PG 45, col. 133
In English: On 'Not Three Gods.' 1
παρήλλακτο κατὰ τὴν τῶν ἠπατημένων ὑπόνοιαν ἐπὶ
τῆς ἁγίας Τριάδος ὴ φύσις , ἀκολούθως εἰς πλῆθος
Θεῶν ὁάριθμὸς ἐπλατύνετο, τῇ ἑτερότητι τῆς οὐσίας
τῶν ὑποκειμένων συνδιαιρούμενος. Ἐπεὶ δὲ πᾶσαν
ἀπωθεῖται τὴν κατ’ οὐσίαν ἑτερότητα ἡ θεία τε καὶ
ἀπλῆ καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, ὡς ἂν μία ᾗ, πλήθους
σημασίαν ἐφ’ ἑαυτῆς οὐ προσίεται. Ἀλλ’ ὥσπερ μία
λέγεται φύσις, οὕτω καὶ⁵ τὰ ἄλλα πάντα ἑνικῶς ὀνο-
μάζεται, Θεὸς , ἀγαθός, ἅγιος , σωτὴρ, δίκαιος, κρι-
τὴς, καὶ εἰ τι ἄλλο τῶν θεοπρεπῶν ὀνομάτων νοεῖται,
εῑτε πρὸς φύσιν, εἴτε πρὸς ἐνέργειαν βλέπειν τις λέγῃ,
οὗ διοισόμεθα. l
Deus, bonus, sanctus, servator, justus, judex, etsi quod aliud augustum ac Deo conveniens nomen in-
telligitur, quod sive ad naturam sive ad efficaciam spectare quis dicat, non contendemus.
Εἰ δέ τις συκοφαντοίη τὸν λόγον, ὡς ὲκ τοῦ μὴ δέ-
⁸χεσθιιι τὴν κατᾶ φύσιν διαφορὰν, μίξιν τινὰ τῶν
ὑποστάσεων atat ἀνακύκλη σιν κατασκευάζοντα · τοῦτο
περὶ τῆς τοιαύτης ἀπολογησόμεθα μέμψεως , ὅτι τό
ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ
τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν
μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἐτέρου καταλαμϐά-
νομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ὲκ τοῦ
αίτίου· καὶ⁸ τοῦ ὲξ αἰτίας ὄντος, πάλιν ἄλλην διαφο-
ρὰν ἐννοοῦμεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ὲκ τοῦ πρώτου,
τὸ ἃ διὰ τοῦ προσεχιῖπς ὲκ τοῦμπρώτου, ὥστε καὶ τὸ
Μονογενὲς ἀναμφίὸολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ
τοῦ Πατρὸς εἷναί τὸ Πνεῦμα μὴ ἁμφίδάλλειν, τῆς τοῦ
Υἰοῦ μεσιτείας καὶ αὐτῷ τὸ Μονογενὲς φυλαττούσης,
καὶ τὸΠνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως
μὴ ἀπειργούσης. Αίτιον δὲ καὶτὸ ἐξ αἰτίου λέγοντες,
οὐχὶ φύσιν διὰ τούτων τῶν ὀνομάτων σημαίνομεν.οὐδὲ
γὰρ τὸν αὐτὸν ἄν τις αἰτίας καὶ φύσεως ἀποδοίη λό-
γον, ἀλλὰ τὴν κατὰ τὸ πῶς εἰναι διαφορὰν ἐνδεικνύτ
μεθα. Εἰπόντες γὰρ τὸν μὲν αἰτιατὸν, τὸν δὲ ἄνευ αἰ-
τίας, οὐχὶ τὴν φύσιν τῷ κατὰ τὸ λόγῳ διεχωρίσαμεν ·
ἀλλὰ μόνον τὸ μήτε τὸν Υίὸν ἀγεννήτως εἶναι, μήτε
τὸν Πατέρα διὰ γεννήσεως ἐνεδειξάμεθα. Πρότερον
δὲ ἡμᾶς εἶναι πιστεύειν τι ἐπάναγκες· καὶ τότε πῶς
ἐστι τὸ πεπιστευμένον περιεργάσασθαι. Ἄλλος οὖν 6
τοῦ τί ἐστι, καὶ ἄλλος 6 τοῦ πῶς ἐστι λόγος · τὸ οὖν
ἁτεννήτως εῖναι τι λέγειν, πῶς μέν ὲστιν ὑποτίθεται ·
Τί δέ ἐστι τῇ φωνῇ ταύτῃ οὐ συνενδείκνυται. Καὶεί περὶ
δένδρου τινὸς ἠρώτησας τὸν γεωργὸν, εἴτε φυτευτὸν,
εἴτε αὐτομάτως ἐστίν’ ὁ δὲ ἀπεκρίνατο, ἢ ἀφύτευτον
εἶναι τὸ δένδρον , ἢ ὲκ φυτείας ⁸ ἆρα τὴν φύσιν διὰ
τῆς ἀποκρίσεως ὲνεδείξατο; οὐ μὲν οὖν. Ἀλλὰ πῶς
ἐστιν εἰπὼν, ἄδηλον καὶ ἀνερμήνευτον τὸν τῆς φύσεως
ἀπέλιπε λόγον. Οὕτως καί ἐνταῦθα ἀγέννητον μαθόν-
τες, ὅπως μὲν αὑτὸν εἶναι καὶ προσήκει νοεῖν ἐδιδά-
χθημεν · τὸ δὲ τίδιὰ τῆς φωνῆς οὐκ ἠκούσαμεν. Τὴν
οὖν τοιαύτην διαφορὰν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος λέγον-
τες, ὠςτὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ ἐξ αἰτίου εἶναι πιστεύειν,
οὐκέτ’ ἂν ὲν τῷ κοινῷ τῆς φύσεως τὸν τῶν ὑποστά-
πων λόγον συντίκτειν αἰτιαθείημεν. Ἐπειδὴ τοίνυι
τὰς μὲν ὑποστάσεις ,τῆς ἁγίας Τριάδος 6 τοῦ αἰτίου
τῆς ἁγίας Τριάδος ὴ φύσις , ἀκολούθως εἰς πλῆθος
Θεῶν ὁάριθμὸς ἐπλατύνετο, τῇ ἑτερότητι τῆς οὐσίας
τῶν ὑποκειμένων συνδιαιρούμενος. Ἐπεὶ δὲ πᾶσαν
ἀπωθεῖται τὴν κατ’ οὐσίαν ἑτερότητα ἡ θεία τε καὶ
ἀπλῆ καὶ ἀναλλοίωτος φύσις, ὡς ἂν μία ᾗ, πλήθους
σημασίαν ἐφ’ ἑαυτῆς οὐ προσίεται. Ἀλλ’ ὥσπερ μία
λέγεται φύσις, οὕτω καὶ⁵ τὰ ἄλλα πάντα ἑνικῶς ὀνο-
μάζεται, Θεὸς , ἀγαθός, ἅγιος , σωτὴρ, δίκαιος, κρι-
τὴς, καὶ εἰ τι ἄλλο τῶν θεοπρεπῶν ὀνομάτων νοεῖται,
εῑτε πρὸς φύσιν, εἴτε πρὸς ἐνέργειαν βλέπειν τις λέγῃ,
οὗ διοισόμεθα. l
Deus, bonus, sanctus, servator, justus, judex, etsi quod aliud augustum ac Deo conveniens nomen in-
telligitur, quod sive ad naturam sive ad efficaciam spectare quis dicat, non contendemus.
Εἰ δέ τις συκοφαντοίη τὸν λόγον, ὡς ὲκ τοῦ μὴ δέ-
⁸χεσθιιι τὴν κατᾶ φύσιν διαφορὰν, μίξιν τινὰ τῶν
ὑποστάσεων atat ἀνακύκλη σιν κατασκευάζοντα · τοῦτο
περὶ τῆς τοιαύτης ἀπολογησόμεθα μέμψεως , ὅτι τό
ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ
τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν
μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἐτέρου καταλαμϐά-
νομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ὲκ τοῦ
αίτίου· καὶ⁸ τοῦ ὲξ αἰτίας ὄντος, πάλιν ἄλλην διαφο-
ρὰν ἐννοοῦμεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ὲκ τοῦ πρώτου,
τὸ ἃ διὰ τοῦ προσεχιῖπς ὲκ τοῦμπρώτου, ὥστε καὶ τὸ
Μονογενὲς ἀναμφίὸολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ
τοῦ Πατρὸς εἷναί τὸ Πνεῦμα μὴ ἁμφίδάλλειν, τῆς τοῦ
Υἰοῦ μεσιτείας καὶ αὐτῷ τὸ Μονογενὲς φυλαττούσης,
καὶ τὸΠνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως
μὴ ἀπειργούσης. Αίτιον δὲ καὶτὸ ἐξ αἰτίου λέγοντες,
οὐχὶ φύσιν διὰ τούτων τῶν ὀνομάτων σημαίνομεν.οὐδὲ
γὰρ τὸν αὐτὸν ἄν τις αἰτίας καὶ φύσεως ἀποδοίη λό-
γον, ἀλλὰ τὴν κατὰ τὸ πῶς εἰναι διαφορὰν ἐνδεικνύτ
μεθα. Εἰπόντες γὰρ τὸν μὲν αἰτιατὸν, τὸν δὲ ἄνευ αἰ-
τίας, οὐχὶ τὴν φύσιν τῷ κατὰ τὸ λόγῳ διεχωρίσαμεν ·
ἀλλὰ μόνον τὸ μήτε τὸν Υίὸν ἀγεννήτως εἶναι, μήτε
τὸν Πατέρα διὰ γεννήσεως ἐνεδειξάμεθα. Πρότερον
δὲ ἡμᾶς εἶναι πιστεύειν τι ἐπάναγκες· καὶ τότε πῶς
ἐστι τὸ πεπιστευμένον περιεργάσασθαι. Ἄλλος οὖν 6
τοῦ τί ἐστι, καὶ ἄλλος 6 τοῦ πῶς ἐστι λόγος · τὸ οὖν
ἁτεννήτως εῖναι τι λέγειν, πῶς μέν ὲστιν ὑποτίθεται ·
Τί δέ ἐστι τῇ φωνῇ ταύτῃ οὐ συνενδείκνυται. Καὶεί περὶ
δένδρου τινὸς ἠρώτησας τὸν γεωργὸν, εἴτε φυτευτὸν,
εἴτε αὐτομάτως ἐστίν’ ὁ δὲ ἀπεκρίνατο, ἢ ἀφύτευτον
εἶναι τὸ δένδρον , ἢ ὲκ φυτείας ⁸ ἆρα τὴν φύσιν διὰ
τῆς ἀποκρίσεως ὲνεδείξατο; οὐ μὲν οὖν. Ἀλλὰ πῶς
ἐστιν εἰπὼν, ἄδηλον καὶ ἀνερμήνευτον τὸν τῆς φύσεως
ἀπέλιπε λόγον. Οὕτως καί ἐνταῦθα ἀγέννητον μαθόν-
τες, ὅπως μὲν αὑτὸν εἶναι καὶ προσήκει νοεῖν ἐδιδά-
χθημεν · τὸ δὲ τίδιὰ τῆς φωνῆς οὐκ ἠκούσαμεν. Τὴν
οὖν τοιαύτην διαφορὰν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος λέγον-
τες, ὠςτὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ ἐξ αἰτίου εἶναι πιστεύειν,
οὐκέτ’ ἂν ὲν τῷ κοινῷ τῆς φύσεως τὸν τῶν ὑποστά-
πων λόγον συντίκτειν αἰτιαθείημεν. Ἐπειδὴ τοίνυι
τὰς μὲν ὑποστάσεις ,τῆς ἁγίας Τριάδος 6 τοῦ αἰτίου