II, lect. II, n. 2). In propositione autem de tertio adiacente non attenditur utrum subiectum vel praedicatum existant nec ne, sed solum utrum vera sit connexio praedicati cum subiecto: quae proinde connexio si necessaria est, necessaria erit propositio; si contingens, et propositio contingens erit. Ad investigandum autem utrum connexio ipsa sit necessaria vel contingens, necesse est et sufficit considerare naturam subiecti, ut videatur an de eius ratione sit praedicatum: dato enim quod praedicatum sit de ratione subiecti, istud intelligi non potest sine praedicato, et connexio inter praedicatum et subiectum erit necessaria, et ideo necessaria, quia praedicatum dicitur de subiecto in primo modo dicendi per se. -Id praecise accidit in propositione: Petrus est homo, et similibus: nam Petrus designat individuum naturae specificae humanae, homo designat hanc naturam; repugnat autem naturam specificam non esse de ratione subiecti individui quod est sub natura illa. Ergo homo est de ratione Petri; ergo propositio illa, Petrus est homo, quae est in primo modo dicendi per se, est necessaria.
Neque obstat quod subiectum (Petrus) sit contingens, hoc est, possibile non esse; nam, uti iam notavimus, hic non attenditur existentia praedicati et subiecti, sed connexio necessaria. At vero si Petrum concipias, eum ut hominem concipias necesse est, ita ut si ab homine abstrahas, perit conceptus Petri, hoc est, individui naturae humanae. Igitur connexio necessaria est; ergo et propositio necessaria.-Neque proinde ex his sequitur: Petrus est homo, est propositio necessaria; ergo Petrus necessario est: nam a necessitate connexionis praedicati cum subiecto fit transitus ad necessitatem existentiae subiecti vel praedicati.-Eadem ratiocinatio valet pro aliis modis dicendi per se.
δ) In duobus modis per se. Codices nostri omittunt omnes per se. Procul dubio, uti patet ex immediate sequentibus, de per se est sermo. Qua de causa si quis propter codd. auctoritatem illa verba velit expungere, subintelligere tamen debet.-Cod. O omittit sequens quidem.
ε) Quod autem ponitur etc. Retineo hanc lectionem Pianam, quae est etiam maioris partis codd.-Codd. HM: quae autem ponuntur in definitione alicuius de necessitate et de necessitate etiam codd. ABCGO) praedicantur de eo.-O: quod ponitur, sed omissio autem est mendum, sicut mendum est cum infra omittit quia, post in secundo vero.-CM: in secundo, quia quaedam subiecta (subiecta omitt. C) sunt in eo quod quid est (in eo quod quid est, etiam KRS et marg. D.-Cf. text.) praedicantibus etc. Ceteri codd. legunt cum Piana, et recte.
ζ) Sed manifestum est etc. S. Thomas hic ponit minorem argumenti verbis ipsius Aristotelis, ut in textu videre est, addendo ex se vocabulum principiis, subintellectum in ipso textu. Codices concordant cum Piana, uno M excepto, qui legit: sed manifestum est quod ex huiusmodi principiis, scilicet quae insunt per se.
η) Quod omne quod praedicatur.... quae sunt per accidens etc. Haec lectio Piana perspicua est, et omnino retinenda: habet etiam pro se codicum auctoritatem.-Cod. M mendosus hoc loco est et unintelligibilis: quod omne quod praedicatur per se et ea quae per accidens et quae praedicantur per se sunt necessaria; ex his autem etc.-Cod. H: quod omne quod praedicatur... et ea quae praedicantur per se, sunt necessaria, ex his autem.-Cod. N legit cum Piana nisi quod loco, ex his autem, habet, et ideo ex his.-Codd. AG habent et ipsi lectionem Pianam; sed post verba ex his autem, quae sunt per accidens, addunt, et ea quae praedicantur per accidens, non fit etc.-Ceteri codd. stant pro Piana.
θ) Secunda autem etc.-A: secunda autem propositio, cuius est... ipsa definitio, est in primo modo; B: sit per se in primo modo. Verba, sit per se, omittunt cum P codd. CDEGIKLMNOQRST, qui, exc. O, omittunt etiam in; sed in C sit per se in add. marg., non secus ac priora verba, est ipsum subiectum, quae id. C una cum codd. MS omittit in corpore (S tamen adduntur marg.).-H loco, est ipsum subiectum, habet: est definitum.-Verba, sit per se, quibus citati codices carent, necessaria non sunt, quia de facili subintelliguntur, et omnino subintelligenda sunt, si non explicite ponantur.-Supra (sit per se in quarto modo), codd. CDKLMQ: sit per se et quarto modo; N: sit per se quarto modo.-Et in fine, codd. LN: per se secundo modo; R: per se etiam secundo modo.
ι) Conclusio vero etc. Vera haec adnotatio s. Thomae exemplo erit perspicua. Sit demonstrandum homini convenire hanc passionem seu proprietatem, nempe capacitatem scientiae, et demonstretur hoc modo: Animal rationale est capax scientiae; sed homo est animal rationale; ergo homo est capax scientiae. In hoc syllogismo medium assumptum est tanimal rationale: quod est definitio subiecti, nempe hominis, de quo probanda est et probatur passio, nempe capacitas sciendi. Porro in prima seu maiori propositione definitio subiecti, nempe hominis, est subiectum et passio est praedicatum; in secunda vero seu minori propositione subiectum est illud ipsum subiectum de quo probanda est et probatur passio, et praedicatum est ipsa definitio.-At passio seu capacitas sciendi dicitur in maiori propositione de animali rationali in
quarto modo dicendi per se (lect. x, n. 7); et dicitur de homine in conclusione in secundo modo dicendi per se (ib. n. 4); denique in minori propositione animal rationale in primo modo dicendi per se (ib. n. 3) dicitur de homine. Notandum tamen quod, sicut praemissum est n. 1, hic sermo est de demonstratione propter quid, nempe de demonstratione quae procedit ex notioribus simpliciter (Cf. lect. VIII, not. β), et ideo ex causa propter quam res, quae demonstratur, est sicuti demonstratur. Definitio vero, seu essentia rei, est causa seu ratio passionum vel proprietatum, quae ab essentia necessario resultant et ipsam inseparabiliter comitantur. Quapropter est demonstratio propter quid illa, per quam ex definitione subiecti probatur aliquid ipsi subiecto de necessitate convenire.—Quo in casu propter quid est idem ac quid vel quod quid (Cf. Perih., lect. x, not. ε), seu essentia rei in seipsa, quae quatenus causa seu ratio proprietatis, dicitur respectu huius, propter quid.—Haec quae summis, ut ita dicam, labiis delibavimus, infra (lect. XVII et seqq.) a s.Thoma explanantur. κ) Ex praemissis apparet etc. Codd.—P: veritas apparet; L: ex praemissis patet ut etc.; codd. CMS: ex praemissis apparet, ut manifestum est.—Cod. H verba, ut iam dictum est, omittit. Sed non esse omittenda, neque substituenda per lectionem codd. CMS suadent tum auctoritas aliorum codd., tum ea quae supra n. 1 a s. Thoma dicta sunt. Ibi enim, dictum est, ex praedictis inferendo, quod scientia demonstrativa debet esse ex necessariis, quia quod scitur impossibile est aliter se habere.—Codd. BM loco cuius quidem principii etc., habent: cuius quidem veritatis principium etc. Quae lectio non est approbanda. λ) Ex quibus procedit etc.—Cod. H: ex quibus procedit, esse vera, idest quod praemissae ex quibus procedit non sunt necessariae, sive quod praemissae contingunt aliter se habere, semper talem instantiam fecimus rationis, idest etc.—M: ex quibus procedit ... (ut P.), sive opinionem contingeret habere super talem instantiam ferimus rationis, idest etc.; C: sive opinionem contingerit eo a (aliter) se habere etc., ut M. Quae duae ultimae lectiones unintelligibiles sunt, ut quisque per se videt. Sed nec lectio cod. H sustineri potest, quippe in ea duo membra quod praemissae ex quibus etc. sive quod praemissae contingunt, ut distincta proferuntur verbis et indistincta sensu: deinde verba, semper talem instantiam fecimus (seu ferimus) rationis, confusionem inducunt. Pianam lectionem habent alii codices. μ) Sit primum vel non primum; sed etc.—Cod. L: sit prius primum etc.; N: sit principium; sed etc.; Q: sit principium vel non principium; sed etc.; RS omittunt vel non primum; O: scitur primum etc., ut Piana; cuius lectio auctoritate aliorum codd. suffulta retinenda est. Corollarium enim quod hoc loco infert Aristoteles contra sophistas seu dialecticos est, quod isti stulti sunt, cum existiment se vere demonstrare, assumentes pro principio demonstrationis propositionem vel probabilem vel solummodo veram. Declaratur autem corollarium hoc modo. Ex eo quod aliquid sit solummodo probabile vel verum (quae assumunt sophistae, seu verius (n. seq.) dialectici) non habetur quod sit primum principium; sed demonstratio debet procedere ex principiis primis (in illo nempe genere rerum de quibus instituitur demonstratio); ergo stulti sunt sophistae cum opinantur se bene principia demonstrationis accipere, si solum propositio accepta sit probabilis vel vera. Aristoteles hoc loco habet: Οὐ γὰρ τὸ ἔνδοξον ἢ μὴ ἀρχή ἐστιν: quibus verbis optime quadrat s. Thomae expositio: Ex hoc autem quod aliquid est probabile vel improbabile (seu ut M legit, non probabile ἢ μή), non habetur quod sit primum vel non primum, seu principium (ἀρχή) vel non principium; ἀλλὰ τὸ πρῶτον το γένους περὶ δείκνυται, seu, ut egregie interpretatur s. Thomas: Non tamen omne primum accipit demonstrator, sed primum proprium illi generi, circa quod demonstrat; καὶ ταληθὲς οὐ πᾶν οἰκεῖον: quae verba in versione latina textui praefixa vertuntur non conformiter, uti videtur, ipsi textui: et verum non omne, sed proprium. Non iuxta autem hanc versionem legit s. Thomas, qui hanc textus partem cum praecedente simul exponit dicens: Sed tamen oportet illud circa quod fit demonstratio esse primum in aliquo genere (πρῶτον το γένους περὶ ὃ δείκνυται) et esse verum: non tamen omne primum (vel omne verum) accipit demonstrator, sed primum (et verum) proprium: nam καὶ ταληθὲς οὐ πᾶν οἰκεῖον, et verum non omne proprium, sicut non omne primum est proprium generi de quo demonstratur. ν) Sed primum proprium etc.—O: sed illud primum proprium illi generi demonstrationis; sicut etc. Quae lectio bona fortassis est, non tamen anteponenda lectioni, quam ex Piana et aliis dedimus codicibus: verba enim, circa quod demonstrat, magis perspicue determinant proprium illi generi.—C: sed primum propositum (corrupte pro proprium) generi quod demonstrat, sicut etc. ξ) Attendendum est autem etc. Amanuensis cod. C plura hic ex oscitantia omittit, et aliqua arbitraria admiscet. Sic enim legit: attendendum autem vel numerum syllogizare et non syllogizare: sicut enim tales sophistae dicuntur, etc. Quae omnia sensum non habent.—Codd.: attendendum est autem... qui (BG, quod) procedunt ex his quae videntur probabilia, non sunt autem (IOS, non autem sunt), vel (B, et) videntur (K, dicuntur) syllogizare et non (I cum P) syllogizant. o) Si appareant etc.—CS: si appareant ita probare demonstrative et etc.—CHMS: sophisticae sunt in quantum huiusmodi videntur etc.—Videntur sua argumentatione scientes, et non sunt. Melior videtur hac lectione Piana et cod. G, lectio aliorum codd.: videntur sua (ABCHMS, ex sua) argumentatione scientes, cum non sint.—« Protagoras ... propositiones in demonstrationem probabiles et verisimiles tantum addebat, quas qui novisset, scientiam consecutum putabat » (Themistius in I Poster., cap. XIV, pag. 11. Ed cit.).
π) Etiam demonstratione habita. Ita Piana et codd. ABCDEGIKLNOQ RST, nisi quod (exc. B) loco habita, legunt adhibita, sicut B ponit in demonstratione, loco etiam demonstratione; et CNS: autem. – Sed cod. H legit: nisi demonstratio adducta; et M: absque demonstratione adhibita. Quae est lectio e diametro opposita praecedenti, sed quae tamen contradicit iis quae immediate sequuntur, nempe exemplo quod ponitur de demonstratione per medium contingens. Nec te moveat quod demonstratio sit syllogismus faciens scire: nam revera talis est demonstratio proprie dicta, non autem demonstratio apparens, qua utuntur dialectici, qui videntur scientes et non sunt, et contra quos probat Aristoteles conclusionem necessariam seu demonstrativam non posse sciri nisi ex principiis necessariis. – Amanuensis autem cod. C loco ponendi immediate minorem argumenti (sed ratio quae infert etc.) redit distractus ad numerum praecedentem, et congerit hoc loco quae ibidem, ut iam notavimus, omiserat, ac prosequeitur: sciendum autem quod sophistae... non sunt autem. Secundo (corrupte loco, sed; omittit autem, ratio quae) infert conclusionem necessariam etc.
ρ) Ponatur enim quod haec conclusio sit necessaria: omne C est A. Ita PHR; alii codd.: ponatur... omne A est C; et infra: omne B est C. – Supponitur in adducto exemplo iste syllogismus: omne B est A; sed, omne C est B; ergo, omne C est A. – Vel: omne B est C; sed, omne A est B; ergo, omne A est C. – Sunt syllogismi in barbara, hoc est in primo modo primae figurae syllogisticae (Cf. lect. VIII, not. p et γ). Posito autem quod vel maior vel minor, vel utraque praemissa sit contingens, conclusio, quae tota pendet ex antecedenti tamquam ex sua unica causa, non poterit non esse contingens. Etenim remota causa etc. – Infra codd. CM: quod sic probat quod, remota causa etc.; G: quod sic probatur. Quia remota causa etc.; alii codices (exc. R): quod sic probat. Quid remota causa.
σ) Si aliquis nunc nescit etc. – In re intricata amanuenses implicantur. – Codd. ABDEGIKLMQST: si aliquis nunc nescit; H: nescit aliquid nunc nescit; N: nescit rem aliquam; R: rem nescit. – ABDELM NOT: idest non desit; K: idest non desinit; C: idest non desierit; HS: idest non deserit. – ADEILNOQRT et secunda manu C, post verba, salva re: idest etiam; BS et prima manu C: idest et; K: et etiam. – DEKLORT et prima manu L: res (L sec. man., re) scita non corrupta; H: quod non sit res corrupta; A: res est scita non corrupta; M: res ipsa non sit corrupta; N: res scita non corrupta sit; C prima manu: res ita non corrupta; secunda manu: res scita non corrupta; S prima ·manu: re scita non corrupta; secunda manu: res scita non corrupta sit. – Codd., exc. H: et iterum; M omitt. iterum. – Codd., exc. CKMQR: quod etiam neque prius scivit; C prima manu: quod non neque prius scivit; secunda manu: quod ipse neque prius scivit; K: quod et neque prius scivit; M: quod neque prius scivit; Q: etiam quod neque prius scivit; R: etiam quod prius nescivit. – P: si aliquis nunc non scit... idest non desit esse... idest re scita et non corrupta, iterum ipse... quod etiam ipse non prius scivit. Adoptavimus lectionem, quae vera nobis visa est, et pro se habet codd. auctoritatem, nempe: si aliquis nunc nescit... idest non desiit esse... idest etiam re scita non corrupta, et iterum ipse... quod etiam neque prius scivit.
τ) Unus modus est quando excidit a mente eius ratio per quam prius sciebat. Scire hic sumitur non pro quacumque cognitione conclusionis, sed pro cognitione rei scitae per suam causam. Hinc cognitio causae conclusionis, hoc est nexus conclusionis cum principiis, in quibus virtualiter continetur et in quibus actu videtur cum per syllogismum infertur, est causa et unica causa scientiae eiusdem conclusionis. Subtracta autem quocumque modo causa perit effectus, si, ut in casu nostro accidit, existentia effectus dependeat ab existentia causae. Ergo semota ratione scientiae, scientia excidit. – Idem dicatur si per falsam aliam rationem mens decipiatur et in oppositum incidat errorem veritati contrarium (Cf. s. Th. I–II, qu. LIII, artic. 1).
Alius modus est per corruptionem ipsius scientis. Scientia est in potentia intellectiva animae rationalis quae est incorruptibilis. Unde non videtur quomodo, ut asseritur in hoc secundo modo, scientia possit amitti per corruptionem scientis. – Ad hoc respondetur imprimis, quod propositio intelligi potest in sensu hypothetico, scilicet, si accidat corruptio ipsius scientis: hac enim hypothesi constituta, manifestum est quod, pereunte subiecto cognoscente, perit ipsa scientia. – Respondetur secundo quod quamvis scientia nostra principaliter sit in intellectu, secundario tamen et quasi ut in materia causae nostrarum cognitionum est in sensibus, tum quia ex sensibilibus, quae a sensu dantur, est quadammodo origo nostrarum cognitionum, tum quia intellectus noster imaginatione et phantasmatibus utitur, quoties actualiter aliquid intelligit. Vires autem sensitivae, quia sunt compositi animati, corrumpi possunt (ut patet in phreneticis et amentibus); et hinc, ex consequenti, redundant deordinatio in intellectum, non quasi ipse corrumpatur sive per se sive per accidens, sed quia corrumpuntur eius, ut ita dicam, auxiliara sensibilia (Cf. s. Th. loc. cit.).
Tertius modus per corruptionem ipsius rei scitae. Id accidit quando obiecta cognitionum sunt contingentia (unde et signanter de contingenti exemplum affertur), non autem quando sunt necessaria et incorruptibilia (quorum est scientia proprie dicta), aut contingentia quidem, sed secundum illud quod habent de necessario (Cf. Perih., lect. XIII, not. γ).
Quartus denique modus amittendi scientiam est per oblivionem.
υ) Sicut si sciam te sedere etc. Plana magis videtur haec lectio codd. quam Piana: sicut si scientia scit te sedente, dum sedes, te non sedente, periti. – Secundam partem nostrae lectionis (dum sedes etc.) omnes codices habent. Primam autem partem non habent codd. CHM, quorum duo tamen neque cum Piana consentiunt. C prima manu: sic sint scientia; secunda manu: sicut si sit scientia de te sedere etc.; H legit cum Piana; M: ut si sit scientia de te sedente.
φ) Si aliquis modo nesciat aliquid etc. – P: si aliquis nullo modo sciat aliquid etc. Quae lectio vix ac ne vix quidem sustineri potest. Angelicus enim hoc modo argumentatur. Quatuor sunt modi quibus amitti potest scientia de aliqua re. Ergo si aliquis modo nesciat aliquid, cuius scientia non amisit ullo ex quatuor recensitis modis, signum certum est quod sicut modo nescit, ita et prius nescivit. Atqui ille qui habet conclusionem necessariam per medium contingens, corrupto medio, nescit illam conclusionem, quin tamen ullus modus quo scientia amittitur existat (quia eamdem rationem per quam prius sciebat, habet; et salvatus est, nempe sciens non est corruptus; et salva est res, seu non est corrupta res scita; neque est oblitus conclusionis scitae). Ergo neque ante corruptionem medii contingentis illam ipsam rem scivit. Lectio igitur codicum: si aliquis modo nesciat, est adoptanda. – Infra etiam post verba, et tamen eamdem rationem habet, addimus ex codicibus, et salvatus est, quae omittuntur a Piana. Verba enim illa significant unum ex quatuor modis, quibus potest scientia amitti, et quos, pro argumentationis perspicuitate, recenset s. Thomas.
γ) Quod est medium esse corruptum etc. Plana et aperta est s. Thomae sententia. Si medium est contingens, sequitur impossibile (scilicet quod aliquis scientiam haberet etc.), quia medium est corruptum, vel si non est verum quod sit corruptum, est tamen contingens, et ideo contingit ipsum corrumpi. – PK: quod est medium contingens etc.; sed contingens ceteri codices omittunt. – H: esse corruptum positum. – M: quod etiamsi non sit verum; BCHIKN: quod si etc.; K et prima manu C: quod si non sit verum, manifestum est tamen etc.; O: quod si non sit necessarium, est tamen etc. Lectio non acceptanda, sicut non est acceptanda lectio K et prima manu S: est tamen inconveniens, ut dictum est.
ψ) Tamen potest syllogizari conclusio etc. – Melior est haec lectio codd. (Cf. n. 8). – P: concluditur tamen conclusio necessaria; R: sciri tamen potest conclusio necessaria syllogizari ex etc. – HO: per medium non necessarium. – In cod. K, ex recursu eorum verborum conclusio necessaria, omittuntur quae ex aliis codd. dedimus, tamen supplentur in margine.
Deinde codices ACLOT ita prosequuntur: Dicit ergo quod nihil prohibet, cum (C, quod) conclusio non (non expungitur in T) necessaria est, medium non necessarium esse. Quae lectio contradicit lectioni a nobis adoptatae, quam habent codices BDEGHIKMNQS: Dicit ergo quod nihil prohibet, cum (M, quod) conclusio necessaria est, medium non necessarium esse; P: Dicit ergo quod nihil prohibet conclusionem necessariam esse per medium non necessarium. Igitur Piana stat cum maiori parte codd. quoad sententiam expressam, et addo cum Piana et codicibus stare veritatem: nam particula non, quam habent alii codices est error manifestus, qui irrepsit ex solita amanuensium oscitantia. Probatum enim est supra conclusionem necessariam non posse sciri, seu demonstrari, nisi ex praemissis necessariis; nunc additur conclusionem tamen necessariam posse inferri ex praemissis contingentibus. Quae duae conclusiones non sunt oppositae: quia aliud est conclusionem necessariam
inferri syllogismo demonstrativo, aliud ipsammet conclusionem concludi syllogismo dialectico: eadem siquidem est in utroque casu conclusio materialiter et in se necessaria; sed formaliter et quoad nos, per syllogismum demonstrativum est necessaria in se et ut necessaria a nobis scitur; sed per syllogismum dialecticum conclusio in se necessaria, non est a nobis scita ut demonstrata et ut necessaria (Cf. n. seq.). Sint duo exempla, quorum primum est demonstrativi syllogismi, alterum syllogismi dialectici, conclusio eadem. – 1m Omne animal rationale est risibile; omnis homo est animal rationale; omnis homo est risibilis. – 2m Omne album est visibile; omnis homo est albus; omnis homo est visibilis. Praemissae huius secundi syllogismi sunt falsae; et tamen concluditur verum: sunt contingentes et tamen concluditur id quod in se est necessarium, nempe illud ipsum, quod ut necessarium et scitum conclusum est in priori syllogismo. – Hinc signanter s. Thomas dicit quod nihil prohibet, cum conclusio necessaria est, medium non esse necessarium, per quod medium ostenditur conclusio syllogismo dialectico, non tamen demonstrativo qui facit scire. Sed insuper, non tamen contingit e converso, nempe non tamen falsum potest syllogizari ex veris praemissis, neque ex necessariis praemissis concludi potest non necessaria conclusio. Quod in sequentibus perspicue probatur.
ω) Per quod ostenditur etc. Codd. ABCDGHKMNRT: per quod ostenditur (M om. ostenditur); ELO: per quod hoc ostenditur etc. – Praeterea codd. ABDEGHKLOQRST: ostenditur syllogismo etc. – AB DEGKLMNOQRST: syllogismo tamen (H, tantum) dialectico. – P: per hoc quod ostenditur syllogizatum syllogismo dialectico, non demonstrativo, qui facit scire. Huic lectioni suffecimus illam quae datur a codd., et quae perspicua est.
αα) Infert conclusionem principaliter etc. Haec verba conclusionem usque ad manifestum est, inclusive, addimus ex omnibus nostris codicibus, et necessaria sunt ad integrandum et explicandum sensum Commentarii s. Thomae. – Desunt in Piana, Venetae editiones concordant cum codd.