Exodus
Liber ExodusIntroductions
Enciclopedia Cattolica
Second book of the Pentateuch (v.), so called by the Septuagint because of the subject matter of its first part; in Hebrew, from its opening words, semoth ("names") or vev'ellet semoth ("and these are the names"). After the brief introduction (1:1-7) linking it to the narrative of Genesis, it has three parts: the departure of the Hebrews from Egypt (1:8-12:16); their journey to Mount Sinai (13-18); the Sinaitic covenant (19-40). It is the history of the origin of the chosen people, written by its own leader.
After the 10th plague Pharaoh not only permitted but ordered the Israelites to leave Egypt that very night (Passover: 14-15 ntsdn), and they took the "way of the desert" toward the Red Sea. From Rameses they came to Succoth, where Yahweh gave the law concerning the Passover (12:43 ff.) and imposed the obligation of the offering of the firstborn (15:2). From Succoth they reached Etham, at the extreme edge of the desert: the Lord will go before them to show the way, with the cloud, dark by day and fiery by night. They were then forced to turn back and encamp before Pi-hahiroth between Migdol and the sea, opposite Baal-zephon (14:2). The topographical identifications are very uncertain, including the place of the crossing of the Red Sea.
Haydock
The second Book of Moses is called Exodus from the Greek word Exodos, which signifies going out; because it contains the history of the going out of the children of Israel out of Egypt. The Hebrews, from the words with which it begins, call it Veelle Shemoth: These are the names. (Challoner) --- It contains the space of 145 years, till the beginning of the second year after the liberation of the Israelites. (Tirinus) --- Their slavery is described in the first chapters; and is supposed to have continued ninety years. (Du Hamel) --- The laws prescribed by God to his people, the sacrifices, tabernacle, etc., were all intended to prefigure the Christian dispensation. (St. Augustine, City of God 7:31.) --- Moses himself was a type of Jesus Christ, who was rejected by the synagogue, and received by the Gentiles, as the Jewish Legislator was abandoned by his mother, and educated by the Egyptian princess. She delivers him back to his mother; and thus the Jews will, at last, acknowledge our Saviour. (Du Hamel) --- God deigns to address his people in the character of a powerful Eastern monarch, and requires the like attention. He appoints his ministers, like guards, to attend before his tabernacle, etc. The laws which he enacts, are such as suited the Jewish people: they were not able to rise all at once to perfection; but these laws guide them, as it were, on the road. They are infinitely more perfect than those of the surrounding nations. (Calmet)
Douay 1582/1609
MOYSES hauing prosecuted in Genesis, the sacred historie of the The continuation of this booke with Genesis. The increase of the Israelites was enuyed, feared, and their religion hated. Gen. 50. Church, vnto Iosephs death, containing the space of 2310. yeares, continueth the same in Exodus, for 145. yeares more. VVhere he first briefly recounteth, Exod. 1. how a smal number of Israelites, especially after the death of Ioseph, being much increased, a new King (risen in the meane time, who knew not Ioseph) together with other Aegyptians, enuying their better partes, both of bodie and minde, and more fortunate progres in wealth; fearing also lest they stil multiplying, either by their owne forces, or ioyning with other foreners, might spoile Aegypt, and returne into Chanaan; and hating their Religion, because they acknowledged, one onlie, eternal, omnipotent God, denying and detesting the new imaginarie goddes of the Aegyptians; resolued and publickly decreed, by oppression to hinder their increasing, & Their persecution. to keepe them in bondage and seruitude. But God almightie, who had chosen them for his peculiar people, did not only so conserue and multiplie them, that of seuentie persons, which came into Aegypt, in the space of two hundred and Their greater multiplicatiō. Exod. 2. Num. •. fiefteene yeres, there were six hundred thousand men, able to beare armes, besides wemen, children, and old men, which by estimation might be three millions in al, but amongst other most strange and miraculous workes, especally deliuered Exod. 2. one Hebrew infant from drowning. whom afterwards he made the The persecutor admonished, and punished. Gods people mightely deliuered. 3. Guide, and supreme Gouernour of the same people; by him admonished the 5. King to cease persecuting, and diuers waies plagued him & his people, for their 7. obdurat and obstinate crueltie. In fine called away, and mightily deliuered 12. his owne people; drowned that king and al his armie, in the red sea, the Israelites 14. wonderfully passing through, as in a drie chanel, the waters standing on both sides, like two walles. In the desert, fed them miraculously with Manna, Miraculously sustained in the desert. 16. and gaue them al necessaries, defending them also from enimies. Then God, hauing 17. thus selected and seuered his people from al other nations, gaue them a written law, as wel of Moral, as Ceremonial and Iudicial preceptes, with the 20. maner of making the Tabernacle, erecting Altares, consecrating Priects, with Instructed with Lawes, Moral, Ceremonial, and Iudicial. 26. the institution of daylie sacrifice, and of al vestures, veselles, & other holie 27. things belonging to the seruice of God. So this booke may be diuided into three 30. partes. First is declared the Israelites seruile affliction in Aegypt, vvith their & seq. deliuerie from thence: in the fieftene first chapters. Then how they were maintained in the desert, and prepared to receiue a law: in the foure next chapters. In the other 21. chapters, the lavv is prescribed, instructing them hovv to liue tovvards God, and al men.
Cornely
Alio nomine a ludaeis nini "Ct ncvn vel brevius air accen (quinque quintae partes [?]5) Legis, vel quinque quintae partes) appellantur. Quod nomen ab operis divisione desumtum Graeci et Latini imilati sunt; nam à zsvrzevj0; ( sc. fiCXoc i. e. quinque voluminum liber) à Graecis, a nobis autem Pentateuchus (liber) vocatur ?. Divisio ipsa vero antiquissima est. Etsi enim 5. Hieronymo non assentiamur, qui S. Paulum ad eam allusisse putavit, PAdonis tamen et F7. Iosephi testimoniis satis constat, eam apostolica iam aetate in communi usu fuisse *. Sunt qui eam ab alexandrinis interpretibus invectam esse arbitrentur; sed ipsi auctori deberi rectius dicitur. Neque enim ludaei unquam aliam, quam queiquepartitam Thoram, cognoverunt; atque ea est totius operis dispositio, quae aliam divisionem non perinittat. Primus, tertius, quintus libri argumentis suis sese a reliquis partibus prorsus distinguunt; secundus quoque brevi quadam recapitulatione velut novo exordio inchoatur ( Exod. 1, 1-7), tertius a quarto clausula sua separatur (Lev. 97, 35), atque eadem ratione quartus suam habet clausulam (Num. 36, 13) quintusque suum exordium (Deut. 1, 1-5)*. ludaei palaestinenses a primo quo inchoantur vocabulo, Alexandrini aulem, quos secuti sunt Christiani, a praecipuo eorum argumento singulos libros denominarunt. « Primus, inquit Origenes, quem fere sequitur S. Hieronymus? , qui a nobis Genesis dicitur, ab Hebraeis ex ipsius libri initio desumta appellatione vocatur Berescth (n*is*3), quod idem est ac [n principio; Exodus dein Hebraeis Vellesmoth (nvev nw) i. e. Hacc siint nomina ; Leviticus Vebraeis Vaécra (Np) i. e. Et vocavit; Nuneri Webraeis Hammesphecodim?; Deuteronomium Webraeis Ellehadabarán (E2332 nbx) i. e. Haec suat verba ». Singulorum autem argumentis indicatis ZAeodu/fus Aurel. nomina explicat his versibus :
Quidquid ab Ilebraeis stylus atticus atque latinus Sumsit, in hoc totum codice, lector, habes.
Continue reading 126 paragraphs
Quo loca prima tenet Genesis primordia mundi Diluviumque canens, gestaque magna Patrum.
Exodus Aegyptum spoliat, secat aequora rubra , Pandet iter eremi, lympha ibi lexque datur.
codemque litulo utitur Jos. 1, 8 etc. Si ad primum auctorem respicitur, opus vocatur Liber Legis Dei vel Lex Domini (Ios. 24, 26; 1 Paral. 22, 12; 2 Paral. 12, 1;17,9 ctc); 8i ad instrumentum humanum attenditur, per quod conscriptum est, appellatur Liber Legis Moysis(los. 8, 31; 23, 6; 4 Reg. 14, 6; 23, 25 etc.). Interdum sine ullo addito dicitur mnn Lez (2 Esdr. 8, 2 etc.). Ab Alexandrinis hebraicum vocabulum Thorah graece redditur 6 vóuoc, atque idem uomen in N. T. usurpatur (Jatth. 5, 17 etc.; Luc. 2, 22 etc. ; loan. 1, 17 clc. ; Htom. 2, 12 ctc). ; S. Hicronymus quoque vocem Legis in tala iam adhibitam rctinuit. Nihilominus vis vocabuli Thorah latius patet , quam vópos vel lez; radix enim A1», cuius est nomen hiphilicum, in Hiph. monstrandi, docendi, instituendi potestatem habct, ünde Thorah cst institutio vel doctrina sive parentum (cfr. Prov. 1, 8 « Audi, fili, disciplinam [reprehensionem *0"2] patris tui, e ne dimittas legem [Thorah i. e. doctrinam, institutionem] matris tuae »), sive Dei (cfr. Is. 1,10 « Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem (Thorah doctrinam] Dei nostri, populus Gomorrhae »). Haud raro quidem vocabulum doe singularibus legibus et praeceptis usurpatur (Exod. 12, 49 etc.), sed ubi de integro Pentateucho praedicatur, latiore sensu explicetur necesse est. Syri et Chaldaei vocabulo ab eadem radice derivato Pentateuchum atque integrum Vetus T. xDnMYN appellant. Cfr. Ps. lonath. in teronomium praenotatur. Hi sunt quinque libri Moysi, quos proprie Thora i. e. Legem appellant ». S. Hieronymus suae versioni titulos hebraicos librorum plerorumque pracfixerat, qui una cum latinis inscriptionibus retenti sunt in Vulgata nostra iussu Gregorii XIV (cfr Introd. gener. Ed. 2. p. 497). — A Iudaeis quoque iunioribus libri pentateuchici interdum ex argumento denominantur : 71Y'Y* (creatio) ; T'P3 (damna vel plagae); Q'a2 nmn vel n33p rwn (les sacerdotum vel lez sacrificiorum) ; Q"B5DO vel QYTIEBEA (numeri vel recensiones) ; YI ni19n (repetitio legis) vel mnzw 20 (liber obiurgationum); cfr. Wolf Bibl. hebr. II. p. 72 ; Buztorf Lex. thalm. sub vv.
7. Quartus liber teste S. Hieronymo olim etiam Vajedabber vocabatur a primo vocabulo, frequentius autem altero vocabulo desumto ex primo versu 12122 (In deserto), quo satis apte integri libri argumentum simul describitur; agit enim de diuturnis Israelitarum peregrinationibus in deserto variasque peregrinationis stationes enumerat (Num. 33). Nomen autem ab Origene rclatum (&ugeapexoóelp) quid significet, difficile est dictu. Probabilius est hebr. a"pson (erroneo inserta litera s), ita ut rabbinicae appellationi Happikudim correspondeat, licet illa forma ab Originc adhibita in rabbinicis libris inveniri negetur. Alii tamen vix minore cum probabilitate Origenem duo vocabula (ormpb von — una ez quinque partibus [1/5) : recensiones) transcripsisse putant; codem enim nomine KR. Sal. larchi librum designasse dicitur. 8. Thcodulf. Aurel. Carmina (M. 105, 299).
2. — Sed singulorum librorum argumenta et pàrtitiones accuratius describamus oportet, ut operis totius unitas clarius patefiat.
Itaque primus liber GiNEsis vocatur, « quia et universorum , coeli pariter ac terrae hominumque et omnium quae videntur, ortum(v xévea) et ipsam paradisi plantationem complectitur »!. Quae argumenti descriptio, quia duo prima capita sola respicit, arctior est, ita ut Gene- $eos nomen, si hoc sensu explicatur, toti libro non conveniat. At Moyses, ut universi Pentateuchi fundamentum stabile firmumque iaceret, a prima quidem mundi creatione exorsus est, sed mox primordiis totius generis humani adumbratis ostendit, quomodo Deus adductus (vel si mavis : coactus) sit, ut unum solum populum eligeret, cui revelationem suam committeret, et quomodo Deus hunc populum iam in primis eius patribus sibi praeparaverit et educaverit. Unde satis accurate iam monuit Lyranus « Genesin procedere ad electionem fidelis populi eiusque distinctionem ab infideli per successiones generationum ». Secundum duplex autem argumentum, quod tractat, Genesis in duas partes aptissime distribuitur; prior enim (1, 1-11, 26) totius generis humani fata adumbrat usque ad illud tempus, quo Deus unum solum hominem, Abrahamum , elegit, in cuius semine benedicendae essent omnes gentes; altera pars(12, 1-50, 26) hominis electi eiusque familiae historiam perducit usque ad illud tempus, quo in Aegyptum a Deo adducta in magnum populum excrescere coepit.
Verum alteram quoque libri partitionem ab auctore ipso innui moderni interpretes recte statuerunt; decies enim repetita formula « aec est. historia... »? integrum in decem sectiones ita distribuit, ut quinas duabus illis partibus indicatis attribueret. Longitudine quidem decem sectiones inter se plurimum discrepant, quoniam aliae paucis versibus, aliae multis capitibus constant; at haec diversitas non sufficit, ut hanc esse partitionem ab auctore proposifam negemus?. Etenim quum fini eius non omnes eadem ratione inservirent, paucis ea, quae ad rem suam minus faciebant, aptissime absolvit, ut graviora diligentius fusiusque tractaret. ld enim maxime sibi proposuit, ut unius familiae illius, in qua totum genus bumanum benedicendum erat, electionem educationemque describeret; quamobrem a rerum primordiis exorsus reliquas familias tribus gentes attingit quidem, ut earum nexum cum populo electo patefaciat, sed earum fata historiamque innuit potius quam narrat, easque ut ita dicamus climinat excluditque, ut proposito themati inhaereat lectorumque cogitationes ad illud solum dirigat*. Inscriptionibus vero, quae narrationem immediate praecedentem in memoriam revocant, omnes sectiones arcte inter se ifa connectit, ut totius libri unitas clarius innotescat *. Neque minus clare unitas ex eo elucet, quod eorum historiam , quos eliminare vult, auctor semper historiae ulteriori familiae electae praemittat*.
drinis quidem redditur : abtat ad yevéasis vcl ab t ^ Bl&Xoc qeviotux, et a 8. Hieronymo : istae (hae) sunt generationes; siquidem Tholedoth secundum ctymologiam suam significat generationes, familias, gentes (cfr. Num. 1, 20; Gen. 10,32 ctc.). Verum quoniam Orientalium historiae à genealogiis plerumque inchoantur ct gencalogiis maxime constant, Tholedoth etiam historiam significat. Ex. gr. Gen. 37,2 (« hao sunt generationes eius [sc. Iacob]. Ioseph qui quum undecim essct annorum » etc.) in tota relatione, quae sequitur, filiorum quidem Iacob, quorum nalivitas iam antea erat relata (Gen. 29. 30. 35.), historia narratur, sed generationum Incob, si proprio sensu intclligitur vocabulum, nulla fit mentio.
^. Cfr Kaulen Einl. Ed. 3. p. 159; Vigourour Manuel I. p. 265 : « Ce procédé d'élimination est trés sensible dans touto la suite do la Genése. La premiéro section embrasse le ciel et la terre, et le cic] y cst éliminé. L'histoire d'Adam élimino la race dc Cain; l'histoire de Noé élimine la ligne de Scth, Noé excepté; l'histoire des enfants de Noé climine Cham et Japhet ; l'histoire do Sem élimine tous ceux de ses enfants qui ne font pas partic de Ia famille de Tharé; l'histoire de Tharé élimine tous ceux qui ne font pas partie de la famille d'Abraham; l'histoire d'Isma^l élimine la race de cet enfant d'Abraham ; l'histoire d'Isaac prépare l'élimination de la race d'Ésaü, complétée dans le chapitre qui lui est consacré, ct il ne reste plus ainsi quc la famille de Jacob, dont l'histoire cst l'objet des quatre autres livres du Pentiteuque et de l'Ancien Testament ». Admirabili igitur cum arte auctor attentionem legentium ad unum illud argamentum dirigit, quod sibi tractandum proposuit. Neque tamen secundaria argumenta ita eliminasse dicendus est, ut nullam amplius eliminatorum rationem haberet. Id quidem nonnulli statuunt, ut ex Geneseos dispositione universalitatem anthropologicam diluvii impugnare possint (cfr Schüpfer Gesch. d. A. T. Ed. 2. 1895. p. 67 etc.); erronee autem id statui, ex eo iam satis elucet, quod Cainitae, eorum eliminatione (Gen. 4,1-21) non obstante, in sequente sectione velut auctores describuntur universalis morum corruptionis (Gen. 6,1-8) ; quo ergo cum lure illi a poena exemti esse supponuntur, qui eam potissimum provocasse diserte narrantur?
6. Caini posteros enumerat ante posteros Seth, populos ex laphet et Cham exortos ante illos, qui a Sem descendunt; populos a Sem exortos, qui ad familiam electam non pertinent, ante lineam Thare; posteros Ismael ante historiam 1saac, generationes Esau ante historiam Iacob.
Quibus praemissis GENESEOS ANALYsIN subiiciemus brevissimam ad id unum intenti, ut quo arcto nexu singulae sectiones inter se colligentur et qua ratione omnes ad eundem finem conspirent, clarius perspiciatur. lta enim id assequimur, quod maxime volumus, ut integri libri unilas evidentius demonstretur; accuratiorem vero idearum nexum interpreti relinquimus explicandum, atque infra de una alterave seclione, de qua vehementior controversia agitatur, fusius agemus.
ExonbiUM (1,1-2,3) magnilicam exhibet descriplionem creationis omnium rerum. Qua descriptione non tantum Dei infinitam potentiam et bonitatem manifestat, sed etiam omnimodam creaturarum omnium a Deo dependenliam demonstrat, propter quam omnes tam potenti et bono dornino plenam et perfectam obedientiam debent.
l|. PnixA pans (2,4-11,26) autem primordiis generis humani aduimnbratis ostendit, Deum perfectam hanc obedientiam in hominibus non invenisse ideoque inobedientibus illis relictis unum solum hominein elegisse, in cuius familia genuinam revelationem conservaret et in cuius semine postea alias gentes benediceret.
1. Historia coeli et terrae (2,A- 5,26) igitur post inscriptionem (2, 4)
à.) accuratius describit, quot quantisque donis Deus primuin hominem locupletaverit , et quam facile praeceptum ei imposuerit (2,5 - 25); b.; at ne hoc quidem primi parentes observarunt a serpente seducti; quapropter e paradiso sunt eiecti, sed non omui spe orbati; futurae enim redemtionis promissionem obtinuerunt (3,1 - 21).
c.) Verum prima haec poena non impedivit , quominus iam mox primogenitus Adae Cain íratre suo occiso gravissime peccaret. Pro Abele autem occiso Adae natus est alter filius, Seth, atque ab illo tempore genus humanum quasi in duas classes divisum est, eorum, qui adhaerent Deo (cfr 4,26), eorumque qui ab eo separati degunt (cfr 4,16). Caini posteri enumerantur, atque ita eliminantur (4,1- 36).
8.) eius posteros enumerat, qui ex allero eius filio Seth usque ad Noe eiusque fllios nati sunt (5,3-32), b.) atque ne illos quidem in praeceptis Dei permausisse ostendit, siquidem cum Caini posteris permixti viam suam adeo corruperunt, uL unus inter eos Noo gratiam coram Deo inveniret (0,1 -8).
8.) poenam diluvii narrat, quo Deus genus humanum , quod viam suam corruperat, delevit sola Noe familia excepta (0,11-8,19).
b.) Deinde novo pacto, quod Deus cum Noe filiisque eius pepigit, commemorato (8,20-9,17) c.) ostendit iam statim inter ipsos hos filios unum fuisse, cui pater maledicere coactus sit, alterum vero esse destinatum, in cuius posteris benedicendi sint reliqui populi (9,18-29).
b.) Qui omnes in superbiam elati contra Deum conspiraverunt; quare confusione linguarum puniti atque inter se ita sunt divisi, ut contra Deum simul conspirare iam nequeant (11,1-9).
5. Historia Sem (44,10-26) demum, filii primogeniti Noe, posteros enumerat usque ad Thare, patrem Abrahami, in quo benedicendae erant gentes omnes.
II. SEcuNpA PARs (11,27-50,26) omnibus reliquis gentibus eliminatis dc solis Abrahae posteris agit atque tota in eo est, ut providentiam describat, qua Deus iis invigilaverit eosque educaverit, usque dum eos in Aegyptum perduceret, ut ibi in magnum populum excrescerent. Verum ut clarius appareat, solam generationem naturalem non sufficere, ut aliquis inter Abrahami filios numeretur (Rom. 9,7), eorum quoque Abrahami posterorum brevis historia texitur, qui a Deo non sunt electi, ut apud eos genuina revelatio
1. « Historia Thare » (10,27 - 25,11) Abrahami vocationem, immigrationem in terram Chanaan, foedus, quod Deus cum co pepigit, promissiones ei factas et reliqua eius fata fuse et accurate narrat.
2. « Historia Ismaelis » (25,12-48) tribus, quae ab Ismaele originem ducunt, brevissime enumeratas eliminat.
3. « Historia Isaac » (25,19- 35,29), filii promissionis, vel potius filiorum ' eius Esau et lacob, fata iterum satis fuse enarrat.
4. « Historia Esau » (36,4- 43), qui aeque parum, atque Ismael, a Deo electus erat, non nisi brevem tribuum, quae ab Esau exortae sunt, regumque idumacorum enumeralionem exhibet. Omnes illi inhabitabant Idumaeam, lacob autem remansit in Chanaan (37,1).
$. « Historia lacob » (37,2-50,26) demum, cuius iam omnes filii duodecim a Deo destinati erant, ut ex iis populus electus descenderet, eorum res usque ad patris eorum [lacobi et fratris losephi mortem persequitur. Sinzulari sua providentia effecit Deus, ut loseph, quem fratres eius persequebantur, in Aegyptum abduceretur ibique patri et fratribus suis locum praepararet, in quo a cognatis tribubus separati ad missionem suam praepararentur.
3. — Tres libri intermedii, qui sequuntur, ipsum quodam modo mosaici operis corpus constituunt, cuius Genesis est prologus, Deuteronomium epilogus. Integram enim continent legislationem, quam Deus lacobi posteris, postquam in populum magnum excreverunt, eum in finem tradidit, ut ad recipiendam et propagandam salutem messianicam praepararentur. Leges autem hae non ordine logico proponuntur, quo inter se cohaerent, sed illo ordine, quo occasione data a Deo latae et per Moysen promulgatae sunt; quam ob causam cum Israelitarum historia intime sunt connexae, atque libri ipsi, etsi multas leges contineant, historicis potius quam legalibus sunt adnumerandi; solus terlius in legibus dumtaxat tradendis versatur.
Secundus inscribitur quidem Exonvs, « quia egressionem (36v £90ov) filiorum Israel ex Aegypto continet » (Ps. Athan. l. e.), at praeter mirabilem liberationem filiorum Israel ex aegyptiaca servitute etiam populi iter per desertum usque ad montem Sinai, Legisin monte Sinai promulgationem, foedus a Deo cum filiis Israel initum et renovatum narrat hisforiamqae populi a morte loseph usque ad secundum emigrationis annum perducit. Totum autem tempus, quod a morte Ioseph usque ad Moysis nalivitatem effluxit, paucissimis absolvitur versibus. Quorum primi inscriptio quaedam sunt, quae Exodum cum praecedente libro eadem fere ratione connectit, qua sectiones Geneseos inter se collijantur. Satis apte autem in tres partes dividitur, quarum prima post breve exordium (1, 1-7) populi liberationem (1, 8-13, 16), altera cius iter ad montem Sinai (13, 17-18, 21), tertia foedus eius cum Deo initum et renovatum (19, 1-50, 38) narrat. Summum partium argumentum exhibet haec Exon ANALYSIS.
Exoubitx— F,1-7; enumeratis. duodeciii filiis lacob, qui in Aegyptum immigrarunt, et inorte loseph iterum coinmerorata librum cum Genesi connectit atque tempore commorationis in Aegypto posteros facobi in magnum
I. Pans PRIMA (1,8- 13,6) de exitu populi israelitici ex Aegypto.
1. Postquam multiplicati sunt filii Israel, novus rex surrexit, qui loseph ignoravit eosque opprimere coepit. Quapropter a Dco auxilium flagitarunt, qui illis in Moyse mirabiliter conservato et in regia aula educato, at ob oppressoris alicuius occisionem in desertum fugere coacto liberatorem iam praeparaverat (1,8 - 2,25*.
2. Moyses in deserto greges soceri sui pascens a Deo ad populum suum liberandum vocatur et instruitur, fratremque suum maiorem Aaron in hac missione socium obtinet (3,1 - 4,31).
3. Qui a rege liberationem populi frustra expetunt, atque frustra quoque novem prioribus plagis, quas Deus Aegypto immisit, eum ad populum dimittendum adigere conantur (5,1 - 10,29);
4. decima autem, primogenitorum sc. morte, tandem commotus est rex, ut filios Israel proficisci permitteret (11,4 -12,36); qui in perpetuam miraculosae huius liberationis memoriam quotannis Pascha celebrare iubentur (12,37 - 13,16). .
]l. PAns ALTERA (13,17 - 18,27) de itinere filiorum Israel ad montem Sinai. Magnis miraculis Deus in hoc itinere cos disponit et praeparat, ut legem dandam libenter in se suscipiant.
1. Israelitas per viam deserti profectos, quos Deus columna nubium et ignis ducebat et protegebat, persecuti sunt Aegyptii; apertum autem mare rubrum Israelitis viam salutis praebuit insecutosque Aegyptios deglutivit (13,17 - 13,21).
2. Israelitis in deserto murmurantibus Deus aquam amaram in dulcem convertit, coturnices misit, manna de coelo aquamque e rupe dedit; utque certius cognoscerent nihil sibi ab hostibus esse timendum, Amalecitae orante Moyse fugati sunt (15,22- 17,16^.
3. Iethronis consilium secutus Moyses principes ducesque constituit, qui populi lites dirimerent (18,1 - 27).
Ill. Pans TERTIA (19,1 - 40,38) de foedere in monte Sinai inito et renovato.
1. Populus, postquam ad legem, quam Deus daturus erat, observandam promptum sese declaravit, ad eam accipiendam se praeparare iube-
Die tertia Dominus in fulgure et tonitru apparens decalogum promulgat; terrore autern perculsi Israelitae rogant, ut deinceps per Moysen leges suas Deus tradat (19,16 - 20,21).
. Itaque Moyses praecepta quaedam de cultu soli Deo praestando, de officiis erga proximos observandis deque celebrandis festis (20,22- 23,19) una cum continuae protectionis divinac proinissione (23,20 - 33) sollemniter populo promulgat, atque sacrificio oblato foedus cum Deo initum confirmat (24,1 - 8).
4. Solus deinde in montem ascendere iussus, ut Leris tabulas acciperet, quadraginta dies cum Deo commoratus est; quo tempore mandatum accepit, ut ex voluntariis populi donis tabernaculum foederis exstrueret, in quo Deus in medio populo suo esset habitaturus (24,9- 95,9). Porro forma tabernaculi totiusque suppellectilis sacri (25,40- 21,21) et vestium sacerdotalium (28,1-43), uti ritus consecrationis sacerdotalis (29,1-37) ei describuntur; nonuullisque additis de iugi sacrificio ac de altari thymiamatis (29,38-30,38) artifices operis ei indicantur (31,1-8) ac sabbathi lex denuo inculcatur (31,9-18).
9. Diuturna Moysis in monte commoratione fatigati Israelitae vitulum aureum sibi adornaverant, quem adorarent; quod quum reversus vidisset Moyses, tabulas Legis a Deo acceptas confregit, idololatras occidi iussit, atque superstitibus venia impetrata foedus cum Deo renovavit novasque tabulas accepit (32,1-34,35).
0. Ultimis capitibus exstructio tabernaculi vasorumque sacrorum confectio describitur. Gloria vero Domini replevit tabernaculum ostenditque Deum populum hunc sibi proprium fecisse (45,1-40,38).
5. — Tertius liber, qui & S. Hieronymo Alexandrinos secuto Leviricus (liber; Atuizwóv sc. fi6Xíov) inscribitur, a rabbinis, uti diximus, e'ii»n nin (lex sacerdotum) vel min 'n (lex sacrificiorum) haud raro appellatur. Quae nomina omnia satis sunt apta, « quia proprie et peculiariter, inquit S. CArysostomus (Synops. S. S.), totam levitici ministerii formam continet, quo pacto Aaron eiusque filii sint ex filiis Levi electi et sacerdotes consecrati, et quae sit sacrificiorum multifaria varietas, et qualis sit universus sacrorum cultus, qualeque sacerdotale ministerium ». Quam arcto nexu liber noster cum praecedente coniungatur, vix opus est dicere. Postquam enim de tabernaculi foederis exstructione actum est, iu quo Deus continuo habitans populo electo semper praesens adfuit, quid convenientius, quam ut de illis iam ageretur, quae ex sua parte populus Deo praesenti praestare et quibus sese con- Gnua eius praesentia dignum reddere debuit? Magna quidem est praeceptorum varietas, neque secundum certum ordinem logicum, sed secundum temporis, quo data sunt, rationem multa videntur esse disposita ; nihilominus secundum duplex illud officium, quod populo incubuit, duae partes libri non inepte distinguuntur, quarum prior (1, 1-10, 20) de sacrificiis sacerdotibusque agens ea enumerat, quae populus Deo praesenti praestare debet, altera ( 11, 1-27, 35) accuratius describit, quae mundities et puritas in populo ob Dei praesentiam requiratur. Ex brevi hac Leviricr ANALYs! unitas libri non obstante praeceptorum varietate et multitudine elucebit.
Pans ruiph (1,17 10,20) de iis, quae Deo praesenti praestanda sunt, i. e. do sacrificiis et de personis agit, per quas sacrificia Deo sunt offerenda. I. De sacrificiis eoruinque praecipuis speciebus (1,1-7,38).
1. Atque primum quidem de tribus sacrificiorum speciebus, de holocaustis (1,1-17), de fertis (2,1- 16), de pacificis (3,1 -17) ila agitur, ut quaenam afferri possint et qui ritus sint observandi explicetur.
. Accuratius deinde de sacrificiis pro peccato agitur, quae duplicis sunt speciei; alia enim sunt offerenda, si ex ignorantia (levitate) sacerdos (41-12), aut integer populus (4,13-21), aut princeps (4,92- 26), aut privatus (4,27- 5,19) peccaverit , alia vero, si contemto Domino peccatum commissum sit (6,1 - 7).
. Tertio demum loco sacerdotum in sacrificiis ofTerendis munera et iura describuntur, quid scilicet illis competat in holocaustis (6,8-13), in fertis sive a populo sive ab ipsis sacerdotibus oblatis (6,14- 93), in sacrificiis pro peccato et delicto (6,24- 7,10), et in pacificis (7,11-36).
Hl. De sacerdotum consecratione et institutione (8,1 - 10,90).
. Aaron in summum pontificem et filii eius in sacerdotes sollemni modo a Moyse secundum Dei praeceptum consecrati sunt (8,1 - 36),
. atque finito consecrationis octiduo pro se ipsis et pro populo prima sacrificia obtulerunt; Deus autem igne coelitus in holocaustum immisso se consecrationem ratam habere manifestavit (9,1 - 24).
. At filii primogeniti Aaronis, Nadab et Abiu, quum profano igne thurificare voluissent, igne coelesti consumti sunt (10,1 - 7), qua occasione praecepta nonnulla specialia sacerdotibus traduntur, ut munere suo accuratius fungi possint (10,8- 20).
ALTERA PARS (11,1-27, 34) de munditie in populo et sacerdotibus requisita agit.
I. In íntegro populo requiritur mundities exlerna et interna (11,1 -20,27).
1. Atque praeprimis varia praecepla de munditie externa sive legali traa.) Animalia enim munda ab immundis distinguuntur et immundorum esus prohibetur (11,1 - A7); b.) variae species immundiliei legalis enumerantur et mundationis ritus praescribuntur (12,4 - 15,33).
c.) Quia vero ab omni piaculo liberi manere non possunt sacerdotes et populus, non tantum sacerdotibus speciale sacrificium praescribiiur, antequam in tabernaculum foederis ingrediantur, sed dies quoque expiationis quotannis celebrandus instituitur, cuius ritus describitur (16,1 -34).
d.) Adduntur alia praecepta : animalia ad ostium tabernaculi mactata sola in cibum esse adhibenda, ab omni autem sanguinis esu abstinendum (17,1-16); coniugia in gradibus illicitis vitanda (18,4 - 18), qua occasione simul alia nonnulla impudicitiae peccata prohibentur (18,19-23), atque gravi exhortatione particula haec terminatur (48,24 - 30).
2. Ad externam autem munditiem accedat oportet interna (19,1 - 20,27); quare omnibus iniungitur, ut sancti sint, quia ipse Dominus sanctus sit (19,1-2). Quod ut assequantur, a.) eis inculcatur pietas erga parentes et maxime erga Deum (19,3- 8), b.) amor quoque proximi atque praecipue egeni commendatur (19,9 - 18), quibus gravissimis praeceptis alia, inter quae nonnulla caeremonialia, adduntur (19,19- 37). c.) Mortis poena statuitur contra eos, qui filios suos Moloch offerre, hariolos et magos consulere, parentibus maledicere, gravia impudicitiae peccata committere ausi fuerint (20,1 - 27). VW. /n sacerdotibus autem maior requiritur mundities externa et interna, quapropter specialia nonnulla praecepta, quae ad alterutram spectant, eis proponuntur, occasionesque indicantur, in quibus cavere debent, ne contaminentur (21,1-22,17), atque demum eis iniungitur, ut victimas dumtaxat omni defectu carentes offerendas curent (22,18 - 33). Hil. Populum et sacerdotes spectant ultima praecepta (23,1-27,34), scilicet 1. ut sabbatha et festa praescripta fideliter observentur (23,1 - A4), 2. ut continuo in tabernaculo foederis lucernae ardeant et panes propositionis adsint (in signum munditiei populi) (24,1 - 9),
3. ut morte puniantur blasphemi, qua occasione simul lex talionis statuitur (24,10-23),
4. ut anni sabbathi et iubilaei fideliter observentur (25,1 - 53).
$. Praecepta haec servantibus multa bona promittuntur, non servantibus autem intimantur poenae (26,1 - 45), .
6. atque demum praecepta de votis libere susceptis et de decimis persolvendis adduntur (27,1 - 34).
5. — Quartus Pentateuchi liber Numen: ('Apiipot) vocatur (*) « quia in eo totius populi numerus continetur tribu unaquaque ludaeorum ex iussu Domini recensita » (Ps. A(han. l. c.); aptus vero a rabbinis 3702 « in deserto » appellatur, quia integrum illud tempus complectitur, quo Israelitae in deserto peregrinati sunt. Leges enim, quas Leviticus continet, prope montem Sinai primo peregrinationis anno datae sunt (Lev. 1, 1; 26, 45; 27, 31); legislatione autem sinaitica itineris narratio interrupta erat, quam nunc continuat auctor atque a primo mense auni secundi usque ad undecimum mensem anni quadragesimi perducit. Neque tamen serie continua eam narrat, sed eadem ratione, qua longum illud tempus a losephi morte usque ad Moysis mortem silentio praetermisit , triginta septem peregrinationum annos paucissimis absolvit. Neque enim ornnia Israelitarum fata, sed
(a) A nonnullis dubium molum est, num libri nomen latinum Nunmeri sit genitivus sing. an nominativus plur. In Sixtina enim editione semper nominatur liber Numeri, eodem modo inscribitur in Clementina editione, at eadein in paginarum margine superiore habet liber Numer, i. e. Nuiuerorum., Sixtus V. quoque in sua editione ultimum i auferri iusseral, ut vocabulum abbreviatum legeretur Numerorum. Nec dubium est, quin Numeri sit. nominativus pur. , sí ad graecam libri nomen animus advertitur (ol àpi6uoi); cui explicationi inscriptio non obstat , siquidem eadem ratione alii libri inscribuntur : liber Genesis, liber Exodus, li- 5er Leviticus.
illa sola narrare voluit, quae proxime et directe ad salutem per filios Israel omnibus gentibus conservandam pertinent. Omnes autem illi, qui viri ex Aegypto egressi erant, ob murmurationes suas iusto Dei iudicio condemnati erant, ut in deserto morerentur; indigni enim erant, qui salutem conservarent. Quapropter Moyses, postquam sententiam latam retulit, eius exsecutionem praetermittit neque quidquam de tota illa generatione tradit praeter paucissima facta, quibus etiam tunc Deum Legis observantiae invigilasse apparet. Generatione autem illa mortua Moyses narrationem suam resumit atque satis fuse tradit, quae ultimo peregrinationis anno a primo usque ad undecimum mensem gesta sunt. Ad hanc temporis rationem attendentes tres partes distinguimus, sicut ex hac NUMERORUM ANALYSI apparet.
PniMA Pans (1,1-14,45) ea enarrat, quae gesta sunt ante generationis illius repudiationem , atque praeprimis, quae duobus primis mensibus anni secundi acciderunt, ordine tamen inverso (*). Nam
I. illa afferuntur quae secundo mense anni secundi statuta sunt (1,4 - 6,27).
a.) Omnes tribus Israel levitis exceptis censentur (1,1-54) certumque suum locum in itineribus et in castris occupare iubentur (2,1 - 34).
b.) Levitae quoque, qui in primogenitorum loco Deo consecrantur et in tabernaculi ministerium assumuntur, secundum familias suas numerantur officiaque sua determinata accipiunt (3,1 - 51); quae offlcia deinde accuratius describuntur (4,4 - 49).
9. Adduntur variae leges eodem tempore, ut videtur, latae de omni immundo a cáàstris arcendo, de peccatis ignorantiae expiandis, de primitiis reddendis, de adulteris mulieribus convincendis (5,1-31), de Nazaraeis consecrandis, de benedictione sacerdotali impertienda (6,4 - 27).
Il. Secundo autem loco traduntur illa, quae primo mense acciderunt (1, -
1. Tabernaculo et altari iam terminatis principes tribuum lsrael munera sua coram Domino obtulerunt (7,4 - 89).
2. Nonnullis de candelabro accuratius determinatis (8,1- 4), quomodo et qua aelate consecrandi sint levitae, praescribitur (8,5 - 26).
3. Celebratur pascha atque simul statuitur, quando ab aliis, qui impediti sint die stabilito, sit celebrandum (9,1 - 14).
(2) Interroganti, cur auctor chronologicam rerum gestarum seriem neglexerit, respondebimus sapiente consilio id videri factum esse. Moyses enim. quum ín hoc libro peregrinationes in deserto maxime narrare vellet, ordinem non potuit omittere, quo tribus singulae sive in itinere sive in castris erant dispositae, neque officia, quae in tabernaculo foederis el vasis sacris transportandis a leviticis familiis erant adimplenda. Quae omnia, quoniam & censu partim dependisse videntur, secundo mense definita sunt. Ne igitur ordine tribuum et officiis levitarum descriptis narrationem ipsam cogeretur interrumpere, Moyses ordine inverso prius descripsit omnia illa, quae semper toto peregrinationis tempore observala sunt, atque deinde narrationem inchoat rerum gestarum a primo mense anni secundi.
IiI. Ad chronologicum ordinem reversus Moyses ea narrat , quae usque ad g^nerationis illius reiectionem gesta sunt (9,15 - 14,435).
1. Quum in eo iam essent Israelitae, ut nube praeeunte (9,15-26) proficiscerentur, a Deo per Moysen signa definiuntur, ad quae totum iter ordinari debuit (10,1 - 10).
2. Profecti autem a monte Sinai ordine praescripto (10,11-36) iter perrexerunt usque Cades in deserto Pharan vel Sin, i. e. ad fines meridionales terrae promissae. Quo in itinere conquesti sunt de defatigalione et de carnium defectu; atque Deus Moysi septuaginta senes adiutores in populo regendo dedit, coturnicesque quidem misit, quibus vescerentur, populum autem murmurantem simul magna plaga percussit (11,1-34). Ipsi quoque Aaron frater et Maria soror Moysis contra eum insurrexerunt et a Deo puniti sunt (19,1-15).
3. Ex deserto Pharan missi sunt duodecim exploratores ad terram promissam considerandam (13,1-26), qui reduces omnes, exceptis losue et Caleb, narratione sua novas murmurationes populi excitarunt (13, 9; - 14,9) : quapropter iratus Deus decretum tulit, ut omnes, qui vigintí annis maiores erant nati, exceptis losue et Caleb in deserto morerentur. (14,10-39). Quum autem invito Deo Israelitae terram promissam ingredi vellent, caesi sunt ab Amalecitis (14,40- 45).
ALTERA lAns (15,18 -19,22) pauca dumtaccat ex diuturna generationis reiectae
1. Atque primum quidem locum tenent leges nonnullae de libamentis faciendis, de primitiis Deo separandis, de peccatis per ignorantiam aut per superbiam commissis, de poena mortis in eos, qui sabbathum violant (15,1 - Ab.
2. Sequitur narratio rebellionis Core, Dathan et Abiron, qui sacerdotium ambierunt, interitusque eorum (16,1-50); miraculo ostendit Dominus se Aaronem elegisse sacerdotem (17,1 - 13).
3. Adduntur leges aliae de officiis sacerdotum et levitarum et de eorum parte in sacrificiis et primitiis (18,1 -32), sicut etiam de praeparanda et adhibenda aqua lustrali (19,1 - 22).
'"'ERTIA PARS (20,1- 36,13) Aistoriam itineris a mense primo ad undecimum
1. Primo mense anni quadragesimi congregatis iterum in Cades Israelitis moritur Maria, soror Moysis; murmuranti populo aqua de rupe datur, Moysi autem et Aaroni dubitantibus ingressus in terram promissam negatur (20,4 - 13).
2. Quum Edornitae transitum per terram suam negarent, Israelitae longo itinere montes idumacos circumire coguntur, usque dum prope fines Amorrhaeorum et Moabitarum perveniant. Quo in itinere moritur Aaron, et populus ob defatigationem murmurans serpentibus immissis punitur (20,14 - 21,20).
3. Amorrhaeorum terra occupatur; Moabitae Israelitas Balaami maledictionibus perdere frustra conantur, quum Balaam iis benedicere a Deo cogatur; Madianitae autem eos ad idololatriam" seducunt (21,21 - 23,18).
4. Iterum numerantur tribus atque iuxta hunc censum terra promissa inter illas distribui iubetur; simul losue Moysi successor a Deo eligitur (26,1 - 27,93).
6. Caesis Madianitis terra trans Iordanem occupata tribubus Ruben et Gad ac dimidiae tribui Manasse attribuitur (31,1- 32,42).
7. Mansiones flliorum Israel in deserto ab eorum exitu ex Aegypto usque ad eorum adventum in planitiem Moab enumerantur (33,1 - 49).
8. Chanaanitae exterminari iubentur (33,50-56) et regulae de terra inter tribus et familias distribuenda praescribuntur (34,1-36,13).
6. — D&vrERONOMIUM a nobis, nYinn ndo a rabbinis quintus Pentateuchi liber vocatur, « quia post acceptam in tabulis scriptam legem Moyses veluti secundam legem (Sevsgov vóuov) sermones huius libri ex divino praecepto lsraelitis promulgavit »!, vel rectius quia legum in superioribus libris iam promulgatarum est repetitio, explanatio, inculcatio. Sicuti enim Genesis totius Pentateuchi est prologus eum in finem praecipue conscriptus, ut Israelitis magnam Bei caritatem, qua illos ex mera gratia prae omnibus reliquis gentibus ad conservandam genuinam revelationem elegit, vividius ob oculos poneret atque hac ratione eos efficacius ad leges divinitus traditas observandas incitaret, it& Deuteronomium eiusdem operis est epilogus, qui quidem « summariam quandam repetitionem continet eorum, quae in libris Exodi Levitici Numerorum sive gesta sive praecepta referuntur »?, ea vero ita disponit atque digerit, ut efficacissimam ad Legem observandam exhortationem efforment. Namque si ultima eius capita (Deut. 31-34), quae, quum postrema Moysis fata eiusque mortem narrent, haud dubie saltem ex parte ab altero scriptore operi iam terminato addita sunt, seponimus, Deuteronomium tribus concionibus constat, quas legislator primo die ultimi mensis anno quadragesimo post exitum ex Aegypto coram filiis Israel congregatis habuit. In quibus et argumenta proponit, quae populum, ut Legem toto corde amplectatur, permovere potuerunt, beneficia nimirum innumera a Deo, malignitate eorum non altenta, eis iam tributa et non minora fidelibus Dei servis promissa ?, et Legem ipsam iam promulgatam, paucis novis praeceptis additis, paraenetica forma repetit. Summum argumentum haec DeUTERONOMMH ANALYSIS exhibet.
In brevi rnoroco (1,14 -5) concionum argumentum innuitur (1,4 -2) tempusque et locus, quo habitae sunt, definiuntur (1,3-5).
Corcio. pPriMA. (1,6-5,40) totius exhortationis prooemium quoddam est ; integra enim ín Dei beneficiis commemorandis versatur.
1. Longae ac diuturnae peregrinationis praecipuos eventus in menioriam auditoribus revocans luce clarius ostendit, quam bonum , misericordem, longanimem sese Deus erga populum exhibuerit, sed simul quoque quam iustum et severum iudicem contra obstinatos peccatores (1,6- 3,29);
2. Unde sua sponte deducitur conclusio, foedus cum Deo initum fideliter esse servandum neque eius Legi quidquam esse addendum nec ab ea quidquam detrahendum (4,1 - 40.
Interiectis paucis versibus de oppidis refugii in terra trans lordanein
Coxcto. skcuxpA. (5,1-26,10) toten. foederis oeconomiam duabus. partibus,
4. decalogus repetitur et rationes indicantur, quibus permoti Israelitae a Deo petierunt, ut per Moysen mediatorem ad ipsos loqueretur legesque suas promulgaret (8,1 -33).
2. Primum deinde mandatum explicatur et inculcatur : verum scilicet Deum solum colendum esse, atque ut idololatriae periculum avertatur, nullam cuin gentibus societatem contrahendam, sed earum aras delendas. esse (6,1 - 7,26).
3. Ut primum et maximum mandatum mentibus profundius inculcet, beneficia ct poenas, quibus in desertum atfecli sunt, iterum commemorat ct futuras de Chanaanitis victorias praedicit simul monens, ne eas sibi ipsis suaeque virtuti sed soli Deo attribuant (8,1-11,12).
4. Demum Legem observantibus benediclio, eam transgredientibus maledictio indicitur (41,13 - 32).
II. 1n parte speciali (12,1 - 96.19) praecipua populi officia commendantur.
a.) cui cullus exhibendus est in loco ab ipso electo et modo praescripto (12,1 -32); b.) cui tam tiriniter adhaevere debent, ut nec per pseudoprophetam vera praedicentem nec per proximos et parentes averti ab eo se sinant, sed omnes polius seductores arceant et idololatras anathemate puniant (13,1-18);
€.) cuius praecepta de ciborum distinctione et de decimis persolvendis, de remissione septimi anni, de consecrandis primogenitis accurale sunt observanda (14.4 - 15.235, d.) in enins henoremi tria. maiora festa. statis diebus sunt. celebranda
9. Ab officiis erga Deum implendis descendit ad o/fieía erga publicos Pci vícarios implenda (16,18- 18,22), id est a.) in vita civili erga iudices (16,18-17,13) ef reges futuro tempore constituendos (17,14-20); b.) in vita religiosa erga sacerdotes (18,1 - 8) et erga prophetas (18,9- 22^.
3. Tertio loco veniunt officia erga proximos (19,1- 22,30) et quidem
8.) relate ad eorum vitam, qua occasione ea commeinorantur, quae in bellis observanda sunt (19,1 - 21,23), b.) relate ad eorum bona externa variasque relationes, quae virum inter et mulierem interccdunt (22,1 - 30).
4. Demum varia praecepta inculcantur, quae sanctitatem et munditiem totius populi attingunt : de non admittendis indignis in populum sanctum, de munditie servanda, de usura vitanda, de votís solvendis, de libello repudii, de misericordia erga debitores, operarios, pauperes exercenda, de iustitia in iudiciis servanda, de primitiis et decimis persolvendis (23,1-95,15) atque brevi exhorlatione concioni fluis imponitur (2616-19).
Coxcio TERTIA (27,1 - 30,20), quae totius exbortationis epilogus quidam est, iterum tota in argumentis afferendis versatur, quibus Israelitae ad Legem observandam incttentur.
1. Incipit igitur & praecopto, ut Iordanem transgressi Legem lapidibus inscribant atque in montibus Garizim et Hebal collocati benedictiones erga Legis observatores et maledictiones contra cius trausgressores pronuntient (27,4 - 26^.
2. llinc occasionem arripit Moyses, ut multiplicia bona, quae Legis observationem sequantur, et graves poenas, quas ob eius transgressionem Deus populo sit immissurus, iterum satis fuse exponat (28,1 - 68).
3. Demum bonitatem divinam erga populum exaltans magna cum vi omnes adbortatur, ut Deo suo fideles adhaereant (29,1 - 30,20).
1. Moysen sibi suffecisse Iosuen (31,1-8), Legem scripsisse eamque in tabernaculo foederis reponi iussisse, ut sit ibi in testimonium contra Israel (31,9 -30);
2. addunt ultimum canticum, quo Moyses beneficia divina denuo celebrat
|^. populique ingratitudinem castigat (32,1 - 52),
3. benedictionem duodecim tribuum (33,4 - 20),
4. atque brevem relationem de Moysis morte, qui terram proinissam vidit quidem, sed in eam non intravit (34,1 - 19).
8 2. — Vartae sententrae de Pentateuchi orig9ne.
7. — Pentateuchum totum, solis ultimis Denteronomii capitibus ct nonnullis glossis interpretamenlisque exceptis, uni Moysi auctori attribuendum esse, usque ad saeculi elapsi finem unanimis erat ludacorum et Christianorum persuasio; atque in tota retro antiquitate paucissimos invenimus, qui de hac sententia. dubitaverint.
Merito enim primorum saeculorum haereticos omittimus, qui cum Nazaraeis, Ptolemaeo Valentini discipulo, Manichaeis aliisque ob suam ab Antiquo Foedere aversionem non tam mosaicam Pentateuchi, quam divinam Legis israeliticae originem ncgabant!, ac multo magis Bogomilos, mediae aetatis haereticos, qui Pentateuchum « ad diaboli mentem conscriptum » (xas' izwoíav «oU cavavá cvr[pzoévta ) dicebant ?. Praeter Ce/sum igitur, quem complures Pentateuchi auctores admisisse suspicatur Origenes ?, primis Ecclesiae saeculis solum Ps. Clementinarum auctorem reperimus, qui Legem Dei per Moysen septuaginta senibus ore traditam, post Moysis autem mortem literis mandatam esse ex eo demonstrare voluit, quod in libri fine mors legislatoris ipsius iam sit relata *.
Media aetate Iudaei quidam, R. Isaac b. Salomon (saec. 9.), Abenesra (saec. 12) nonnullas pericopas (Gen. 12,6; 22,15; 36,31 sqq.; Deuteron. 3*4) Moysi abiudicarunt et ub iuniore manu operi mosaico insertas vel additas censuerunt. Quos secutus Car/ostadius thesin statuit « defendi posse Moysen non fuisse scriptorem quinque, librorum , quoniam sepulto Moyse filum orationis idem videmus, non eundem Moysen ; ridiculum sane fuerit, defunctum Moysen haec verba locutum esse : Mortuus est Moyses iubente Deo et sepelivit eum in terra Moab et non cognovit homo sepulcrum eius. Isthaec et cetera, quae sequuntur, nemo nisi plane dementissimus Moysi velut auctori tribuat »?. Atque simili modo Andreas Masius, optimus libri Iosue interpres catholicus, « Moysis opus, quod vocant mtvrrtvyov, longo post Moysen tempore interiectis saltem hic illic verborum et sententiarum clausulis veluti sarcitum atque omnino explicatius redditum esse » bonis coniecturis demonstrari asseruit ; scilicet a librariis iunioribus pro vetustis et obsoletis locorum nominibus alia recentiora, quibus rerum geslarum memoria melius conservaretur, inserta atque glossas nonnullas explicationis causa additas esse opinatus est ". Quae sententiae cum communi antiquorum traditione satis facile componuntur; neque enim pauci sunt catholici interpretes saec. 16. et 1'7., qui minores glossas vel pericopas Pentateucho insertas esse concedunt, totius tamen operis mosaicam originem eum Patribus defendunt.
Verum longius saec. 147. a veritatis (ramite aberrari coeptum est. Thomas Hobbes enim Pentateuchum « potius de Moyse quam a Moyse seviptum » esse censet, quia nonnulla ( Deut. 3&; Gen. 12,6; Num. 21,15) post Moysis aetatem conscripta esse constet; ipsi tamen Moysi « librum legis » i. e. Deuteron. 11-27 attribuit?. Isaac Peyrerius quoque quum propter aliquos versieulos, qui aetatem Moyse iuniorem proderent, atque ordinis defectum, tum propter facta nonnulla, quae cum historia vera pugnare putavit, Moysi opus abiudicavit; eum Annales quidem edidisse de exitu ex Aegypto et peregrinatione in deserto illisque etiain priorum temporum (immo ipsius, quam somniavit, praeadamiticae aetatis) historiam praemisisse, at magnum illud mosaicum opus hodie esse deperditum et Pentateuchum ieiunum authenticorum Annalium esse compendium 3. Baruch Spinoza textibus ab Abenesra Moysi abiudicalis alios addidit; monuit quoque in toto opere de Moyse semper tertia persona fieri sermonem ; unde Pentateuchi, uti reliquorum librorum historicorum, formam hodiernam Esdrae deberi contendit, quem tamen morte, quominus operi ultimam manum imponeret, impeditum esse coniecit". Joan. Clericus non tantum Pentateuchum (ob Gen. 12,6; 15,14 ; 35,21 similesque textus, ob scientiam geographicam, quae Gen. 2,11; 10,1 sqq. sese prodat aliasque rationes eiusdem generis) Moysi abiudicavit, sed (mirabile dictu) eum sacerdoti illi auctori attribuit, quem destructo regno Israel Asarhaddon Samariam misit, ut colonos assyriacos doceret legitima Dei terrae (5 Reg. 11, 21 sqq.) 9. Demum Antonius van Dale recentissimis rationalistis praelusit; etenim Pentateuchum « ab Esra ceterisque prophetis tum ex ipsa Lege Moysi tum ex reliquis libris propheticis in ista memoralis, forsan et ex aliis tunc adhuc exstantibus divino instinctu adornatum » esse definivit !!. Quibus acatholicis saec. 17. scriptoribus unus adnumerandus est eiusdem aetatis catholicus auctor, RzcA. Simon Congr. Orat,, qui leges inter, quae a Moyse seriptae sint, et historias, quas scribae publici literis mandare soliti sint, distinguens fuse ostendere conatur Moysen integri Pentateuchi auctorem non fuisse ^.
Cornelius a Lapide
Invocation and the Plagues of Egypt
Praise the Lord, O Jerusalem: praise thy God, O Sion. Who shall tell the mighty deeds of the Lord: or who shall make all his praises to be heard? When Israel went out of Egypt: the house of Jacob from a barbarous people. Judea was made his sanctuary: Israel his dominion.
Continue reading 22 paragraphs
For Israel went into Egypt: and Jacob was a sojourner in the land of Cham. And he increased his people exceedingly: and made them stronger than their enemies. He turned their heart to hate his people: and to deal deceitfully with his servants. He sent Moses his servant: and Aaron whom he chose. He gave them the words of his signs, and wonders in the land of Cham.
He turned their waters into blood: and destroyed their fish. Their land brought forth frogs: in the very chambers of their kings. He spoke, and there came divers sorts of flies: and sciniphes in all their coasts. He gave them hail for rain, a burning fire in their land. And he destroyed their vines and their fig trees: and broke in pieces the trees of their coasts. He spoke, and the locust came: and the bruchus, of which there was no number. And he ate up all the grass in their land, and consumed all the fruit of their ground. And he struck all the firstborn in their land: the firstfruits of all their labour.
The Exodus from Egypt
He brought forth the Hebrews with silver and gold: and there was not one feeble person among their tribes. Egypt was glad at their departure: for the fear of them lay upon them. He spread a cloud for their protection: and fire to give them light in the night.
The Passage of the Red Sea
Pharao heard, and pursued them: saying, I will overtake them, and my hand shall slay them. He went in after them with his chariots and his horsemen into the sea: and the Lord brought back upon them the waters of the sea. But the children of Israel went through the midst of the sea on dry land: as in a desert. Let us sing to the Lord, for he is gloriously magnified: the horse and his rider he hath thrown into the sea.
Blessed art thou, O Israel: who is like to thee, O people saved by the Lord? The Lord is thy helper and thy protector: he is thy shield and the sword of thy glory. Thy enemies shall lie to thee: and thou shalt tread upon their necks. The chariots of Pharao and his army he cast into the sea: his chosen captains were drowned in the Red Sea. The depths covered them: they sunk down like a stone. Thy right hand, O Lord, is magnified in strength: thy right hand, O Lord, hath slain the enemy. And in the multitude of thy glory thou hast put down thy adversaries: thou sentest thy wrath, which consumed them like stubble. And with the blast of thy nostrils the waters were gathered together: the flowing water stood, the depths were gathered together in the midst of the sea. The enemy said: I will pursue and overtake, I will divide the spoils, my soul shall have its fill: I will draw my sword, my hand shall slay them. Thy wind blew and the sea covered them: they sunk as lead in the mighty waters. Who is like to thee, O Lord, among the gods? who is like to thee, glorious in holiness, terrible and praiseworthy, doing wonders?
Mary the prophetess led the choir of women, and sang before them with the timbrel: Let us sing to the Lord gloriously. She prefigured the Blessed Mary, Mother of God, mother of Jesus, who freed us from hell: whom therefore all generations shall call blessed.
Manna, Water, and Victory against Amalec
The Hebrews asked for flesh, and quails came: God gave them manna, and bread from heaven satisfied them. Man ate the bread of angels: he sent them provisions in abundance. At Raphidim he brought water out of the rock: and watered them as in the great deep.
Amalec came, fighting against Israel: and as Moses prayed, Joshua destroyed him.
The Law of Sinai
God descended upon Sinai in fire, smoke, tempests and the sound of the trumpet: with the voice of thunder he promulgated the Decalogue. He gave Moses precepts, judgments and ceremonies: by which he made a covenant with the Hebrews.
The Ark and the Tabernacle
He commanded to make the ark of the covenant, the Cherubim and the mercy seat: the table of the loaves of proposition and the golden candlestick. The tabernacle, the curtains, the bars, the court: and in it the altar of holocausts, with the brazen laver. Also the altar of incense, with incense: and he gave the priesthood to Aaron for his nation.
The Priestly Vestments of Aaron
He girded him with a girdle: and clothed him with a robe of glory. He vested him with breeches, a tunic, an ephod and a rational: and put upon it twelve gems, as it were the insignia and the great deeds of the twelve tribes of Israel.
He engraved upon him the Urim and Thummim: that truth of doctrine and perfection of life might be contained in the breast of the priest. In the robe of the ephod was the whole world: he girded him with golden bells, many round about. To give a sound in his going, that the sound might be heard in the temple: in remembrance for the children of his people. He gave him a golden crown upon the mitre: expressed with the sign of holiness and the glory of honour: holy to the Lord.
All these things were made by Beseleel and Ooliab: whom the Lord filled with the spirit of wisdom, to make them.
The Golden Calf and the Tablets of the Law
While Moses delayed in Sinai, the Hebrews made a golden calf: and they adored the graven image. And they changed their glory into the likeness of a calf that eateth hay. They forgot God, who saved them, who had done great things in Egypt: wonderful works in the land of Cham, terrible things in the Red Sea. And he said, that he would destroy them: if Moses his chosen had not stood in the breach before him. Saying: Forgive them this sin: or blot me out of thy book which thou hast written. Moses stood in the rock: he saw the back and the glory of the Lord. The Lord blew upon him the horns of light: he gave him two tables written with the Decalogue.
Moses made the tabernacle with its vessels: he set it up as a temple to the Lord.
Doxology 2 paragraphs
Praise the Lord from the heavens: praise him in the high places. Praise him in the timbrel and choir: praise him in strings and organ. Praise him in the cymbals of jubilation: let every spirit praise the Lord.
Glory be to the Father, and to the Son, and to the Holy Ghost: as it was in the beginning, is now, and ever shall be, world without end, Amen.
Machine translation from the Latin, not reviewed.
Cursus Scripturae Sacrae
In Commentario in Genesin exponebamus , quomodo aevo praemosaico in stirpe electa formata sit et creverit sacra traditio. Verum non qualis ab initio erat una et continua in nostras manus pervenit haec traditio, sed in quinque Pentateuchi libros discreta. Haec divisio sitne temporibus LXX antiquior, quaeritur. Nostrum Exodi librum a Genesi merito distingui censemus. S1 unus ab initio Genesis et Exodus liber erant, scribendum erat Ex. 1,1 « Hae sunt generationes filiorum Israel »; id Geneseos structura exigebat; id certe Exodo superscripsisset auctor, qualem neoterici volunt, ipsis eventibus longe posterior. Si unus liber erant, non erat ratio repetendi Ex. 1,1-5 elenchi filiorum Jacob, cum elenchi Gen. 35,93 sqq. et 46,8 sqq. abunde suffecissent : at, si .Ex. 1,1 novus ordiebatur liber, non erat otiosus ille elenchus. Lev. item a Num. merito distinguitur. Licet enim lex Lev. 27 praecedentibus legibus, fere dixerim, negligenter sit adnexa, at leges Lev. multum differunt a documentis Num. 1-4, quae numeros tradunt. Verum Exodi et Levitiei continua est narratio : pericope agens de institu- . tione sacrorum Aaronicorum ab Ex. 24 ad Lev. 10 pertingit. Ceterum - quaestio an, qui nune Ex. et Lev. audiünt, ab ipsa prima scriptione - fuerint duo libri distincti, non eo solo dirimitur, quod ostendatur aut adesse aut desiderari extremo libro Exodo narrationis intervallum : — potuit prima librorum distinctio fieri propter rationes a solo usu pelitas, sc. quod una pellium, quibus libri inscribebantur, congeries in iustam molem excrevisset ideoque a sequente narratione videretur seiungenda. Ab Hebraeis hi libri a primis vocibus appellantur, Exodus nv2v n5w', Leviticus N?p*t. LXX nomina imposuere a rebus narratis petita : "E£c2cc ab Hebraeorum ex Aegypto emigratione, Asuctx^» a legibus ad sacra spectantibus; ubi tamen aptior Rabbinorum appellatio « Liber sacerdotum », cum Lev. levitarum electionem et munera ignoret. |
Distinguebamus in Genesi duo narrationis disponendae principia : genealogias, a quibus petuntur libri divisiones principales (Tholedoth), et itineraria (cf. Comment. p. 29 sqq.), quibus, ubicumque rerum narrTandarum ratio permittit, adhaerent magnorum trium patriarcharum vitae. Antiquissimi sc. illi historiarum narratores tramite incedebant maxime obvio, eventus successione et /emporum (genealogiae) et /ocorum (itineraria) invicem copulantes. Deficiente porro in Ex. et Lev. genealogia, unicae quippe generationis fata non integra describuntur, narratio uni adhaeret itinerario, cujus s£a/tones compendio descriptas habes Num. 33,1-15. Quas Ex. omnes ex ordine pertractat, tribus exceplis, in quibus nihil memoria dignum actum esse videtur. Sunt igitur stationes Aegyptus (Es. 1,1-12,36), Ramesse, Socoth (12,37-13,19), Etham (13,90-92), Phihahiroth, Mara (154,1-15,26), Elim (15,27), desertum Sin ( Ex. 16), Raphidim ( Ex. 17 sq.), desertum Sinai, ubi reliqua omnia quae narrantur acta sunt. Vides, non omnes stationes aeque memorabiles exstitisse; in aliquibus brevi,in alis longiore tempore substitere Hebraei. Narratio stationibus inhaerens est instar euiusdam magnorum illorum Africae interioris amnium, qui modo inter angustas ripas veluti de statione in stationem properant, modo in vastos ac fere interminos lacus dilatantur, hie paucas, ibi multas | insulas cireumfluunt. Narra&ionis inspiratae partes. necessario sunt valde inaequales; nos minores stationes in unum colligentes, sequentes commentarii statuimus partes : acta Moysis in Aegypto Ex. 1,1-12,36; Iter ex Aegypto in Sinai Ex. 12,37-293,33; novi sanctuarii et sacerdotu . institutio Ex. 24-Lev. 10; leges variae Lev. 11-97. - :
Continue reading 56 paragraphs
Aliud item in narratione historica Exodi estobservare, quod in Genesi : notabamus l. c. p. 1^ sqq.: « constans studium narrata coniungendi certis locis, monumentis, nominibus tam locorum quam personarum, tamquam adiumentis mnemoneuticis ». Phase Ex. 19 instituitur pro memoriali servatorum primogenitorum; azyma et primogenita Ex. 13 statuuntur memorialia liberationis; aliquid mannae 16,33 sq. asservari iubetur in sanetuario. In ipso adyto reconditur « testimonium » (25,21; cf. ad v. 16), quod igitur ipsum cum universo sanctuario omnibusque sacris efficitur memoriale foederis in Sinai pacti. Imo, in iis etiam locis eiusmodi memorialia exstruuntur, ubi Hebraei brevi tantum tempore erant moraturi neque postmodum redituri : altare Iahve Nissi | in valle Raphidim 17,14 sqq. tamquam memoriale fusorum Amalecitarum, et alterum altare cum duodecim titulis 94,4 in monte Sinai. ur "05. ep nad T M M NC a 2 y oU UAE t Loris 2f " TRADITIO SCRIPTIS MANDATA. 3
Monumentis tamen iam accedunt scz/p/a, quae in Genesi desiderabantur: 17,14 scriptam Amalecitarum cladem enarrans; 24,4 liber foederis mandata recensens Ex. 90-23 tradita; tabulae legis 254,12 et 31,97 sqq.; canticum Ex. 15 quod mox scripto crediderim esse mandatum. Quibus simul sumptis suggeritur, tempore exodi et multitudinem fuisse legendi atque scribendi artis uti antehac ignaram, et aliquos easdem artes calluisse. Duplici igitur modo sacra tum narratio transmittebatur, partim orali partim scripta traditione. At, ubi pauea quaedam scriptis essent consignata , nascebatur plura scribendi desiderium, quo certius ac fidelius traditio praeservaretur; crescebat desiderium tanto vehementius, si forte oralis traditio 1n quibusdam labi aut obscurari deprehenderetur. Nascebatur imprimis desiderium seribendarum earum, quae tum ferebantur, /egum, quarum praestabat haberi textum authenticum. Simul colligebantur et castigabantur antiquae electae stirpis traditiones, atque seriptis mandabantur. Haec natura duce tum fieri necesse erat, Erat tamen simul periculum, ne si mere humana auctoritate haec scriberentur, falsa veris admiscerentur. Decrevit igitur benignissimus Deus, ut et facta et leges sua divina auctoritate scriptis mandarentur. An varia ea scripta iam tum in Pentateuchum fuerint congesta, h. l. nondum inquirimus.
Exodi ae Levitici rationem plene tamdiu non perspicies, quamdiu non adverteris, quaedam cons?/o a sacro narratore reticeri, Nonne iam Gen. ^ scelera quorumdam patriarcharum Sethitarum, praeter tenuissima quaedam vestigia, supprimebantur (cf. nostrum Comment. p. 203 sqq.)? Nonne Gen. 10 sq. et Ex. 1 tacetur, et Thare et Nachor . in Mesopotamia et Hebraeos in Aegypto serviisse diis alienis, quam tamen superstitionem indubie prodit Ios. 24,9 sq. 1^4 (cf. Ez. 20,7 sqq. et
- Knabenbauer ib.)? Ne ergo mireris , etiam in Exodo aliqua taceri.
Perpende porro apud Hebraeos ante Moysen exstitisse sacerdotes (Ex. 19,923.24) et tabernaculum (33,1 sqq.) etin illo tabernaculo /estimonium (16,34)! Quorum sanctitatem Deus locis citatis ratam habet.
Si inquiras, cuiusmodi fuerint illa sacra, dicam fuisse sane ad instar | sacrorum religionis primitivae et patriarcharum , sacerdotes imprimis fuisse sacerdotes secundum ordinem Melchisedech. Quid factum est de illis sacerdotibus, quando Moyses sacerdotium transtulit in domum Aaron? An illi tum sacerdotio privati sunt? Merito conieceris, illos repugnasse, turbas excitasse, erant seditiones inter Hebraeos aevi mo- . saici non ita infrequentes. Quodsi vero illi sacerdotes omnes lubentes: .Supponantur passi esse se in laicorum ordinem redigi, exemplum pro- - fecto dedere pietatis omnibus futuris saeculis celebrandae : at silet de eorum laudibus Pentateuchus, silet Iosue, silet Eccli. Eos sacerdotes in eam sacerdotii translationem lubentes conspirasse, id omnem profecto humanam excedit pietatem atque patientiam. Quodsi tamen in ea. translatione nulla eorum exaudiatur vox, querelae nullae, unum e duobus pro certo habeas : aut turbas excitarunt tum, quas sibi Moyses reticendas censuit, aut tum inter vivos non iam erant.
Videntur illi sacerdotes non fuisse boni.et pii. Inferàt illud quis e Ios. 24,14. Si tota gens, quorum illi erant sacerdotes, aut certe magna gentis pars coluit in Aegypto deos alienos, id sine aliqua sacerdotum negligentia aut indulgentia fieri haud potuit. At habemus evidentius rei argumentum Ex. 19. Sancit ibi Deus, ut triduo ante magnam illam theophaniam omnes se intra terminos a Moyse constituendos contineant, ipso vero theophaniae die omnes v. 13 ultra terminos progrediantur, soli vero cum Moyse sacerdotes v. 92 nubem ingrediantur. Hoc mandatum opere non est completum, terminos nemo transgressus est, Moyses v. 23 excusationem proponit satis obscuram. Illico Deus v. 9& mandatum revocat, solos Moysen et Aaronem 1ubet ascendere, reliquos vero tam sacerdotes quam populum intra terminos contineri; nullus iam sacerdotibus illis prae populo honor conceditur. Commissum sane fuerat peccatum : at ubi est eius peccati poena? Non consue- - vit Iahve eos, qui suo alicui solemniori mandato obstiterint, impunitos imo irreprehensos dimittere. Revertitur ad istud peccatum narratio 20,18 : « cunctus populus... steterunt proeul ». Mox autem (Deut. 5,93) « omnes principes tribuum et maiores natu » ad Moysen accedentes rem composuerunt: non referuntur accessisse sacerdotes. Mox Iahve populum in gratiam recipit, « nec super eos, qui procul steterant de filiis Israel. misit manum suam » (Ex. 24,11). Inaudito plane privilegio cum Moyse, Aarone, Nadab et Abiu admittuntur v. 9 septuaginta seniores ad aspiciendum aliquo modo Deum Israel. Videsne, quomodo inde ab illo peccato Aaron vocetur, sacerdotes ignorentur? Subiacent hi ut ita dicam suspensionis poenae, nullum prae laicis honorem habent. Duas nunc solvendas habemus quaestiones : primam, quomodo alteràm, quamnam tandem poenam tulerint inobedientiae Ex. 19 eisos. Quid si illi ter mille viri iidem etiam fuerint antiqui ordinis
Haec caedes exstitit inobedientiae digna poena, haec eadem explicat, quomodo brevi post nemine contradicente sacerdotium in. Aaronitas sit delatum. Adverte levitas a Moyse iuberi ire « de porta usque ad portam per medium castrorum ». Supponas castrorum tum dispositionem fuisse eandem fere, atque postea : in mediis castris eminuisse sepsisse reliquas tribus. Tum levitae e suis castris « per medium castrorum » incedentes impingebant primum in ipsos sacerdotes. Diees : eur rem non totidem verbis narravit auctor? Ob similem res si non mali, certe periculosi exempli. Quid si impius aliquis aliquando apud Hebraeos rex consilium caperet ita excutiendi invisos sacerdotes aaronicos, uti Aaron et sui excusserant antiqui ordinis sa-
Porro haec ubi semel admiseris, affunditur insperata lux obscurae narrationi Ex. 19, cuius obscuritas inde fluxisse deprehenditur, quod noluerit Moyses distincte narrare sacerdotum peccatum , quo distincfius narrato distinctius item ei narranda fuerat Ex. 39 eorumdem poena. Huius carnificinae ratio redditur plane sufficiens explicaturque, eos confecerint, qui maxime sontes fuissent. Lux affunditur capiti 18, quod quidam censuere legi loco non suo. Elucidantur minora dubia plura. Cur leges aliquae (v. g. Ex. 20,22-23,33) tali tempore, aliae alio tempore sint promulgatae, intelligitur. Universa totius libri narratio | vigorem accipit et colorem , libri ratio intimius perspicitur. Licet igitur | bus in ipso Ex. 19 et 32 textu momentis fuleiatur, non ob haec sola illam propugnamus, verum ob plurimam et inexspectatam lucem, quam variis textibus et eventibus universaeque narrationis rationi affundit. Rem ita habere, vel Introductione hac edocebere.
Praeludit narrationi pericope Ex. 1 sq., Hebraeorum 1n Aegypto oppressionem et Moysis origines describens. Consilium salutis Deus Moysi e rubo ardente manifestat : iubet eum Pharaonem adire et, ut Hebraeos ex Aegypto dimittat, Dei nomine postulare. Verum non potest Moyses legatione fungi pro Deo anonymo, ergo Ex. 3,13 ex Deo quaerit : « Si dixerint mihi : Quod est nomen eius? quid dicam eis? » Cum eo igitur communicat Deus nomen, quod ipse tamquam electae stirpis, quae iamiam in populum excrevit, peculiari titulo deus sibi proprium assumit, nomen JaAve. Hoc nomine Moyses Hebraeos adit, Pharaoni numinis iussa defert, renuenti plagas annuntiat, infligit, tandem veniam cum universo populo finibus excedendi extorquet. Abhinc omnia in Ex. et Lev. fiunt nomine Iahve : qua. in Genesi premebamur difficultate de nomznibus divinis, ea ab hisce libris exsulat; paucissimis tantum locis, praeter eos ubi pro nomine naturae adhibetur, scribitur nomen nmun5x.
Duo signa, virgae sc. 1n serpentem mutandae et manus lepra inficlendae, Moysi conceduntur ad auctoritatem apud Hebraeos; unum virgae in crocodilum mutandae ad auctoritatem apud PAaraonem conciliandam. Hebraei primum ei facile adhaerent 4,31, sed in adversis rebus rursum animis deficiunt 6,12, tandem portentis ad fiduciam revocantur. De quibus plura dicemus sequente paragrapho. Ubi Pharao signo virgae non movetur, initium sumit stupenda illa Moysen inter et Pharaonem concertatio, quam. textus 4,22 sq. et (secundum Sam.) 11,7 exhibent tamquam concertationem pro. primogenitis - postulat Moyses, ut Pharao primogenitum Iahve Israelem dimittat; ni faciat, primogenitorum per universam Aegyptum caedem minatur. Plagis Pharao, ut petita concedat, adigitur. Quae indoli quidem Aegypti singulae conformantur et a naturalibus causis proficiscuntur, at tantae sunt eaque ratione praenuntiantur, limitantur, terminantur, ut veri nominis divina portenta agnosci debeant. Finis omnium portentorum is est, ut Pharao et Aegyptii Jahven sciant, ejus potentiam agnoscant populumque dimittant. Extremae narrationi /eges aliquae, quo ordine latae sunt, inseruntur : lex divina 12,1-13 de primo Phase, et altera lex divina v. 14-20 de Phase quotannis celebrando; quibus Moyses v. 21-27 aliqua monita de suo adnectit, imprimis ut aliquando terram » promissam ingressi filiis ejus celebrationis rationem gratis animis explicent. querunt? an prius iam Moysi infensi et a cultu Iahve alieni exstitere? Optimorum corruptio non subito effici consuevit, sed a tenuibus atque minus patentibus initiis profecta in apertum tandem prorumpit. Illorum igitur sacerdotum invidias non in Sinai sed in Aegypto primas radices egisse, rei natura suadet; eritque hoc tanto magis adstruendum, si illi, dum in Aegypto degebant, ab impietate Ios. 24,11 narrata supponantur non fuisse plane immunes. Quicumque religionem aliquam. aggreditur reformandum , eius religionis ministros primos nanciscitur. adversarios : timent quippe suis honoribus, redditibus, emolumentis. Id factum estin omnibus, qui religiones sive falsas sive veras reformare studuerunt, imprimis in ipso Christo servatore.
At res in melius versae sunt, quando Moyses coram Pharaone tot portenta operatus est, et ea quidem etiam portenta, quae solos Aegyptios affligerent, Hebraeos non attingerent (8,22; 9,6,26; 10,23; 11,7). Quare tempore decimae plagae iam plena inter Hebraeos auctoritate fruitur Moyses, nemine contradicente leges promulgat, populum a pristinis sedibus avulsum deducit. Tot effecta portenta, tot impletae praedictiones, imprimis etiam illa de pretiosis donis ab Aegyptiis accipiendis multitudinis animos demulserant. Exsistebat tamen pars adversa, omnem carpens querelarum occasionem (14,11 sq.; 16,3; 17,2 sq.). Cuius partis capita equidem crediderim antiqui ordinis sacerdotes fuisse. Malebant illi servire Aegyptiis cum bona pace , desiderabant ollas carnium, ubique mortes imaginabantur. Non operarii in Aegypto ollis carnium reficiebantur, sed imprimis sacerdotes, Pharaone singulis templis statam copiam carnium, panis etc., pendente. Pauperes operarii non carnibus reficiebantur, sed imprimis piscibus (Zrman p. 182).
Adest tandem fatalis ille Ex. 19 dies solemni triduo initiatus. Qui modo v. 8 se ad quaelibet praestanda paratos protestati erant Hebraei, üdem terrore montis fumantis et tonantis cohibentur et, accedere iussi, «stant procul », fucatamque submittunt exeusationem. Ceteris anteire oportuerat promptis animis antiqui ordinis sacerdotes, qui praemissa speciali v. 22 purificatione et propius ad Iahve fuissent accessuri et reliquis exemplo obedientiae futuri. Pedem non movent ipsi, reliquos cohibent aut solo inobedientiae exemplo aut etiam sollicitationibus. An Israelis tam publica, tam universalis contumacia impunita manebit? Fucatam excusationem v. 24 admittere videtur Iahve. Populo reconciliatur, imo seniores ad sui quemdam obtutum admittit (Ex. 94,10) : sacerdotes illos, quod supra demonstrabamus, excludit , ignorat, in laicorum veluti ordinem relegat. Praesagia haec sunt in- Bis tempestatis et ruinae. i
Hane tum imminuisse plenius perspicies consideratis /egibus, quae 12,37-93,33 inseruntur. Habes 19,43-49 legem de admittendis ad Phase E iiadum. Cur ea lex Hi l., fere post celebratum primum Phase; inseritur? Respondeo : praeter ipsos Hebraeos se Moysi iunxerat 12,38 « vulgus promiscuum plurimum », qui seminis electi iuribus non fruebantur, a sacerdotibus aliisque facilius opprimebantur. Eis hac lege Moyses viam demonstrat, qua omnibus Hebraeorum iuribus participent, circumcisionem. Maec eius legis eo tempore edendae et h. l. inserendae ratio princeps. Hae lege eam hominum classem sibi devinciebat Moyses.
Considerandae porro veniunt leges 20,22-23,19, quae quorumdam decalogi mandatorum novellas habent. Quarum legum delectus adamussim congruit iis, quae de temporum illorum turbis dicebamus. Praescius igitur prudentissimus Deus brevi futurae rebellionis et ruinae antiqui ordinis sacerdotum, leges desacris tum edidit perpaucas, de moribus vero fere antiquitus receptas leges instauravit, paucas admodum novas intermiscens. Ita seditionum praecisa opportunitas. De sacris tulit legem. 20,92-26 probabilius nihil novi habentem, nisi quod Iahve nomine nunc promulgaretur, ad intolerabilem sacerdotum superstitionem et indecentiam removendam. Ea lex, quae eultum antiquitus receptum spectabat, abrogabatur brevi post abdicato illo cultu sacrisque aaronicis in eius locum suffectis. Unde nulla est con- - tradictio inter altare de terra v. 2^ et altare de lignis setim etc. Mandata de iis, quae sanctuario debebantur, mature persolvendis et de festis observandis (299,29 sq.; 923,14-17) sacerdotibus debebant esse. accepta, quod eorum redditus augerent. Lex de requie sabbatica 23, 10-12 immediate non cultum sacrum attingebat sed laborum cessationem, fueratque cap. 16 insigni et permanente miraculo confirmata. Nihil erat in istis legibus, uti neque in mandatis 22,31 et 23,18 sq., quod iuste quererentur illi sacerdotes. Aliae porro leges spectabant emendandos plebis mores : leges de percussione, de reparatione damni ilati, de 1ustitia 1n iudiciis servanda etc. Non poterant his occurrere sacerdotes, quod essent omnino sanctae, a maioribus acceptae, quamvis ad illud usque tempus plurimum neque a solis laicis negligerentur. Etenim, quoties in V. T. offendimus sacerdotes superstitionis, quaestus, vitae lautioris studiosos, offendimus eosdem civium oppressores, iniustos, violentos. Inculeata lege 21,9-11, quae durationem servitutis limitat, sibi servorum animos devineiebat Moyses. Ab ipso primum Moyse videntur profectae esse leges in favorem advenarum, viduarum, pupillorum, egenorum 22,21-91 latae. Qui homines a sacerdotum aliorumque insolentia defendebantur Moysisque partibus iungebantur. Tandem 22,98 magistratuum reverentia inculcatur : . principum , seniorum et imprimis eorum, qui cap. 18 instituti fuerant, zudicum. Annon sapientissime, alüs omissis, hae leges hoc tempore ferebantur? Quae et mores emendarent, et Moysis partes roborarent, . neque tamen adversariis brevi perimendis ansam querelarum praeberent.
Lex vero de magistratibus 22,28 nos revocat ad Ex. 18, quod caput ingenia exercuit interpretum, non recentiorum solummodo. Quod si cum iis conferas, quae de turbis in Moysen concitatis disputamus, facile perspieies caput non esse e Num. 10 huc delapsum, sed suo loco velut arborem solo fixam prostare. Sacerdotes sane illi praemosaici, uti sacerdotum collegia in Aegypto, Babylonia aliisque Asiae anterioris partibus, erant certo ordine compositi et distincti inter se, alii superiores et alii inferiores, communia studia , cultiora ingenia. Moyses unus erat, aut solo Aarone utebatur consiliorum adiutore , causis minoribus opprimebatur. Adest post Amalecitarum stragem Iethro, victorem prope suos fines iter facientem salutaturus, uti Melchisedech salutaverat Abrahamum. Adest socer filiam Sephoram marito reconciliaturus. Moysi, cui favet ut genero Deique amico, suggerit twdicum institutum. Consilium utile arripit Moyses, iudices instituit. lam opponuntur castra. castris; ut ita dicam, organizatio organizationi. Habes sacerdotes ubique et apud omnes se insinuantes; sed habes ex adverso chiliarchas, centuriones, quinquagenarios, decanos. Erat profecto Moyses non solum. vir Deo carus et propheta, sed idem vir fortis ac prudens rebusque gerendis in paucis aptus.
Moysen sequebantur Levitae ad unum omnes; cuius tamen tribus bellatores non sunt permissi numerari!. Duos praeterea Moyses adiutores habebat praecipuos, losuen et Hur (Ex. 17,10. 12; 25,15), quorum ille Ephrazmitis praeibat. ad praelium, hie Jwdaeus erat. Iuda tribuum erat omnium numerosissima, numerabat quippe viros pugnatores 74.600 (Num. 1,27); cui lacob moriens principatum praenuntiaverat. Ephraimitae habebant viros pugnatores 40.500 (Num. 1,33), quibus idem patriarcha praedixerat excellentiam prae Manassaeis obtinendam. E contra tribus Manasse, nobilissima quidem omnium in Aegypto, quod loseph patriarchae esset prima proles, numeris tamen erat ceteris tribubus quibusque infirmior, pugnatores habens 32.200 (Num. 1,35). Tres illae tribus (Levi, Iuda, Ephraim) videntur Moysi fuisse fidae et certae; Manassaei utique infensi; reliquae tribus - quarum partium fuerint nescimus; fortasse non erant semper fide constantes. Illud. « vulgus promiscuum » (Ex. 12,38), omniumque tribuum egeni et servi Moysi potius favebant. Levitae singuli g/adios habebant (Ex. 32,97). Etiam Ephraimitis aliqua fuisse arma aenea colligo ex eorum ad certamen alacritate. Hur erat pater Beseleel, famosi istius fabri, cui/ dedit Iahve sapientiam et intellectum ad omne opus. Cuius viri laus in memoriam revocat inclitos quosdam fabros, qui in populorum quorumdam exordiis floruere, artis fabrilis arcana a patribus edocti ad. filios transmisere. Erantne eiusmodi fabri Beseleel, Beseleelisque pater Hur? Quibus vero artefaetis tantam sibi famam comparaverat Beseleel, etiam antea quam novis sacris cudendis atque fundendis manum admoveret? an solos effingebat, emendabat cacabos, lebetes et huiuscemodi alia utilia vasa? Quid euderat inclitus ille faber Tubalcain? Ensem. Quid cudebant. Hebraeorum fabri Iudicum aevo? Nonne gladios et lanceas (1 Reg. 13,19)? Cudebat etiam Beseleel gladios. Ergo viri tribus Iuda, vel certe plures inter illos, erant bene armati. Moyses et arma habebat et armorum officinas. Reliquae tribus non erant omnes ita bene armatae : erant 1bi etiam baculi, fundae, eto. Vides Moysen media etiam humana non neglexisse : volebat finem, parabat media.
5. Novorum sacrorum institutio Ex. 2&-Lev. 10.
Adverte, tum nondum indixisse lahven, ut populus longo tempore in deserto detineretur : brevi itinere fuerat in terram promissam deducendus. Promiserat porro lahve Hebraeis 19,6, si pactis starent, regnum sacerdotale seu regnum sacerdotum ,1. e. conditionem politicam : aeque ac religiosam ab initio perfectam , quae haberét cum sacerdotium ab ipso lIahve institutum , tum regiam auctoritatem ab eodem stabilitam. Gravis Ex. 19 populi et antiquorum sacerdotum inobedientia dupliciiam poena muletatur. De 7egno in praesens instituendo silet Iahve, licet illud aliquando instituendum Deut. 17,1* sqq. commemoret. Sacerdotium antiquum abrogat eique novum, substituit : novum autem sacerdotium novum item sanctuarium exigit. Deus igitur novo n0omne Iahve appellandus in novo sanctuario per novi ordinis sacerdotes coletur. Haec narrationis Ex. 24-Lev. 10. summa.
Praesciebat Iahve , antiqui ordinis sacerdotes suae ipsos ruinae auctores futuros ob vituli aurei futuram superstitionem seditionemque in Moysen attentandam. Ipse interim eorum poenam praeparat, vel ante commissum scelus Moysi novi sanctuarii et sacerdotii rationes demonstrat. Eum finem aecersendi in montem Sinai Moysis nondum potest Iahve palam enuntiare : solus, qui in medium profertur, finis hioc est, foederi inter lahven et Israelem illud adhuc deesse , ut solemniter sanciatur. Ascendunt cum Moyse Aaron, Nadab et Abiu et septuaginta senes, non vero praemosaici sacerdotes, quo et populi post inobeVITULI AUREI SUPERSTITIO. A5 dentiam Ex. 19 redintegrata gratia et sacerdotii in Aaronitas futura translatio adumbratur. Foederis instrumento , libro sc. illo, quod mandata Ex. 20-23 descripta habebat, praelecto et victimarum sanguine consperso, viri illi ad videndum quadamtenus Iahve inaudito privilegio admittuntur. Moyses vero rursum ascendere iubetur, cui suum vicissim foederis instrumentum , tabulas sc. digito Dei inseriptas, tradat Iahve. In priorum sociorum locum a Iahve sufficitur Josue 25,13, ilie sc. vir qui unus seditionem Ex. 32 praesens compescuisset. Una aliqua ratio, cur Iahve Moysen quadraginta omnino diebus in monte detinuerit, ea sane fuit, quo iniquorum in castris coniuratio maturesceret, Non uno die illae in Moysen querelae natae sunt. Diebus bene multis per castra serpserant, e latibulis in apertum proruperant, donec tam late grassarentur, tam alte undequaque exaudirentur, ut Aaron petita plene detrectari posse desperaverit atque ad conditiones descenderit. Timida viri obsequentia Ex. 32 describitur, non praecedentium quadraginta dierum fides.
Cur vero seditiosi non 1psi misso Aarone simulacra confecere? Quia Aaroni obsequebantur viri armati bene multi. Quem si seditiosi v1 aggrederentur, timendum erat ne incerta, quae in medio fluctuaret , multitudo illi iungeretur. Vicissim verebatur Aaron, ne, si adversariorum petita denegaret omnia, ad illos incertum vulgus converteretur. Ergo ad conditiones sibi descendendum esse arbitratus est. Tamen ne suspiceris fidem Aaronem aut Moysi aut Iahve fefellisse. Quodsi fecisset, non levem atque 10cosam v. 22 sqq. protulisset excusationem, vix sacerdotio potitus esset. lahve cultum per omnia tueri nitebatur, ad eum tamen honestissimum finem omnia sibi media , simulationem etiam et fraudem, licita esse arbitrabatur astutus Semita. Primum igitur petita se impleturum pollicetur ea conditione, quam tamquam nimis gravem recusatum iri confideret : tradi sibi postulat pretiosas inaures. Tradunt illi. Quid agat miser? Pedem retro ferre, promissa retractare nequit. Fundit simulacrum un?cum, repraesentans ipsum JaAve , inclamatque : « Eece Deus tuus, Israel, qui te eduxit de terra Aegypti! » (Cf. Comment.). Vocem arripit mobile vulgus et, qui modo Iahven renuntiasse videbantur, eius nunc nomine et laudibus aera replent.
Illico Iahve solemnitatem in sequentem diem indicit Aaron. Vietimas - producit plurimas, potum copiosum. Sacrificium quippe excipit convivium, convivium ebrietas, donec somno sopita 1acent omnia. Non omnia omnino : contuere Levitas prope sua tentoria stantes, vigiles, sobrios, armatos; reliquos humi fusos, sopitos, ebrios, inermes, nudaverat enim eos Aaron armis (v. 25). Perspicis iam exitiale Aaronis in Iahve contemptores consilium : necem paraverat, propter quod probabile consilium sibi vituli etiam cultum facete v. 29 sqq. condonari debere innuit. ritate ipse exsecutus est : levitas per media castra mittit trucidaturos sacerdotes, qui ibidem circa vetus tabernaculum discubabant. Quomodo tripliei dein supplicatione Iahven populo plene reconciliaverit, Commentarium consule. Tabulas defert digito non iam Iahve, sed suo descriptas. Novum sanctuarium aedificat et consecrat. Quae vero in privatorum manibus supererat aer;s copia, eius certe maxima pars 38,29, non bellicis usibus sed sanctuario ornando destinata , in sacerdotum aaronicorum manus transiit. |
Exspectabas narrationem illico gressum esse facturam ad describendam novorum sacerdotum consecrationem : sed inseritur Lev. 1-7 Thora Sacrificiorum ob eam potissimum rationem, quod in ea consecratione sacrificia plura essent offerenda, ideoque eorum offerendorum ritus ante consecrationem nomine lahve esset promulgandus. Leges h. l. describuntur, quia post sanctuarii et ante sacerdotum consecrationem fuere promulgatae. Tandem Lev. 8 Aaron et filii consecrantur, Lev. 9 eorum prima sacrificia insigni miraculo honestantur, Lev. 10 sacerdotii aaronici neglectus portento punitur simulque Aaron acerbam poenam fert eorum, quae cap. 32 superstitiose et insidiose egerat. Sane huius universae Ex. 24- Lev. 10 narrationis mira est unitas.
Hoc nomine, quod respondet alteri Ex. 24,7 « Liber Foederis » pro Ex. 20,22-23,33 statuto, complectimur leges Lev. 11-97. Quae et in - Sinai editae esse 26,45 et 27,94 (cf. 1,1) scribuntur, et quibusdam eventibus 16,1 et 24,10 sqq. copulantur, ut sensus obvius certe is sit, promulgatas ibi esse eas leges eo, quo recensentur, ordine illisque. interiectis eventibus. Qui sensus erit retinendus, ni graves obstent rationes : verum, tantum abest ut graves obstent rationes, ut potius rationes aliquae non spernendae illum sensum confirment. Quo aevo Hebraeorum literae in cunabulis quodammodo adhuc versabantur, eo credendus est scriptor sine arte res omnes, tam eventus quam legum promulgationes, quo ordine evenerant enarrasse; idque tanto magis, quod uti Geneseos auctor ordini stationum itineris stricte adhaereat, ordinem vero stationum necessario consequatur ordo temporum. Praeterea, quam apte suis loeis descriptae sint leges Exodi et Lev. 1-7, supra demonstrabamus : at apte item leges Lev. 11-27 suis locis insertae esse deprehenduntur.
Sequentibus agimus non de solis legibus Lev. 11-27, sed de legibus Exodi et Levitici universis; lectorem tamen monemus , plurium, quae h. l. attiugemus, pleniorem in ipso Commentario rationem nos esse daturos.
NERO E SOIL WICS EEOAASUP E. 0 T CORE EE AS I QD SE NN REO Mou: Eu Tideo e) n ^ BASES A UN USURIS AN d AYAoOd usd ved Ans bd TNR Ei CARING EUN SPI SECISA ALS gae! PETRA SAP J Y»
dem ex ipso contextu natis, sed eidem studiose intextis : « Ego Tahve »,
« Sancti estote ». LM
1. Duae certe sunt leges non uno continuo calamo descriptae, sed quae successivis paulatim. augmentis increvere, et quidem antequam in librum Exodi vel Levitici receptae sunt. Una est lex de animalibus mundis et immundis Lev. 41, altera novella de laesionibus corporis Ex. 21,19-30. In illa istud etiam percommodum, et legis initia ad diluvium saltem (Gen. 7,2) quod novimus pertingere, et ejus legis Deut. 14 aliam haberi recensionem.
LEGES PLURES NON NOVAE. p quippe, quae ad mores spectant,in se quidem minuta esse quis reputet, sunt autem non spernendi momenti ad populos in pietate et iustitia continendos. | 4. Dicebamus de indole legum Moyse antiquiorum : addemus aliqua de legibus Moysi ut primo auctori adscribendis. Huc certe spectant leges de Phase, de sacerdotio Aaronico etc. : Ex. 12,14-20. 43-49; 13,3-16 ; 20,22- 96. 93,90-33; Lev. 16; 23; 24,1-9; 25 sq. Horum stilus saepe est minus concisus quam legum certe antiquissimarum, est facundior, non nuda tradens mandata, sed eorum attingens rationes, poenas et praemia demon-
Ante Moysen non eratlex : hoc S. Pauli ad Romanos principium. Se. non erat lex divina positiva seu revelata. Erant paucae quaedam . leges divinae particulares permanenter datae : prohibitio esus sanguinis et homicidii Noachidis imposita, et lex circumcisionis Abrahamidis data. Sed non erat systema legum sie civilium sive religiosarum a Deo revelatione profectum. Ritus religiosos patriarchae ,. veritate naturali et revelata praelucente, ipsi instituerant. Deus immisso igne sacrificia Abel et Abraham (Gen. 4,1; 15,17) probasse quidem legitur, non tamen instituisse; Gen. 7,9 distinctionem inter animalia munda et immunda confirmasse, non invexisse. Leges item morales et civiles in primitiva illa republica mox effloruere. Dum vero cognitionis tam naturalis quam revelatae lumen homines dirigebat ad bonum, naturae corruptio eos ad vitia et superstitionem constanter pellieiebat. Omnes vero tum gentes ingrediebantur vias suas (Act. 154,15). Adfuit tandem tempus, quo stirps electa et in numerosum populum adoleverat, et ipsa fere iam Aegypti superstitionibus absorbebatur. Tum Deus reliquas quidem gentes, uti antea, « dimisit ingredi vias suas », stirpem vero electam, populum Israel, traduxit in viam Det, data illis in monte Sinai lege OUS morali et civili. |
Quae porro erat eius viae Dei ad eam, quae ante fuerat, viam Israelis et etiam gentium, quae legis Iahve d legem ECC ratio? Totam legem humanam, qualis patriarcharum aevo in stirpe electa pedetentim effloruerat, Iahve per Moysen, ubi opus esset purgatam, correctam et auctam , suem fecit, sigillo sui nominis obsignavit. Apex. aevi patriarcharum est aevum mosaicum. Si quaeris, quibus fere TEMPORA MOSAICA PRAEMOSAICIS COMPARATA. 29 legibus patriarchae vixerint, lege Exodum et Leviticum ; si quaeris, quo ritu saera fecerint, consule Lev. 1-7. Novum sanctuarium eum novo sacerdotum ordine Iahve novo nomine appellandus sibi eomparavit; memorialia quaedam portentorum in Aegypto factorum instituit : de cetero ritum sacrum, leges civiles et morales retinuit.
Commentariorum elenchum tradit AR. Cornely - Historica et critica introductio in U. T. libros sacros II. 1. 161 sqq., Paris. 1887. Exodum et Leviticum commentati sunt auctores longe pauciores quam Genesin ; eorum plures paucas aliquas quaestiones fusius tractabant, reliquis aut omissis aut breviter expeditis. Nos eorum, quos frequentius adhibitisque abbreviationibus quibusdàm citamus, h. 1l. nomina et opera describimus; reliquos in opere ipso suis locis sine abbreviationibus citabimus. Auctoribus antiquioribus adscribimus tomum collectionis Migne.
Theodoret. : Quaestiones in Exodum et Leviticum M. 80. 225 sqq.
Proc. : Procopii Gazaei Commentarius in Ex. et Lev. M.87 a. 511 sqq.
Hesych. : Hesychii Hierosol. Commentarius in Lev. M. 93. 787 sqq.
.Walafr. : Nalatridi Strabonis Glossa ordinaria M. 113. 183 sqq.
Hup. : Ruperti Tuitiensis libri De Trinitate et operibus eius M. 167. 565 sqq.
Calm. : A. Calmet O. S. B. Commentarius literalis I sq., Wirceburgi 1789.
Cler. : 1. Clerici Moysis prophetae Exodus et Leviticus, Tubingae 1733. :
Dillm. : A. Dillmann, Die Bücher Exodus und Leviticus, Leipzig 1880.
Ebers (G.), Aegypten : Aegypten und die Bücher Mose, Leipzig 1870.
Ebers (G.), Gosen : Durch Gosen zum &inai, Leipzig 1872.
Erman (A.): Aegypten und aegyptisches Leben im Alterthum, Tübingen 1885.
Ians. : Cornelii Iansenii episcopi Iprensis Pentateuchus, Lovanii 1685.
Kn. : A. Knobel, Die Bücher Exodus und Leviticus, Leipzig 1857.
Tost. (A., dictus Abulensis) : Operum tom. II. III, Coloniae Agrippinae 1613.
Vat. : I, Vatablus, in : Critici Sacri I, Amstelodami 1698.
Vig., Manuel : F. Vigouroux, Manuel biblique, 9* édition, Paris, 1895.
Vig., Bible : id., la Bible et les découvertes modernes, 3* édition, Paris, 1881.
Quoad ipsum textum sacrum : Field (F.): Origenis Hexaplorum quae supersunt I, Oxonii 1875.
Levy (I.) : Chaldáisches Worterbuch über die Targumim, Leipzig 1881. Verc. : C. Vercellone, Variae lectiones Vulgataelatinae Bibliorum I, Romae 1860.
Quae hac parte narrantur, historiam Aegyptiorum contingunt. Pharaonem Hebraeorum oppressorem plerique iam pronuntiant exstitisse Ramessen II, qui, si cum £. MaA/er ortum Sothiacum 20 Iulii 1318 a. C. anno regni eius 30? attribuas, regnabat 1347-1281 a. C. (Zeitschrift für àg. Sprache u. Altertumskunde t. 27 p. 97 sqq.; H. Brugsch : Die Aegyptologie, Leipzig 1891, p. 335. 482); Pharaonem exodi eiusdem filium et successorem Merenpthah. Concordat cum Ex. 2,93; 7,1; Act. 7,23 longa regni Ramessis duratio; cum Ex. 1,11 reperta ab E. Navi/lle urbs Phithom cum promptuariis utique a Ramesse II constructis. Explicitam exodi narrationem frustra à monumentis aegyptiis requiras, cum non assueverint Pharaones suas clades monumentis celebrare. Sed insignem confirmationem nuper reperit Flinders Petrie (Academy &. April 1896; Contemporary Review , May 1896; cf. Revue biblique 1. Iul. 1896, V. 467 sq. et W. Spiegelberg in : Zeitschrift für aeg. Sprache, Berlin 1896, p. 1 sqq.), hymnum in laudem Merenpthah conscriptum. Sc. quinto regni anno terra marique, a septentrione et ab oriente in Aegyptum irrupere nationes variae, imprimis Libyes, quas Merenpthah misso exercitu devicit. Quam victoriam celebrat ille hymnus, eiusque extrema stropha in gentes reliquas effectum breviter describit; inter has autem recensetur etiam Israilu.
Cap. 1 sq. rationem habet introductionis pulehreque 2,24 sq. desinit in quintuplex mnox. Masor. Sam. post 1,7. 22; 2,22 orationem distinguunt, itemque Sa. post 1,14; 2,10. Reapse oratio in duas trinarum paragraphorum partes dividitur. Pars prior (cap. 1) Hebraeorum oppressionem, pars altera (cap. 2) Moysis initia describit. Partis prioris paragraphus prima 1,1-7 oppressionis causam Hebraeorum incrementa recenset; paragraphus secunda 1,8-1^ oppressionis primum gradum, quando ad urbes exstruendas, imo praeterea ad lateres coquendos et agros colendos adigebantur Hebraei , irrito conatu, eum eorum constanter numerus augeretur. Unde mox ulterius progressus oppressor pueros Hebraeorum interimere conatus est, primum per obstetrices et postea lege lata. Quod refert paragraphus tertia 1, 15-932. Partis porro secundae paragraphus prima 2,1-10 Moysen narrat in flumine expositum indidemque ereptum, secunda 2,11-92 ex Aegypto profugum et in Madianitide advenam, dum tertia paragraphus 9,93-25 persecutoris mortem, Hebraeorum miserrimam conditionem , divinum liberandorum decretum attingit.
Arg. — Rursum recensentur filii lacob, et quidem duodecim ; non enim scribuntur Ephraim et Manasse, sed solus v. 5 Ioseph, ideo fortasse, quod illico v. 6 de morte Ioseph, v. 8 de Ioseph a posteriore Pharaone ignorato agatur. Recensitis filiorum nominibus, qui futurarum tribuum essent antecessores, et adscripto v. 5 exiguo eorum omnium, qui una Aegyptum ingrediebantur, numero, enuntiatur v. 7 factum totius huius pericopae princeps Israelitarum in immensum mulplicatorum. |
Cap. I v. 4 copula ordiuntur Heór. Sam. Chald. Syr. : « Haec sunt nomina filiorum Israel, qui ingressi sunt n Aegyptum cum Iacob : singuli cum. domibus suis introierunt ». Contra Vulg. Syr. iungunt reliqui : cum lacob singuli domusque eorum iverunt. Filii [Israel iam evasit nomen gentis, unde ne mireris, in eodem versu patrtarcham mox designari nomine Jacob, quo perspicias agi non de eadem gente, sed de individuo homine. Domum feliciter Chald. explicat viros domus, seu potius homines : etiam servos et ancillas, non tamen pecora et supellectilem (Tost., Bonfr.), quae ea voce minime includuntur, licet utique in Aegyptum fuerint inducta.