ESTE, FAMIGLIA D'

ESTE, FAMIGLIA d'. - Discendeva da un ramo degli Obertenghi, di origine longobarda. Alberto Azzo II (m. nel 1097), pronipote del marchese Oberto I, vissuto nel sec. X, fissò la sua residenza nel feudo di E. e si considerò perciò il capostipite degli Estensi. Il suo primogenito, adottato erede dallo zio Guelfo III di Carinthia e nominato da Enrico IV duca di Bavaria, continuò, con il nome di Guelfo IV, la casa guelfa. Dall'altro figlio, Folco, discese il ramo italiano, che con il figlio di lui, Orizzo (m. nel 1193), si trasferì a Ferrara, dove gli Estensi disputarono ai Torelli ghibellini la supremazia cittadina. A Orizzo I successe il nipote Azzo VI (m. nel 1212), che parteggiò dapprima per Ottone IV, poi, dopo la scomparsa di questi, aderì a Innocenzo III e n'ebbe incarico di accompagnare in Germania Federico II. Dei suoi figli, Aldobrandino (m. nel 1215), in lotta con Padova, perdette il castello di E.; beata (v.); l'altro figlio Azzo VII (m. nel 1264), successo al fratello, combatté contro Federico II, partecipò alla battaglia di Parma, e fu proclamato podestà dai Ferraris, ponendo così le basi della signoria. Capeggiò la lega che nel 1259 disfese Ezzelino. Una sua figlia naturale, Beatrice II (v.), sposò Andrea II re d'Ungheria. Ad Azzo VII, essendogli premorito il figlio Rinaldo, successe il figlio naturale di questo, Orizzo I (m. nel 1293), che fu alleato di Carlo d'Angiò e nel 1288-89 s'imparò di Modena e di Reggio. Sua figlia Beatrice, andò sposa a Nino giudice di Gallura e poi a Galeazzo Visconti (v. Dante, Purg., VIII, vv. 73-81). Con l'altro figlio, Azzo VIII (m. nel 1308) ha inizio un periodo di decadenza.

Una lega di signori avversari gli fece perdere Modena e Reggio. Alla sua morte le contese per la successione permisero all'Angioino di occupare Ferrara in nome di Clemente V, che gliela lasciò in custodia. Ma nel 1317 i Ferraris i ribellarono, richiamando i nipoti di Azzo VIII e i loro cugini, Rinaldo, Niccolò e Obizzo, che aderirono alla parte ghibellina. Dopo l'infelice discesa di Ludovico il Bavaro, Rinaldo (m. nel 1335) si accorò con il Papa e ne riebbe Ferrara come feudo della Chiesa. Nel 1336 Orizzo II (m. nel 1352), partecipando alla lega contro Giovanni di Boemia, recuperò Modena, della quale suo figlio Aldobrandino (m. nel 1361) ebbe l'investitura da Carlo IV. Ad Aldobrandino successe il fratello Niccolò II (m. nel 1388), e a questi l'altro fratello Alberto (m. nel 1393), che fu alleato di Gian Galeazzo Visconti e di Venezia contro i Carraris. Alberto fondò nel 1391 l'Università di Ferrara. Suo figliuolo naturale Niccolò III (m. nel 1411) conso-lidò la potenza della famiglia. Principe dissoluto e crudele (scoperta una tresca fra la moglie Parisi-na Malatesta e il figliastro Ugo, mandò morte entrambi), ma governante scal-mo gover

Article illustration
(10. Aldobrandi)
Este, famiqila d' - Bocca d'Este amminiatra la giustizia e si reca alla caccia. Alitesco di Viancesco del Cossa (ca. 1470). - Ferrara, Palazzo Schifanoia.

nante scal-sa, dopo la morte di Gian Galeazzo Visconti ampliò i suoi domini, e nelle guerre tra Filippo Maria Visconti e Venezia, abilmente destreggiantosi fra i contendenti, rius-sì a conservarli. Gli successe il figlio naturale Leonello (m. nel 1450), discepolo del Guarino, che riformò lo Studio ferrarese e fece della città uno dei maggiori centri di cultura del Rinascimento. Seguì un altro figlio naturale di Niccolò, Borso (m. nel 1471), che fu come il fratello un protettore illuminato delle arti, giunse ad ottenere da Federico III il titolo di duca di Modena e da Paolo II, nel 1471, quello di duca di Ferrara. Sotto il suo nome è conosciuto uno dei più ricchi codici del mondo: la Bibbia di Borso, eseguita per suo mandato a Ferrara fra il 1455 e il 1461, oggi alla Biblioteca Estense di Modena (cf. G. Treccani degli Alfieri, La Bibbia di Borso d'Este, Milano [1942]). A Borso successe Ercole I (m. nel 1505), figlio legittimo di Nicolò III, che nella guerra con Venezia perdette il Polesine e durante la discesa di Carlo VIII si mantenne neutrale. Dei figli di Ercole, Beatrice fu sposa di Lodovico il Moro; Isabella, moglie di Francesco II e suo fratello, ebbe larga fama per la sua raffinata cultura; Ippolito (v. sotto) fu cardinale. L'altro figlio Alfonso I (v. ALFONSO II D'ESTE DUCA DI FERRARA) sposò in secondo nozze Lucrezia Borgia, dalla quale ebbe Ippolito II (v. sotto), cardinale. Gli successe il figlio della prima moglie Anna Sforza, Ercole II (m. nel 1539) che si riconcilì con la Chiesa al tempo di Paolo III e fu poi alleato di Paolo IV contro la Spagna. Dalla moglie Renata di Francia Ercole ebbe Luigi (v. sotto), cardinale, Lucrezia, moglie di Francesco Maria della Rovere duca d'Urbino, ed Eleonora, entrambe famose per i loro rapporti con il Tasso, e Alfonso II (v. Alfonso II d'este, duca di Ferrara). Con lui si estinse la successione legittima di Niccolò III; e per sua designa-zione doveva succedergli Cesare (m. nel 1638), figlio di un bastardo di Alfonso I, ma Urbano VIII non volle ri-conoscerlo e gli mosse guerra. Cesare affidò le trattative a Lucrezia duchessa d'Urbino, la quale stipulò la conven-zione di Faenza (1598) per cui Ferrara passava alla Chiesa, e Cesare si ritirò a Modena. Qui gli successe il figlio Al-ronso III (m. nel 1644), che fu padre di Rinaldo, cardi-nale e vescovo di Reggio. Alfonso, dopo la morte della moglie Isabella di Suavia, si fece frate e abdicò a favore del figlio Francesco I (m. nel 1658), che combatté prima

La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, La Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, la Talaia, a Talaia

Article illustration
Article illustration

Giuio ordinato, con il conte Albertino Boschetti ed altri, una congiura per uccidere Alfonso e Ippolito e dare a Ferrante il ducato. Ma in assenza di Alfonso, Ippolito, sospettava la trama, ne fece arrestare gli autori. Il Boschetti fu giustiziato con altri complici. I due Estensi, graziati della vita, rimasero in prigionia: Ferrante vi morì nel 1540; Giulio ne uscì vecchissimo nel 1559 e morì due anni dopo.

Ippolito tenne una corte numerosissime, e fra i suoi gentiluomini furono Celio Calcagnini, Annibale Collecchio figlio di Pandolfo, Guido Postumo Silvestri e molti altri nominati nell'ultimo canto del Furioso; ma il più celebre fu Ludovico Ariosto, che entrò al suo servizio nel 1563 e ne fu licenziato nel 1571, per aver rifiutato di seguirlo in Ungheria. L'Ariosto gli dedicò il Furioso; ma il fatto che il cardinale non volle perdonargli la sua disobbedienza, le lagnanze del poeta nelle Satire contro il signore che di poeta lo aveva fatto a cavalcare, e il supposto scherzavo apprezzamento sul poema, hanno creato a Ippolito fama di principe prepotente e incolto. In realtà, se fu di carattere violento e autoritario, ebbe però vasta cultura, viva passione per la musica, amore per le arti, come attestano i suoi cordiali rapporti con Leonardo da Vinci. E assai probabile che la frase beffarda attribuitagli sia pura leggenda, perché i più antichi riferimenti sono soltanto in autori francesi del Seicento, dai quali la riprodussero gli Italiani nel Settecento.

Bibl.: G. Bertoni, L'Orlando Furioso e la Rinascenza a Ferrara, Modena 1919, passim; M. Catalano, Vita di Ludovico Ariosto, Ginevra 1931, passim.

Ippolito II d'E. - Cardinale, n. a Ferrara il 25 ag. 1569 da Alfonso I - da Lucrezia Borgia, m. a Tivoli il 2 dic. 1572. Ebbe ancora fanciullo l'arcivescovo di Milano, e in seguito quelli di Lione, Orléans, ecc. Nel 1538 fu da Paolo III creato in pectore cardinale - proclamato l'anno seguente. Fu incaricato della Protezione di Francia - rappresentò nel S. Collegio il partito francese.

Nel 1552 Enrico II lo inviò come suo luogotenente a Siena, contro Spagnoli e Medicei, ma Ippolito d'E. litigò con lo Strozzi a abbandonò l'impresa. Cadde in disgrazia di Paolo IV, che lo bandì e gli tolse il governo di Tivoli. Tornò in favore con Pio IV, che nel 1561 lo mandò legato a latere presso Caterina di Francia. Nel 1566, quando Alfonso II lasciò Ferrara per combattere contro i Turchi, resse il governo del ducato. Fu munifico protettore di letterati ed artisti. Iniziò la costruzione di Villa d'E. a Tivoli, ultimata dal card. Luigi d'E.

Bibl.: V. Pacifici, Ippolito II d'E., Tivoli 1923.

Luigi d'E. - Cardinale, n. a Ferrara il 25 dic. 1538 da Ercole II e Renata di Francia, m. a Roma il 30 dic. 1586. Fu arcivescovo di Ferrara, e nel febbr. del 1561 creato cardinale da Pio IV. Ebbe la protezione di Francia. Avrebbe voluto deporre la porpora per ammogliarsi, ma il Papa non lo consentì. Nel 1580, per gli incidenti provocati dalla prepotenza dei suoi servi, Gregorio XIII lo espulse dallo Stato; ma pochi mesi dopo revocò il bando per intromissione dell'ambasciatore di Francia. Dal 1565 al 1572 Luigi ebbe fra i suoi gentiluomini Torquato Tasso. - Vedi tav. XLIII.

Bibl.: V. Pacifici, Luigi d'E., in Atti e memorie Soc. Tiburtina di storia e d'arte, 1910 (1929-30), pp. 3-128; 1912 (1931-32), pp. 262-316; 1916 (1936), pp. 5-50; 1917 (1937), pp. 154-302; 1919 (1938-39), pp. 173-78; 1920 (1940-41), pp. 125-56.

Roberto Palmarocchi