He procedeth to exhorte them to puritie, and to receiue him into their charitie. 3 Which lest they should thinke he speaketh to accuse them, he commendeth them highly, both for their behauiour tovvard Titus, and for their penance vvhich they had done vpon his other epistle.
1Having therefore these promises, dearly beloved, let us cleanse ourselves from all defilement of the flesh and of the spirit, perfecting sanctification in the fear of God.Avendo adunque queste promesse, o dilettissimi, mondiamoci da ogni bruttura di carne, e di spirito, conducendo a fine la (nostra) santificazione nel timor di Dio.HAVING therfore these promisses, my deerest, let vs cleanse our selues from al inquinatiō of the flesh and spirit, persiting sanctification in the feare of God.Has ergo habentes promissiones, carissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. 2Receive us. We have injured no man: we have corrupted no man: we have overreached no man.Dateci luogo. Noi non abbiamo offeso nissuno, non abbia corrotto nissuno, non abbiamo messo in mezzo nissuno.Receiue vs. Vve haue hurt no man, vve haue corrupted no man, vve haue circumuented no man.Capite nos. Neminem læsimus, neminem corrupimus, neminem circumvenimus. 3I speak not this to your condemnation. For we have said before that you are in our hearts: to die together and to live together.Noi dico per condannarvi: imperocché dissi già, che voi siete ne' nostri cuori per insieme vivere, e insieme morire.I speake not to your cōdemnation. for I said before that you are in our hartes to die together and to liue together.Non ad condemnationem vestram dico: prædiximus enim quod in cordibus nostris estis ad commoriendum et ad convivendum. 4Great is my confidence for you: great is my glorying for you. I am filled with comfort: I exceedingly abound with joy in all our tribulation.Molta fidanza ho io con voi, molto mi glorio di voi, son ripieno di consolazione, sono inondato dall'allegrezza in mezzo a tutte le nostre tribolazioni.Much is my confidence vvith you, much is my glorying for you: I am replenished vvith consolation: I do excedingly abound in ioy in al our tribulation.Multa mihi fiducia est apud vos, multa mihi gloriatio pro vobis: repletus sum consolatione; superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. 5For also, when we were come into Macedonia, our flesh had no rest: but we suffered all tribulation. Combats without: fears within.Imperocché arrivati pur che noi fummo nella Macedonia, alcun ristoro non ebbe la nostra carne, ma patimmo d'ogni tribolazione: battaglie al di fuori, paure al di dentro.For also vvhen vve vvere come into Macedonia, our flesh had no rest, but vve suffered al tribulatiō: vvithout, combats: vvithin, feares.Nam et cum venissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed omnem tribulationem passi sumus: foris pugnæ, intus timores.
6But God, who comforteth the humble, comforted us by the coming of Titus.Ma colui che consola gli umili, consolò noi Iddio coll'arrivo di Tito.But God that comforteth the humble, did comforte vs, in the comming of Titus.Sed qui consolatur humiles, consolatus est nos Deus in adventu Titi. 7And not by his coming only, but also by the consolation wherewith he was comforted in you, relating to us your desire, your mourning, your zeal for me: so that I rejoiced the more.Né solamente coll'arrivo di lui, ma anche con la consolazione, che egli aveva ricevuta da voi, riportando egli a noi il vostro desiderio, il vostro pianto, il vostro ardente affetto per me, ond'io maggiormente mi rallegrassi.And not only in his comming, but also in the consolation, vvhervvith he vvas comforted among you, reporting to vs your desire, your vveeping, your emulation for me, so that I reioyced the more.Non solum autem in adventu ejus, sed etiam in consolatione, qua consolatus est in vobis, referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum, vestram æmulationem pro me, ita ut magis gauderem. 8For although I made you sorrowful by my epistle, I do not repent. And if I did repent, seeing that the same epistle (although but for a time) did make you sorrowful,Dappoiché sebbene vi rattristai con quella lettera, non me ne pento: e se me ne fossi pentito, al vedere, che quella lettera (quantunque per poco tempo) vi rattristò,For although I made you sorie in an epistle, it repenteth me not: albeit it repented me, seing that the same epistle (although but for a time) did make you sorie.Quoniam etsi contristavi vos in epistola, non me pœnitet: etsi pœniteret, videns quod epistola illa (etsi ad horam) vos contristavit, 9Now I am glad: not because you were made sorrowful, but because you were made sorrowful unto penance. For you were made sorrowful according to God, that you might suffer damage by us in nothing.Godo adesso: non perché vi siete rattristati, ma perché vi siete rattristati a penitenza. Conciossiachè vi siete rattristati secondo Dio talmente, che in nissuna cosa avete ricevuto danno da' noi.Novv I am glad: not because you vvere made sorie, but because you vvere made sorie to penance. For you vvere made sorie according to God, that in nothing you should suffer detriment by vs.nunc gaudeo: non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad pœnitentiam. Contristati enim estis ad Deum, ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis. 10For the sorrow that is according to God worketh penance, steadfast unto salvation: but the sorrow of the world worketh death.Imperocché la tristezza, che è secondo Dio, produce una penitenza stabile per la salute: la tristezza poi del secolo produce la morte.For the sorovv that is according to God, vvorketh penance vnto saluation that is stable: but the sorovv of the vvorld vvorketh death.Quæ enim secundum Deum tristitia est, pœnitentiam in salutem stabilem operatur: sæculi autem tristitia mortem operatur.
11For behold this selfsame thing, that you were made sorrowful according to God, how great carefulness it worketh in you: yea defence, yea indignation, yea fear, yea desire, yea zeal, yea revenge. In all things you have shewed yourselves to be undefiled in the matter.Imperocché ecco, questo stesso essere stati voi rattristati secondo Dio quanta ha prodotto in voi sollecitudine: anzi apologia, anzi sdegno, anzi timore, anzi desiderio, anzi zelo, anzi vendetta? Per tutti i versi avete fatto conoscere, che voi siete innocenti in quell'affare.For behold this very thing, that you vvere made sorie according to God, hovv great carefulnes it vvorketh in you: yea defense, yea indignation, yea feare, yea desire, yea emulation, yea reuenge. in al things you haue shevved your selues to be vndefiled in the matter.Ecce enim hoc ipsum, secundum Deum contristari vos, quantam in vobis operatur sollicitudinem: sed defensionem, sed indignationem, sed timorem, sed desiderium, sed æmulationem, sed vindictam: in omnibus exhibuistis vos incontaminatos esse negotio. 12Wherefore although I wrote to you, it was not for his sake that did the wrong, nor for him that suffered it: but to manifest our carefulness that we have for you.Sebbene adunque vi scrissi, noi feci per riguardo a colui, che fece l'ingiuria, né per riguardo a colui, che la patì: ma per far palese la sollecitudine nostra, che abbiamo per voiTherfore although I vvrote to you, not for him that did the iniurie, nor for him that suffered: but to manifest our carefulnes that vve haue for you before God,Igitur, etsi scripsi vobis, non propter eum qui fecit injuriam, nec propter eum qui passus est: sed ad manifestandam sollicitudinem nostram, quam habemus pro vobis 13Before God: therefore we were comforted. But in our consolation we did the more abundantly rejoice for the joy of Titus, because his spirit was refreshed by you all.Dinanzi a Dio: per questo siamo stati consolati. Ma nella nostra consolazione ci siamo anche più grandemente rallegrati dell'allegrezza di Tito, perché è stato ristorato lo spirito di lui da tutti voi:therfore vve are comforted. But in our consolation, vve did the more aboundantly reioyce vpon the ioy of Titus, because his spirit vvas refreshed of al you.coram Deo: ideo consolati sumus. In consolatione autem nostra, abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi, quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis: 14And if I have boasted any thing to him of you, I have not been put to shame: but as we have spoken all things to you in truth, so also our boasting that was made to Titus is found a truth.E se alcun poco mi era gloriato di voi con esso, non son rimaso confuso: ma come in tutte le cose abbiamo detta a voi la verità, così il vanto, ch'io mi era dato con Tito, è stato una verità,And if to him I gloried any thing of you, I am not cōfounded: but as vve spake al things to you in truth, so also our glorying that vvas to Titus, is made a truth,et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus: sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus, ita et gloriatio nostra, quæ fuit ad Titum, veritas facta est,
15And his bowels are more abundantly towards you: remembering the obedience of you all, how with fear and trembling you received him.Ed egli più svisceratamente vi ama, mentre si sovviene della ubbidienza di tutti voi, e come lo accoglieste con timore, e tremore.and his bovvels are more aboundantly toward you: remembring the obedience of you al, hovv vvith feare and trembling you receiued him.et viscera ejus abundantius in vobis sunt, reminiscentis omnium vestrum obedientiam: quomodo cum timore et tremore excepistis illum. 16I rejoice that in all things I have confidence in you.Mi rallegro adunque della totale fidanza, che ho in voi.I reioyce that in al things I haue confidence in you.Gaudeo quod in omnibus confido in vobis.
7:1
Witham
Having, therefore, these promises, mentioned just before, that God would be a father to us, etc. let us cleanse ourselves from all filth or defilement of the flesh, and of the spirit, that is, from all kind of sins. It is not without good grounds, that St. Thomas Aquinas, and the divines in the schools, tell us, that some sins, as those of impurity, gluttony, and drunkenness, may be called carnal sins, bring disorders that in a particular manner affect and defile the body: and that (though all sins whatsoever defile the soul, and when they are such as are called mortal, bring a spiritual death to the soul, by depriving her of the grace of God) other kinds of sins may be called spiritual sins, their malice and disorder affecting, and residing, as it were, in the mind or spirit of man; such are all the sins of pride, envy, idolatry, etc. (Witham)
7:2
Receive us.[Ver. 2. Capite nos, choresate emas. St. Chrysostom says, hom. xiv., toutesti philesate emas. Others think the sense is, receive and understand the instruction I give you.] This, according to St. Chrysostom and others, is the same as what he said before, be enlarged or dilated in heart, that is, have a love, and true charity, and a zeal for us, and for the ministers of the gospel.
Witham
We have injured no one, etc. He perhaps hints at the ways and proceedings of the false teachers among them. (Witham)
7:3
I speak not this to your condemnation; he means not to condemn them in general, though some had been blameable.
Witham
Great is my glorying. I have great joy in the greatest part of you. (Witham)
7:5
Witham
Our flesh, that is, I myself, had no rest, because of the concern I was in about you, after I had written my last letter. (Witham)
Calmet
Combats without, fears within. Openly persecuted by the pagans, by the Jews, and by false brethren, I was tormented in my interior, by the apprehensions and fears I have just related to you. I was under continual apprehension, that my letter had been written in too severe a tone. I was in doubt whether the incestuous man would submit to the sentence of excommunication, and censure pronounced against him. And I said with myself, will not false teachers undo, and render fruitless all my endeavours to benefit the Church? Will not my letter alienate their minds from me? (Calmet)
Menochius
Our body had no ease, assailed with a deluge of evils from without, by the enemies of the gospel from within, by fears of new persecutions. (Menochius)
7:6
Witham
etc. God....comforted us by the coming of Titus, and with the joyful news he brought me, of the submission and repentance of the incestuous man, and of the good state you are in, of your earnest desire to see me. Now I have no reason to repent, that I wrote to you pretty sharply; though my letter troubled you, through the concern you were in on account of the incestuous man, yet both his sorrow, and yours for his sake, will turn to his, and your greater advantage, with a lasting repentance, such as a true sorrow produces, when it is from God. I see the good effects, by the apology or defence you make for yourselves, by your zealous indignation,[Ver. 7. Desiderium, epipothesin. St. Chrysostom says, oude epithumian all epipothesin.] and, as it were, revenge against sin, etc. (Witham)
7:9
Calmet
Now I rejoice, etc. I should have been inconsolable, had my letter made you sad, without producing the salutary effect intended by it; but I now rejoice that it caused a sorrow and sadness productive of the great advantages you have reaped from it. Thus in every sentence St. Paul shews the solicitude of a father, seeking nothing but the advancement of his spiritual children. (Calmet)
7:10
St. Augustine
For the sorrow, etc. Sorrow for the loss of temporal goods, such as friends, riches, honours, etc. is productive of no good effects; but on the contrary, it ruins the constitution, exciting in the soul emotions of anger, murmuring, revenge, and brooding melancholy. It moreover betrays an inordinate attachment to creatures. But sorrow for our own sins, and for those of others, sufferings which we endure for the glory of God, work penance unto salvation, which is lasting; or, as the Greek has it, worketh penance unto salvation, of which we shall never repent. For tears shed in prayer unto God are sweeter, says St. Augustine, (Psalm cxxvii.) than any pleasure that can be procured from the stage, etc. The tears of the saints are like sweet wine, which inebriate those who love God. (St. Augustine, Psalm lxxxiii.)
Contrition, or a hearty sorrow for sin, and not faith alone, as some pretend, is essential to salvation.
7:12
Witham
I wrote to you not on the account, etc. That is, not only on his account, or the account of his father, who suffered the injury, (by which his father seems to have been then alive) but also to demonstrate the care and solicitude I have for you. I was also overjoyed to find that Titus was so well received by you, with fear and trembling, that is, with so great respect, and submission to him. (Witham)
7:16
After these proofs of your charity, and the uprightness of your heart, I can reprehend and correct you, exhort and praise you, without fear of my reprehensions separating you from me, without apprehension that my recommendations will prove false, or my confidence vain; I now reckon you as persons entirely devoted to me, and whose affection towards me will never cease. (Calmet) See Grotius, Estius, etc. etc.
I therefore rejoice, as we read in the Greek, after this trial, that you will refuse me nothing I ask of you: and this my confidence I shall shew, by asking you to contribute to the wants of the distressed brethren in Jerusalem, who have suffered so much for their religion.
7:9
9. Sorie to penance.] Contr⸢i⸣tion for a mans sinne vvorketh saluatiō. The sorovv vvhich a man taketh for vvorldly losses or any temporal aduersitie, is not here commended, but that vvhich is and ought to be in al men for their sinnes past, vvhich is called here, Sorovv tovvardes God and for penance, othervvise called Contrition, and is a thing excedingly requisite and much praised, the fruites vvhereof are these that the Apostle reckeneth, vvorking saluation. Vvhich doctrine is farre distant from To. 2. in assert. art. 6. • Leone d•nuiat. Luthers, and Caluins, and such vvicked Libertines, that teach contrition to be al together a meanes to make sinnes either hypocrites, or to put them in despaire.
7:10
Contrition or sorovvful lamenting of our oftenses, is the cause of saluation. Not onely faith: then saueth, as the Heretikes affirme.
7:1
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.12
… “If therefore any man be in Christ, he is a new creature; old things are passed away; behold, all things are become new;” and so is accomplished the prophecy of Isaiah. When also he (in a later passage) enjoins us “to cleanse ourselves from all filthiness of flesh and blood”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 15
… nay, you superadd yet further, ‘Having therefore this promise, beloved, cleanse we ourselves out from every defilement of flesh and spirit, perfecting chastity in God’s fear.’”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 40
… and I appoint unto you a kingdom, as My Father hath appointed unto Me, that ye may eat and drink at My table in My kingdom .’ Being called, then, to the great and heavenly Supper, in that upper room which has been swept, let us ‘cleanse ourselves,’ as the Apostle exhorted, ‘from all filthiness of the flesh and spirit, perfecting holiness in the fear of God
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 13
Chap. vii. ver. 1 . “Having therefore these promises, beloved.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 14
… but it is not so with us. “That she may be holy,” saith Paul, “in body and spirit.” ( 1 Cor. vii. 34 .) “Follow peace, and holiness, without which no man shall see the Lord” ( Heb. xii. 14 ): and, “Perfecting holiness in the fear of God.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 3.2
… As is the case in that passage to the Corinthians: “Having therefore these promises, dearly beloved, let us cleanse ourselves from all filthiness of the flesh and spirit, perfecting holiness in the fear of God. Receive us; we have wronged no man.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 42
As we are therefore, dearly-beloved, about to enter on those mystic days which are dedicated to the benefits of fasting, let us take care to obey the Apostle’s precepts, cleansing “ourselves from every defilement of flesh and spirit
7:2
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.26.4
… And they said to him, He is witness.” In this strain also the Apostle Paul, inasmuch as he had a good conscience, said to the Corinthians: “For we are not as many, who corrupt the Word of God: but as of sincerity, but as of God, in the sight of God speak we in Christ;” “We have injured no man, corrupted no man, circumvented no man.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 32
For this I lament, and will not cease lamenting. For I have no power to quit this house, but here we must needs remain until we depart from this present life. “Receive us”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 44
… If we could tear open our heart, and show it to you, ye would see with what largeness it holds (you) within it, both women and children and men; for such is the power of love, that it makes the soul more spacious than the heaven. “Receive us,” says (Paul): “we have wronged no man, ye are not straitened in us.” (
7:3
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 14
Ver. 3 . “I say it not to condemn you.”
7:4
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Yea, let the clouds drop the dew of righteousness upon the world; let the foundations of the earth sound a trumpet-blast to those in Hades, for the resurrection of them that sleep is come. Let the earth also cause compassion to spring up to its inhabitants; for I am filled with comfort; I am exceeding joyful since I have seen Thee, the Saviour of men.
7:5
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 40
… Accordingly, when he is going to assign afflictions to the flesh as its especial liability—according to the statement he had already made—he says, “When we were come into Macedonia, our flesh had no rest;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.36
… Or does that call to fortitude seem to thee but a poor one: “Tribulation worketh patience, and patience, experience, and experience, hope”? See how many a contest there is, yet but one crown! That call none gives, but he who was strengthened in Christ Jesus, and whose flesh had no rest. Affliction on all sides, fighting without and fears within.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Concerning Lowliness of Mind 6
… And about another again writing to these very persons he says, “Because he went as far as death; having counselled ill for his life, in order that he might supply your deficiency in your service towards me.” Seest thou how they loved their teacher? how they regarded his rest
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 56
… And this He said, as I mentioned, to awaken together with the others His disciples. For that they may not slumber, as sent unto peace and unto untroubled life, He shows many wars close upon them, from without, from within. Declaring this, Paul said, “Without were fightings, within were fears;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 72
This is the greater evil, when the war is intestine too, for there were many false brethren. Seest thou the war to be threefold? from the deceivers, from the enemies, from the false brethren. See Paul too lamenting over the same things, and saying, “Without were fightings, within were fears;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 53
… For he steered as pilot not a vessel of this (earthly) kind, but the Church of the whole world, having learnt of Him Who is Lord also of the sea; (steered it,) not by the art of man, but by the wisdom of the Spirit. In this vessel are many shipwrecks, many waves, spirits of wickedness, “from within are fightings, from without are fears” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 14
Ver. 5 . “For even when we were come into Macedonia, our flesh had no relief.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 78.7
7. Do not add to my sorrows, O ye who have some hope toward God. Let not the wounds which these lick be multiplied by you, for whom we are in jeopardy every hour, having fightings without and fears within, and perils in the city, perils in the wilderness, perils by the heathen, and perils by false brethren.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.9
… though hampered by fightings without and fears within;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.54
… For the toil of the righteous is specially fruitful in those whom they beget for the kingdom of God, by preaching the gospel amid many trials and temptations; and they call those their joy and crown for whom they are in labors more abundantly, in stripes above measure, in deaths often, —for whom they have fightings without and fears within.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.77
… It was of those, therefore, as I said, who were with him at the time when he was writing the words which you have quoted, that he uttered this lamentation. For who else was it to whom he referred, when he says in another place, "Without were fightings, within were fears,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.103
… For Jeremiah says that his wound has become unto him as lying water, which cannot inspire faith; but he wished that by his wound those should be understood who made him sad by the evil conduct of their lives. Whence also the apostle says, "Without were fightings, within were fears;"
7:6
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 3
… For although we have been held under restraint by those who afflict us, that, because of them, we should not announce to you this season; yet thanks be to ‘God, who comforteth the afflicted
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.14
… For at one time Paul sets before us by the word παρακαλεῖν the healing power of God, as when he says, “God, Who comforteth those that are cast down, comforted us by the coming of Titus
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 5
… i. 8 .) Now having shown the manner of his deliverance, and inserted the intermediate matter, he is of necessity led to teach them again that in yet another way he had been afflicted. How, and in what way? In not finding Titus. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 14
Ver. 6 . “Nevertheless He that comforteth the lowly comforted us by the coming of Titus.”
7:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 13
… x. 37 .) just like a mother to her pettish children. And to themselves he says, “Ye are not straitened in us.” But he does not say only that he loves, but also that he is beloved by them, in order that hereby also he may the rather win them. And indeed testifying to this in them, he says, Titus came and “told us your longing, your mourning, your zeal.” (
7:8
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
Ver. 8, 9 . “For I see that that epistle made you sorry, though but for a season. Now I rejoice not that ye were made sorry, but that ye were made sorry unto repentance.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.8
… for ye were made sorry after a godly manner, that ye might receive damage by us in nothing. For godly sorrow worketh repentance to salvation not to be repented of, but the sorrow of the world worketh death. For, behold, this selfsame thing that ye sorrowed after a godly sort, what carefulness it wrought in you!”
7:10
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 33
… and afterwards, when he betook himself to the hangman’s rope, he showed that he had not brought it to a complete birth, because remorse
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Concerning Lowliness of Mind 5
Sitting then in the prison he wrote the letter to the Philippians from that so great distance. For such as this is the love that is according to God:
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 5.13
… How is this shewn? By the declaration of the Lord; for, speaking of a certain one who had sinned, He said, “Because of his iniquity I made him sad for a while; and I saw that he was grieved, and he went on heavily; and I healed his ways.” Therefore also Paul saith, “Godly sorrow worketh repentance unto salvation not to be repented of.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 18.8
… and if it is so with regard to this world. much more with regard to spiritual things. Therefore he says, “Godly sorrow worketh repentance unto salvation, not to be repented of.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 15
… since surely that other kind of mourning is forbidden, and that earnestly, which relates to anything of this life. This Paul also clearly declared, when he said, “The sorrow of the world worketh death, but godly sorrow worketh repentance unto salvation, not to be repented of.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
[2.] Ver. 10 . “For godly sorrow worketh repentance unto salvation, a repentance which bringeth no regret.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
… 16 .) Here is truly the proof of a contrite heart, when we are not angry with those that revile us, when we are not indignant against them, when we reply but in self-defense. Nothing renders the heart so wise as affliction; nothing is there so sweet as “godly mourning.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 15
… For it is not possible, without affliction and toil, and without dejection of mind, to pass through the present life. But let us be cast down in mind, not for such things as these, for which kings grieve, but for those things, whence we (thus) have great gain. “For godly sorrow worketh repentance unto salvation, a repentance which bringeth no regret.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.2
… and until the love of eternal things be in them, they are wounded by some measure of grief. Therefore they will be comforted by the Holy Spirit, who on this account chiefly is called the Paraclete, i.e. the Comforter, in order that, while losing the temporal joy, they may enjoy to the full that which is eternal.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 7.3
… For on the one hand, when it is in accordance with the fear of God it is most needful, and on the other, when it is in accordance with the world, most pernicious; as the Apostle teaches us when he says that “the sorrow which is according to God worketh repentance that is steadfast unto salvation, but the sorrow of the world worketh death.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 9.10
… And of this the blessed Apostle says: “The sorrow which is according to God worketh repentance steadfast unto salvation: but the sorrow of the world worketh death.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 21.8
… and even if he had in the same way fulfilled this, he humbly confessed that still he would in the old man’s view have been very far from the perfection of the gospel. And so he returned home sad and filled with that sorrow which worketh repentance unto salvation,
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the second Epistle of the blessed Paul to the Corinthians: “For the sorrow which is according to God worketh a stedfast repentance unto salvation, but the sorrow of the world worketh death.”
7:11
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 2
… But after they had received the letter, hear the change in them, of which the Teacher himself hath borne witness for them, saying on this wise: for “this very thing, that ye sorrowed after a godly sort, what carefulness it wrought in you, yea, what clearing of yourselves, yea, what indignation, yea, what zeal, yea, what revenge.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 5
… “Before that great and notable day of the Lord come.” For be not confident, he means to say, because at present you sin with impunity. For these things are the prelude of a certain great and dreadful day. Do you see how he made their souls to quake and melt within them, and turned their laughter into pleading for acquittal?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 1
… In every thing ye approved yourselves to be pure in this matter.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
Ver. 11 . “For behold,” he saith, “this self-same thing, that ye were made sorry after a godly sort, what earnest care it wrought in you.” ‘For not only,’ he saith, ‘did your sorrow not cast you into that condemning of yourselves, as having acted idly in so doing; but it made you even more careful.’ Then he speaks of the certain tokens of that carefulness;
7:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
… Wherefore also he said, “A little leaven leaveneth the whole lump.” ( 1 Cor. v. 6 .) This however he said at the time; but now that they had well done, he no longer puts it so but differently: and implies indeed the same thing, but manages his expressions more agreeably, saying,
7:13
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
Ver. 13 . “Therefore we have been comforted.”
7:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 16
Ver. 14 . “For if in anything I have gloried to him on your behalf.”
7:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 1
… ix. 2 .) And Titus too, whom he sent, they received with all kindness, as he shows when he says again, “His inward affection is more abundantly toward you, whilst he remembereth the obedience of you all, how with fear and trembling ye received him.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 16
Ver. 15 . “And his inward affection is more abundant toward you.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 18
… for, “because I found not Titus my brother, I had no relief for my spirit,”—c. ii. 13 .) and for his love towards them, (for, saith he, “his inward affection is more abundant towards you;”—c.
7:16
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 16
… I said before Titus that ye were great and admirable kind of people and knew to reverence teachers: ye proved these things true by your conduct. And he learnt these things not so much from me as from you. At any rate when he returned, he had become a passionate lover of you: your behavior having surpassed what he had been told.’
7:1
1. HAS ERGO HABENTES PROMISSIONES, — nimirum Christianos fore templa Dei, ejusque filios et filias, atque habituros Deum in se inhabitantem et inambulantem, uti praecessit. MUNDEMUS NOS AB OMNI INQUINAMENTO CARNIS ET SPIRITUS. — Hinc Theologi sumunt divisionem peccati: in carnale, quod versatur circa objectum carnale, facitque hominem quasi bestiam, uti est gula, libido, ebrietas; et spiritale, quod versatur circa objectum spiritale, facitque hominem quasi daemonem, ut est ira, superbia, invidia. Secundo, apposite S. Basilius, Reg. 54 inter breviores: «Inquinamentum,» inquit, «carnis est, carnalia agere: inquinamentum spiritus est, talia agentibus se miscere, cum iisque versari et communicare;» uti Corinthii hi miscebant colloquia, et communicabant cum fornicario, quem omnino vitari volebat Apostolus. PERFICIENTES SANCTIFICATIONEM, — a procheim, sanctimonium, ut mens purgata omni inquinamento carnis et spiritus, perfecte sit sancta et pura, sanctisque operibus dedita in timore Dei: quia timor Dei, inchoatio et perfectio est verae sapientiae et sanctitatis, Eccli. I, 16, et XIX, 18; et quantum crescit timor Dei, tantum crescit et sanctimonia, adeoque perfectus Dei timor est perfecta sanctimonia. Praeclare S. Basilius, Reg. 53 jam citata: «Sanctificatio,» inquit, «est, Deo ex toto continenter dedicatum adhaerere, iis sollicite exquirendis, et in studio habendis, quae ipsi grata sint. Siquidem etiam in his quae dona Deo offeruntur, ea repudiantur ut minime grata, quae curta aut mutila sunt; aut quod semel Deo dedicatum donum est, id deinceps in communem usum humanum retrahere, nefarium est ac sceleratum.»
7:2
CAPITE NOS. — Graece χωρήσατε, id est, amplexamini nos latis visceribus charitatis, sicut ego vicissim toto vos animo complector. Ita Theophylactus; vide cap. VI, vers. 11, 12 et 13. Proprie χωρήσατε ἡμᾶς significat locate nos, facite locum nobis, ut scilicet apud vos locum inveniam, non arctum, sed amplum, ut excipiar lato sinu charitatis vestrae: quod Noster dixit, «capite nos»; Maldonatus in Notis manuscr. vertit, ferte nos aequo animo, si quid de me laudabilius dixero. NEMINEM CIRCUMVENIMUS, — οὐδένα ἐπλεονεκτήσαμεν, nullius rem extorsimus, vel vi aut fraude occupavimus. Vide dicta cap. II, vers. 11.
7:3
3. NON AD CONDEMNATIONEM VESTRAM DICO, — quasi damnem, culpem et arguam vos talia de me suspicari, quod scilicet aliquem laeserim aut circumvenerim. Ita S. Anselmus. IN CORDIBUS NOSTRIS ESTIS AD COMMORIENDUM ET AD CONVIVENDUM. — q. d. Ita vos amo, ut vobiscum et pro vobis et mori et vivere paratus sim. Quomodo haec cohaereant cum praecedentibus, patebit vers. 4. Alludit ad arctissime amantes et amasios, quibus uti vita communis erat omniaque in vita communia, ita communis erat et mors, ut uno occumbente, occumberet et alter: quales fuerunt Nisus et Euryalus apud Virgilium, IX Aeneid., ubi capto Euryalo inclamat Nisus: Me, me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, O Rutuli; mea fraus omnis, nihil iste nec ausus, Nec potuit..... Tum super exanimem sese projecit amicum Confossus, placidaque ibi demum morte quievit. Quales etiam in bellis fuerunt illi, quos Galli Soldurios vocant, Caesar devotos interpretatur, lib. III De Bello Gallico. Talis quoque erat apud Thebanos ἱερὸς λόχος, sacra cohors, cujus meminit Plutarchus in Pelopida. Addit Erasmus et alii, Apostolum alludere ad illud veteris amicitiae genus, quo amico forte extincto, amicus alter ultro sibi mortem consciscebat: quod Soldurios etiam fecisse narrat Caesar; quale amicitiae genus significat Horatius sibi fuisse cum Maecenate. Unde dicti sunt συναποθνήσκοντες, commorientes, uti et hic habet Paulus. Sic etiamnum in Peru et Mexico uxores et famuli chariores, marito, vel domino defuncto, in rogum, vel sepulcrum vivi se cum domini cadavere injiciunt. Et apud Japones, nobiles morte damnati, sibi cum intimis suis ventrem dissecando, mortem consciscunt. Quorum sui nomicidium damnat Apostolus, amicitiam laudat et amplexatur, q. d. Sicut illi invicem ad mortem usque diligunt, ita et ego vos, o Corinthii, usque ad mortem amo, cupioque vobiscum vivere, vobiscum mori, non autem ut illi, cupio mihi mortem consciscere. Sed necesse non est tam longe Apostoli verba et amorem, praesertim ad illicitas et parricidales amicitias extendere; horum enim amicitia in simultanea morte, suique interemptione maxime consistebat, ac proinde a parricidio separari non potest: scelesta ergo fuit, non laudanda, sed damnanda.
7:4
4. MULTA MIHI FIDUCIA EST APUD VOS. — Graece παρρησία, id est libertas, confidentia, quae oritur ex amore, q. d. Liberrime me apud vos effundo, admoneo, corripio; quia intime vos amo, uti jam dixi. Unde glorior pro vobis, id est, de vobis mihi tam addictis et obsequentibus. Ita Theophylactus et Ambrosius. Haec omnia dicit Paulus, ut Corinthiis eximat diffidentiae suspicionem, ne scilicet ex diffidentia videatur dixisse: «Neminem laesimus,» etc., q. d. Hoc non dixi quasi diffidens vestrae de me bonae opinioni, sed ex animi quadam libertate et confidentia, quam parit ingens amor vestri. Hinc soleo de vobis gloriari. Discant hic a S. Paulo Superiores cavere, ne subditi sibi diffidant, putantes Superiorem sibi non credere, non fidere, vel non audentes se et sua Superiori committere, quasi minus sibi faventi; curentque potius, ut fidenter secum agant, ac sciant se amari; ostendant illos sibi esse curae et cordi, bonamque se de eis ac eorum virtute habere opinionem: ita eorum animos sibi devincient, et quocumque volent, inflectent. SUPERABUNDO GAUDIO IN OMNI TRIBULATIONE. — Quia scilicet vos correxistis ea, quae priori epistola condemnavi, replestis me tanta consolatione, ut ea non solum abundem, sed superabundem; graece est ὑπερπερισσεύομαι, id est superexubero, et haec gaudii exuberantia omnem afflictionum sensum, non secus ac copia aquarum modicum ignem extinguat. Ita Theophylactus. Nota, amicitiam in animis amicorum quatuor affectus gignere. Primus affectus est fiduciae, de quo Paulus hic ait: «Multa mihi fiducia est apud vos.» Secundus est gloriationis, de quo subdit «Multa mihi gloriatio pro vobis.» Tertius est consolationis, de quo subjungit: «Repletus sum consolatione.» Quartus est exuberantis gaudii, de quo sequitur: «Superabundo gaudio in omni tribulatione.»
7:5
5. FORIS PUGNAE, — ab infidelibus aperta inimicitia mihi fuit. INTUS TIMORES, — in animo habui anxietates et sollicitudines tum ob falsos fratres, tum pro infirmis Christianis, ne ob tot meas et suas persecutiones a fide abducerentur. Ita Anselmus et Ambrosius.
7:7
7. (CONSOLATIONEM ACCEPIT TITUS) IN VOBIS. — Τὸ consolatus capitur hic passive: Graecum enim παρεκλήθη passivum est. REFERENS NOBIS VESTRUM DESIDERIUM (emendationis), vestrum fletum (pro peccatis paenitentem), ITA UT MAGIS GAUDEREM (quam scilicet ante tristatus fueram ob schismata vestra et peccata, videns audiensque tantam) AEMULATIONEM VESTRAM PRO ME, — qua scilicet me meumque honorem et apostolatum zelatis contra obtrectatores tueri et propugnare.
7:8
8. 8. CONTRISTAVI VOS IN (priori) EPISTOLA (vitia vestra arguens), VIDENS QUOD EPISTOLA ILLA (ETSI AD HORAM) VOS CONTRISTAVIT. — Est ellipsis; supplendum enim est: Tamen profuit vobis, vosque commovit ad agendam paenitentiam, quae vobis conscientiae pacem et laetitiam conciliavit. ETSI AD HORAM, — etsi ad breve tempus, q. d. Epistola mea tantum ad breve tempus vos contristavit et excitavit ad paenitentiam. Unde gaudeo et de epistola mea, et de vestra paenitentia.
7:9
9. CONTRISTATI ESTIS AD POENITENTIAM, — tristitia haec adduxit vos ad paenitentiam, ad fletum, vers. 7, ad indignationem et vindictam, vers. 11; ergo paenitentia non est nuda resipiscentia, uti mox pluribus ostendam.
7:10
10. QUAE ENIM SECUNDUM DEUM TRISTITIA EST. — Nota: Apostolus ponit hic et distinguit duplicem tristitiam, unam «secundum Deum,» secundam saeculi. Tristitia saeculi, vel carnalis est, quae nascitur ex nimio amore et amissione bonorum saeculi, uti propter opes et voluptates amissas, amicos vel potentes offensos. Haec saepe mortem animae operatur, quia incitat ut per Dei offensam haec bona recuperes. Non raro etiam operatur morbos et mortem corporis: multi enim dum nimis sua vel suos lugent, luctu opprimuntur, tabescunt et moriuntur. «Multos,» inquit Eccli. XXX, 25, «occidit tristitia, et non est utilitas in ea.» Tristitia «secundum Deum,» vel divina est, quae concipitur propter Deum offensum (inquit S. Basilius in Reg. brev., interrog. 192 et 194); haec est contritio, et parit «paenitentiam,» id est sui castigationem, «in salutem stabilem,» id est salutarem, firmam, solidam, graece ἀμεταμέλητον, impaenitibilem, et, ut Augustinus, impaenitendam. Unde recte Chrysostomus et Erasmus «stabilem» referunt ad paenitentiam, non ad salutem. Nota secundo: Tristitiam hanc distinguit Apostolus a paenitentia, tanquam causam ab effectu: tristitia enim, id est contritio, efficit paenitentiam, id est, sui castigationem. Hinc patet tristitiam hanc et paenitentiam non esse nudam resipiscentiam et novam vitam, ut volunt haeretici; nec, ut Erasmus, nudam esse retractationem praeteritorum peccatorum; sed esse contritionem suique castigationem. Patet secundo, non sola fide, sed etiam paenitentia peccatores justificari et salutem assequi. Patet tertio, paenitentiam hanc includere contritionem, peccati agnitionem sive confessionem, et satisfactionem: hasque esse tres partes paenitentiae. Unde vers. 11, paenitentiam explicans Apostolus: «Operatur,» inquit, «sollicitudinem,» scilicet reconciliandi et satisfaciendi Deo, «vindictam,» etc., de quo vers. 11. Quare notanda est aurea sententia D. Chrysostomi, hom. 5 ad Populum de usu, fine et fructu tristitiae: «Tristitia,» ait, «ob id nobis data est, non ut in morte, aut alia re deleamus, sed ut deleamus peccatum, quasi morbi illius remedium; sicuti ergo remedium lippitudinis illam tollit, non alios morbos: sic tristitia peccatum tollit, non alias aegritudines: verbi gratia, pecunia quis mulctatus est, doluit, non emendavit; filium amisit, doluit, non resuscitavit mortuum; contumeliis affectus est, doluit, non revocavit contumeliam; infirmatur, dolet morbum non aufert, imo auget: at peccavit quis, tristatus est, peccata delevit: nam quae secundum Deum tristitia est, paenitentiam in salutem stabilem operatur; ergo tristitia tantum facta est propter peccatum, a quo nata est, ideo ut tinea ipsum corrodit et absumit.» UT IN NULLO DETRIMENTUM PATIAMINI EX NOBIS. — Praeceptor enim, ait Theophylactus, tum discipulo damnum infert, quando delinquentem non objurgat: lucrum vero adfert, si eumdem increpet et corrigat. QUAE ENIM SECUNDUM DEUM TRISTITIA EST. — Distinguit, ut dixi, «tristitiam secundum Deum» a tristitia saeculi. Priorem ex S. Chrysostomo magistro suo ita describit Cassianus, lib. IX, cap. X, cum ait: «Utilis nobis una re tantum tristitia judicanda est, cum hanc vel paenitudine delictorum (de hac proprie agit hic Apostolus), vel desiderio perfectionis accensi, vel futurae beatitudinis contemplatione concipimus.» Deinde, cap. XI, ejus notas, signa et effecta ita describit: «Haec,» inquit, «tristitia, quae paenitentiam ad salutem stabilem operatur, obediens est, affabilis, humilis, mansueta, suavis ac patiens, utpote ex Dei charitate descendens, et ad omnem dolorem corporis ac spiritus contritionem infatigabiliter semetipsum desiderio perfectionis extendens, et quodammodo laeta, ac spe profectus sui vegetata, cunctam affabilitatis et longanimitatis retinet suavitatem, habens in semetipsa omnes fructus Spiritus Sancti, quos enumerat idem Apostolus: Fructus autem Spiritus est charitas, gaudium, pax, longanimitas, bonitas, benignitas, fides, mansuetudo, continentia.» Tristitiae vero saeculi haec dat emblemata: «Asperrima est, impatiens, dura, plena rancore et moerore infructuoso, ac desperatione poenali; eum quem complexa fuerit, ab industria ac dolore salutari frangens ac revocans, utpote irrationabilis, et intercipiens non solum orationum efficaciam, verum etiam universos quos praediximus fructus spiritales evacuans, quos novit illa (prior) conferre.»
7:11
11. ECCE ENIM HOC IPSUM, SECUNDUM DEUM CONTRISTARI VOS, QUANTAM IN VOBIS OPERATUR SOLLICITUDINEM: SED DEFENSIONEM, SED INDIGNATIONEM, SED TIMOREM, SED DESIDERIUM, SED AEMULATIONEM, SED VINDICTAM. — Ponit hic, teste Calvino, septem effectus tristitiae secundum Deum et verae paenitentiae, videlicet quod operetur primo, «sollicitudinem» expiandi offensam, et in gratiam cum Deo redeundi. Secundo, «sed defensionem.» «Sed» idem est quod «sed et,» ut legit Anselmus, id est, imo, q. d. Paenitentia operatur in vobis «sollicitudinem,» imo et defensionem, ut me scilicet defenderetis contra pseudoapostolos et obtrectatores. Pro «defensionem» graece est ἀπολογίαν, quod Ambrosius vertit, «excusationem»; Erasmus, «satisfactionem»; Maldonatus, «refutationem objecti criminis,» quae, inquit, non verbis, sed factis, puta bene vivendo fit. Tertio, «sed,» id est imo et, «indignationem,» ut jam agnoscentes vestra schismata, dissimulationem incestus aliaque peccata, quae prima epistola redargui, dolentes et paenitentes vobisipsis indignemini, vosque ipsi redarguatis dicentes: Quid feci? quem offendi? quo prolapsus sum? ubi fuit mens mea, ubi sensus? an demens fui? Quarto, «sed,» id est imo, «timorem,» ut timeatis deinceps non tam me, quam Deum offendere. Quinto, «sed,» hoc est imo, «desiderium,» ut desideretis vos corrigere, mihique ac potius Deo satisfacere. Sexto, «sed,» id est imo, «aemulationem,» hoc est zelum Dei, ut Dei honorem zelantes, incestuosum illum ex Ecclesia ejiceretis, ait Anselmus et Chrysostomus. Septimo, «sed,» id est imo, «vindictam,» ut desidiam et peccata vestra vindicaretis, tum dolore et lacrymis, ut dixit vers. 7, vos affligendo, tum aliis modis corpora animasque vestras macerando et puniendo. Ita Theodoretus, Theophylactus, Ambrosius, S. Thomas, imo et Calvinus, lib. III Instit., cap. XIII, § 16: «Postrema,» ait, «est vindicta; quo enim severiores in nos sumus, et acriore censura quaestionem habemus de peccatis nostris, eo sperare debemus magis propitium ac misericordem Dominum. Et certe fieri non potest, quin anima divini judicii horrore perculsa, partes ultionis in exigenda de se poena occupet.» Nota: In hisce septem effectis et fructibus paenitentiae est gradatio. Gradatim enim a minoribus ad majores ascendit Apostolus, idque indicat vocula «sed,» quae ponitur pro «imo,» q. d. Tristitia haec de Deo offenso, non tantum induxit sollicitudinem reconciliationis, sed et defensionem Pauli; imo indignationem contra peccatum; imo super timorem sanctum cavendi deinceps peccata; quin imo desiderium satisfactionis; imo vero aemulationem et zelum contra peccatores; adeoque tandem vindictam et castigationem peccatorum, qui summus est paenitentiae gradus et fructus. Hic ergo locus aperte docet paenitentiam non esse nudam vitae mutationem et propositum novae vitae, sed et veteris detestationem, castigationem, satisfactionem. Unde Concilium Tridentinum, sess. XIV, cap. VIII, ex veteri Ecclesiae usu jubet, ut confessarii in taxanda satisfactione non tantum respiciant ad novae vitae custodiam, sed etiam ad peccati admissi ultionem, licet per absolutionem remissi quoad culpam. Idem clarissime docet vetustissimus Tertullianus, lib. De Paenit., IX: «Exomologesis,» inquit, «est prosternendi et humilificandi hominis disciplina, conversationem injungens misericordiae illicem: de ipso quoque habitu et victu mandat sacco et cineri incubare, corpus sordibus obscurare, animum maeroribus dejicere; illa quae peccavit tristi tractatione mutare, pastum et potum pura nosse, non ventris, sed animae causa; jejuniis preces alere, ingemiscere, lacrymari et mugire dies noctesque ad Dominum; presbyteris advolvi, et caris Dei adgeniculari, omnibus fratribus legationes deprecationis suae injungere.» Sic et Climacus, De Paenitentia, gradu 5: «Paenitentia,» ait, «est seipsum condemnans cogitatio, est consolationis corporeae perpetua repudiatio, est voluntaria rerum omnium quae affligunt toleratio, est cruciatuum sibi semper opifex, est valida ventris afflictio, animaeque in sensu firmissimo jugis reprehensio, est abyssus humilitatis.» Hinc docti censent dici paenitentiam quasi paenae tenentiam. Unde Ausonius inducens Metanoeam, id est paenitentiam, loquentem, sic ait: Sum dea, quae facti non factique exigo poenas, Ut te paeniteat, sic Metanoea vocor. Adverte quam haec repugnent genio molli Lutheri et Calvini, qui pro omnibus peccatis quantumvis plurimis et enormibus non aliam paenitentiam injungunt, quam fidem. Crede, inquiunt, Deum tibi condonasse peccata per merita Christi, et hoc ipso omnem tibi culpam et paenam condonabit. Scilicet crede te esse in campis Elysiis, crede te esse regem, et hoc ipso eris; utique si non re ipsa, certe per tuam imaginationem et phantasiam. Ita sane et amantes sibi somnia fingunt. Credat ita, qui non tam fide, quam cerebro et elleboro indiget, quique non arctam paucorum viam, quae ducit ad vitam, sed latam et spatiosam multorum, quae ducit ad perditionem, inire suo malo et periculo cupit ac destinat. Nimirum, ut Sibylla canit apud Virgilium: Facilis descensus Averni: Sed revocare gradum, superasque evadere ad auras, Hoc opus, hic labor est; pauci, quos aequus amavit Jupiter, aut ardens evexit ad aethera virtus, Diis geniti potuere. Audiant Novantes Hieronymum, vel auctorem epistolae (quisquis est, certe gravis est et antiquus, imo Erasmus et Marianus ex stylo suspicantur esse S. Augustinum) ad Susannam lapsam, antiquis illi et cuivis paenitenti lamentationis et paenitentiae prescribentem: «Quis consolabitur te, virgo filia Sion, quia magna facta est sicut mare contritio tua? Effunde cor tuum sicut aquam coram facie Domini, extolle ad eum manus tuas pro remedio peccatorum tuorum. Accipe igitur lamentum, et primo quidem nullo die quinquagesimus psalmus praetermittatur, qui in negotio tali cantatur, quem usque ad versiculum illum, Cor contritum et humiliatum Deus non despicies, gemitu lacrymisque percurre (Nota: paenitenti quotidie psalmus Miserere cum gemitu et lacrymis recitandus est). Insuper hanc lamentationem, non sine compunctione cordis, in conspectu Dei judicis funde: Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, ut defleam vulnera animae meae? Heu me, quia facta sum sicut Sodoma, et combusta sicut Gomorrha! Quis miserebitur cineri meo? Durius offendi quam Sodoma, quia legem nesciens illa deliquerat, ego accepta gratia peccavi. Si homo peccet in hominem, erit qui interveniat; ego peccavi in Dominum, quem propitiatorem inveniam? O quam acerbus fructus luxuriae, amarior felle, crudelior gladio! Quomodo facta sum in desolationem? subito defeci, perii propter iniquitatem meam, velut somnium surgentium. Ideo in civitate Domini vilificata est imago mea, deletum est de libro nomen meum. Vae diei illi, in quo me infelicem genuit uterus, et lux ista crudelis accepit! Oportuerat me potius fuisse non natam, quam sic in gentibus fabula fierem. Propter me confusio et improperium factum est famulis Domini, et eum digne colentibus. Lugete me, montes et flumina, quia fletus filia ego sum. Meum peccatum et mea iniquitas non sunt similia offensis hominum, quia horribilis est haec impietas, carne polluere virginem et castitatem professam. Mentita sum in Dominum altissimum, verumtamen clamabo ad Dominum: Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. Quoniam sagittae tuae,» etc. Similia praescribit Ambrosius virgini lapsae; Cyprianus, serm. De Lapsis; Chrysostomus, hom. 41 ad Populum. Exempla vero et mores paenitentium Climacus loco citato enarrans haec habet, quae merito cuivis peccatori acres compunctionis stimulos admoveant. «Cum pervenissem,» inquit, «ad paenitentium monasterium, imo vero ad Religionem fugientium, vidi revera res et verba quae Deo vim inferre possent: quosdam ex reis illis vidi noctibus totis usque sub diem stare pervigiles, pedesque immobiles tenere, contra somnum vim naturae inferre, nullam sibi ipsis requiem indulgere, sed seipsos increpare; alios in oratione reorum more, vinctis post terga manibus, humi luridas facies suas inclinantes, indignos se, qui caelum aspicerent, vociferantes, nihil petentes, sed tacitam mutamque Deo mentem offerentes confusione plenam. Nonnullos in pavimento strato cilicio et cinere sedentes, et faciem genibus operientes, et frontem in terram collidentes. Alios pectora jugiter tundentes, animamque suam ac vitam suspirio ingenti revocantes; alios lacrymantes, alios quod id non possent, lamentantes. Vidi nonnullos veluti aeneos ex maerore effectos, et insensibiles ad omnia. Alios fixis obtutibus in terram caput assidue movere, et leonum rugitum edere.» Et paulo post, cum multa eorum verba et facta vere admirabilia retulisset, subjungit, vidisse se in illis «aestuantes linguas instar canum ex ore procedentes. Ex his alii sub ardentissimo solis aestu seipsos cruciabant, alii acerrimo frigore se affligebant; quidam modicum aquae gustantes, ne omnino siti arescerent, ita quiescebant; aliqui cum panis exiguum quid accepissent, reliquum tanquam illo indigni projiciebant. Quem locum apud illos risus habuit? quem sermo otiosus? quem iracundia? quem furor? ubi tenuis vini cogitatio, ubi pomorum degustatio? Jugiter ad Dominum clamabant, solaque orationis vox audiebatur.» Qui plura desiderat, apud eumdem leget rara et mira ad stuporem usque. Concludit ibidem: «Vidi, et feliciores existimavi, qui post lapsum ita lugent, quam qui nunquam lapsi sunt, et seipsos non sic deflent.» Audi denique nobilis illius S. Paulae ob parva delicta paenitentiam et planctum apud Hieronymum in ejus Epitaphio: «Mollia, etiam in gravissima febre, lectuli strata non habuit, sed super durissimam humum stratis ciliciolis, quiescebat; si tamen illa quies dicenda est, quae jugibus paene orationibus dies noctesque jungebat, illud implens Psalmistae: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. In qua fontes crederes lacrymarum, ita levia peccata plangebat, ut illam gravissimorum criminum crederes ream. Cumque a nobis crebrius moneretur, ut parceret oculis, et eos servaret Evangelicae lectioni, aiebat: Turpanda est facies, quam contra Dei praeceptum purpurisso et cerussa et stibio saepe depinxi. Affligendum est corpus, quod multis vacavit deliciis. Longus risus perpeti compensandus est fletu. Mollia et serica pretiosissima, asperitate cilicii commutanda. Quae viro et saeculo placui, nunc Christo placere desidero.» Haec paulo fusius in gratiam tum Novantium, tum Lutheranorum et Calvinistarum, qui paenitentiae nomine nudam fidem aut levem resipiscentiam obtrudunt, dicta sunto. Ubi nota quod ait, «ex consolatione vestri,» id est, quia vos paenitentes et consolationis lacrymis in paenitentia vestra perfusi, spirituque ferventes, ut dixi vers. 11, audivi. «Lacrymae paenitentium vinum sunt angelorum,» ait S. Bernardus; imo et vinum sunt ipsorum paenitentium: nihil enim sic exhilarat animam ac compunctio. O quam suave est paenitenti, cum Magdalena ad pedes Jesu flere, lacrymis rigare, tergere et osculari, ibique audire: «Remittuntur tibi peccata!» Nemo scit hoc, nisi experiendo. REFECTUS EST SPIRITUS EJUS — renovatus est per correctionem, fletum, zelum vestrum, ut dixi vers. 7. IN OMNIBUS EXHIBUISTIS VOS INCONTAMINATOS ESSE NEGOTIO. — Syrus: Ostendistis vos puros esse in negotio illo, id est alienos et immunes a peccato fornicarii: licet enim primum in eo puniendo negligentes fueritis, nunc tamen displicentiam vestram erga illud ostendistis vindicando et paenitendo. Ita Anselmus et Theophylactus.
7:12
12. SCRIPSI VOBIS, NON PROPTER EUM QUI FECIT INJURIAM (non propter fornicarium), NEC PROPTER EUM QUI PASSUS EST — ἀδικηθέντος, id est, eum qui laesus est, nimirum patrem, cujus uxore, id est, noverca sua, ille incestuosus abusus est. Hinc patet patrem ejus adhuc vivere, q. d. Cum priore epistola acrius scripserim, nolui prosequi particulares injurias incestuosi vel parentis ejus; sed ostendere sollicitudinem, quam habeo pro communi salute Ecclesiae vestrae, ut scilicet ab ea hoc commune scandalum et publicam infamiam depellerem.
7:13
13. IDEO CONSOLATI SUMUS — propter paenitentiam, zelum, aemulationem vestram, etc., ut dixi vers. 6, 7, 9, 11. Graeca exemplaria nunc plerumque (dico plerumque, quia nonnulla habent ut Noster, uti ipse Beza testatur) haec verba aliter dividunt, et sic habent: Διὰ τοῦτο παρακεκλήμεθα ἐπὶ τῇ παρακλήσει ὑμῶν, περισσοτέρως μᾶλλον ἐχάρημεν ἐπὶ τῇ χαρᾷ Τίτου, ὅτι ἀναπέπαυται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ ἀπὸ πάντων ὑμῶν, id est, ideo consolationem accepimus ex consolatione vestra; imo abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi, quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis.
7:14
14. GLORIATIO NOSTRA, QUAE FUIT AD TITUM, VERITAS FACTA EST — Tito patuit veram esse gloriationem nostram, qua de vobis tanquam tam bene affectis et bonis discipulis apud eum gloriari soleo.
7:15
15. VISCERA EJUS ABUNDANTIUS IN VOBIS SUNT — cor et viscera ejus magis quam antea in vos inclinant; Titus magis quam antea vos diligit.
7:16
16. CONFIDO IN VOBIS. — Graece θαρρῶ, q. d. Audeo et libere vobiscum loquor et ago, sive laudando, sive accusando; semper enim mihi obeditis, ut consequenter etiam audeam optima de vobis sentire ac de vobis secure gloriari. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Ambrosius. Notat Anselmus prudentiam Pauli quasi medici, qui jam fere sanata vulnera mollissimis consolationis et laudis medicamentis tractat, ut prioris objurgationis aestus sanetur.
7:1
Monuit apostolus Corinthios qualiter se in futuro debeant habere, hic commendat eos de bonis praeteritis. Sed ut fiat quaedam continuatio praeteritorum ad futura, primo concludit admonitionem; secundo vero commendat eos, ibi multa mihi fiducia, et cetera. Circa primum tria facit. Primo ponit admonitionem; secundo inducit exemplum sui ipsius ad admonitionem servandam, ibi capite nos, etc.; tertio ponit admonentis intentionem, ibi non ad condemnationem vestram, et cetera. Circa primum tria facit. Primo ponit motivum ad observantiam admonitionis, et hoc est promissio eis facta. Et ideo dicit has igitur habentes promissiones charissimi, scilicet quod Deus habitet in nobis, et recipiat nos, et cetera. Secundo ponit admonitionem, cum dicit: mundemus, et cetera. Et hoc ideo, quia promissiones istae non dantur nisi mundis, et ideo mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, id est carnalium et spiritualium vitiorum. Is. LII, 11: mundamini, qui fertis vasa domini, et cetera. Ubi sciendum est, quod omne peccatum quod consummatur in delectatione carnis est carnale; illud vero quod consummatur in delectatione spiritus, est spirituale. Et inde est quod peccata carnalia, si considerentur quantum ad sui consummationem, sunt duo tantum, scilicet gula et luxuria, caetera vero peccata sunt spiritualia. Si vero considerentur quantum ad sui originem, sic omnia peccata possunt dici carnalia, quia omnia ex conceptione carnis originem habent, et hoc modo loquitur ad Gal. V, 19: manifesta sunt autem opera carnis, et cetera. Tertio ponit modum implendi admonitionem, ibi perficientes, et cetera. Posset enim aliquis dicere: numquid non sumus mundati in Baptismo? Et ideo addit perficientes sanctificationem, id est perficimus emundationem inchoatam in Baptismo. Sanctus enim idem est quod mundus. Lev. XI, 44 et XIX, 2: sancti estote, quoniam ego sanctus sum, et cetera. Perficiamus, inquam, quia philosophi conati sunt perficere et non potuerunt, quia non potuerunt omnia peccata vitare: quantumcumque enim aliqua peccata vitarent et exercerent actus virtutum, adhuc tamen remanebat in eis peccatum infidelitatis. Et ideo in vero cultu Dei solum perficitur emundatio, et hoc est quod dicit in timore, id est, in cultu, Dei. Eccli. XXV, 14: timor domini, et cetera. Sed contra Col. III, 14: super omnia charitatem habentes, quae est vinculum perfectionis. Non igitur perficitur sanctificatio in timore Dei, sed in charitate Dei. Respondeo. Dicendum est quod hic loquitur de timore filiali, qui est charitatis effectus, et non de servili, qui contrariatur charitati. Dicit autem in timore, ut doceat nos habere affectum ad Deum cum quadam reverentia et sollicitudine. Amor enim causat securitatem, quae quandoque negligentiam parit, sed, qui timet, semper est sollicitus. Consequenter cum dicit capite nos, etc., in exemplum se praebet, quasi diceret: accipite nos in exemplum. I Cor. XI, v. 1: imitatores mei estote, et cetera. Ego enim mihi cavi ab immunditia per sanctificationem, quia neminem laesi. Ubi notandum quod tripliciter potest aliquis laedere proximum, et nullo istorum modorum laesit aliquem.
7:2
Primo in persona, et quantum ad hoc dicit neminem laesimus, scilicet in persona, sicut faciunt mali domini, Mich. III, 2: violenter tollitis pellem eorum, et cetera. Secundo quantum ad famam, inducendo eos, vel exemplo vel persuasionibus, ad malum, et quantum ad hoc dicit neminem corrupimus. I Cor. XV, 33: corrumpunt bonos mores. Tertio quantum ad subtractionem bonorum, et quantum ad hoc dicit neminem circumvenimus, id est in bonis fraudavimus. I Thess. IV, 6: ne quis circumveniat, et cetera.
7:3
Consequenter cum dicit non ad condemnationem vestram, etc., aperit suam intentionem, quasi dicat: non dico hoc condemnando vos, sed ut emendemini. Mala enim praeterita propter duo consueverunt commemorari. Aliquando ad condemnationem, et hoc quando non est ultra spes correctionis; aliquando autem ad emendationem, ut scilicet corrigantur, et hoc modo loquitur hic non ad condemnationem vestram, et cetera. I Cor. VII, 35: haec ad utilitatem vestram dico, et cetera. Et ratio huius est, quia gaudeo de bono vestro, praediximus enim quod vos estis, et cetera. Supra III, 2: epistola nostra vos estis scripta in cordibus nostris. Phil. I, 7: eo quod habeam vos, et cetera. Estis, inquam, in cordibus nostris, scilicet ad commoriendum et ad convivendum. Quod potest intelligi de morte culpae, et de morte naturali. De morte culpae, ut non intelligatur quod nos simus parati ad commoriendum vobiscum, id est quando vos peccatis, nos volumus peccare, sed quod mortem culpae vestram eo dolore accipimus quo nostram. II Cor. XI, 29: quis infirmatur, et ego non infirmor? I Cor. XV, 31: quotidie morior, et cetera. Et ad convivendum, quia ita gaudeo de bona vita vestra in gratia, sicut et de nostra. De morte vero naturali, ut intelligatur ad commoriendum, id est paratus sum mori pro vobis, infra XII, 15: libentius impendar, et superimpendar, etc., et ad convivendum, id est ut desiderem vos esse socios in vita aeterna, II Tim. II, 11: si commortui sumus, et convivemus.
7:4
Apostolus posuit supra admonitionem ex praemissis conclusam, hic subdit suam commendationem. Et circa hoc duo facit. Primo ponit eorum commendationem; secundo ipsam exponit, ibi nam et cum venissem, et cetera. Commendationem autem ipsorum ponit ostendendo affectum suum, qui consurgit ex bonis operibus quae Corinthii faciebant. Consuevit enim quadruplex affectus in cordibus diligentium consurgere ex bonis quae dilecti operantur, et hos quatuor se apostolus concepisse de eis ostendit. Et primo affectum fiduciae. Unde dicit multa mihi fiducia est apud vos, inquantum scilicet confido, quod qui bene coepistis, semper proficietis in melius. Unde ex bonis auditis de vobis, spero maiora in futurum. Phil. I, 6: confido de vobis, quod qui coepit in vobis opus bonum, et cetera. Hebr. VI, 9: confidimus de vobis, charissimi, et cetera. Et haec fiducia bona est et salubris. Hebr. X, 35: nolite amittere fiduciam, et cetera. Secundo ex hoc concipit affectum gloriationis. Ex quo enim quis bona amici sicut sua diligit, consequens est ut de bonis amici, sicut de propriis, glorietur. Et hoc specialiter, quoniam ipse est causa illorum bonorum, sicut magister est causa doctrinae discipuli. Et ideo dicit multa mihi gloriatio pro vobis est, et cetera. Prov. X, 1: gloria patris filius sapiens. Tertio ex praedictis concipit affectum consolationis, quando is qui laetatur et gloriatur de bonis suis vel amici, habet remedium contra tristitias. Consolatio enim est remedium contra tristitias. Naturale autem est quod semper delectatio et gaudium, tristitiae opponitur. Et, secundum philosophum, omnis delectatio debilitat, vel totaliter tollit tristitiam. Si delectatio sit contraria tristitiae, totaliter absorbet tristitiam; si autem non sit contraria, debilitat et diminuit eam. Et inde est quod quando quis est in tristitia, quandocumque nuntiantur sibi aliqua laeta, diminuitur tristitia. Et ideo, quia audit laeta de Corinthiis, dicit repletus sum consolatione, audita scilicet correctione vestra. Supra I, 5 s.: sicut abundant Christi passiones, et cetera. Phil. II, 2: si qua consolatio, et cetera. Implete gaudium meum, et cetera. Quarto, consurgit ex praedictis affectus exsuperantis gaudii. Licet enim ex aliquibus delectationibus diminuatur tristitia, non tamen totaliter tollitur, nisi gaudium sit magnum. Quamvis autem apostolus multas tribulationes sustineret, quia tamen multum gaudebat de bonis Corinthiorum, ideo non solum non absorbebatur tristitia totaliter, sed etiam superabundabat gaudio. Et ideo dicit superabundo gaudio in omni tribulatione nostra, id est gaudium meum superat omnem tribulationem, quae erat in animo meo. I Thess. II, 19: quae est enim spes nostra, aut gaudium, et cetera. Rom. c. XII, 12: in tribulatione patientes. Consequenter cum dicit nam cum venissem, etc., exponit suam commendationem. Duo autem dixerat, scilicet se accepisse gaudium, et habuisse tribulationem. Primo ergo manifestat suam tribulationem; secundo vero suam consolationem, ibi sed qui consolatur, et cetera. Tribulationem autem aggravat ex duobus, scilicet ex subtractione remedii, et ex tribulationis multiplicitate. Ex subtractione remedii, cum dicit nam et cum venissem, et cetera. Quasi dicat: vere tribulationem habeo, quia in nullo consolor, nam cum venissem Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra. Hic facit mentionem de persecutione quam passus est in Macedonia, quando liberavit ancillam pythonissam, ut legitur Act. XVI, 18-24.
7:5
Dicit autem nullam requiem habuit caro nostra, et non dicit spiritus noster, quia sancti semper habent pacem spiritus, cum etiam in adversis, anima quae in corpore patitur, spe futuri praemii quiescat, quamquam multa sustineat affectui carnis contraria. Ex multiplicitate vero tribulationum aggravat, cum dicit omnem tribulationem passi sumus, id est omne genus tribulationis secundum corpus, et secundum animam. Supra IV, 8: in omnibus tribulationem patimur, et cetera. Io. XVI, 33: in mundo pressuram, et cetera. Et quod omnem tribulationem passus fuerit exponit consequenter, cum dicit foris pugnae, intus timores. Foris, id est extra meipsum, pugnae persecutionum, sed tamen intus, id est in corde, est timor de malo, timens persecutionem in futuro. Deut. c. XXXII, 25: foris vastabit eos gladius, et cetera. Sed contra Prov. XXVIII, 1: iustus quasi leo confidens absque terrore erit. Respondeo. Est sine timore quantum ad spiritum, non tamen quantum ad carnem. Vel foris, id est extra Ecclesiam, pugnae illatae ab infidelibus, sed intus timores, ne scilicet illi qui intra Ecclesiam sunt, excidant a fide propter persecutores. Vel foris, id est in manifesto, pugnae, quibus impugnantur a manifestis inimicis; intus timores, qui iniiciuntur nobis ab illis, qui dicunt se amicos, et non sunt: quia, ut dicit Boetius de consolatione, nulla pestis efficacior ad nocendum, quam familiaris inimicus. Matth. X, 36: inimici hominis domestici eius. Consequenter, cum dicit sed qui consolatur, etc., ponit materiam suae consolationis, quam extollit ex duobus, scilicet grata praesentia Titi, et ex consolatione Titi, ibi non solum autem, et cetera. Dicit ergo: licet hic graviter afflicti fuerimus, sed qui, scilicet Deus, consolatur humiles, consolatus est, etc., cuius praesentia, utpote mihi gratissima, est et in adiutorium. Supra: qui consolatur nos in omni tribulatione nostra.
7:6
Dicit autem, qui consolatur humiles, quia superbos non consolatur, sed eis resistit, ut dicitur Iac. IV, 6 et I Petr. V, 5. Consolatur autem humiles, dando eis gratiam, quae est consolatio spiritus sancti. Is. LXI, 2: ut consolarer omnes lugentes, et cetera. Non solum autem, et cetera. Hic ponitur alia materia consolationis apostoli, scilicet consolatio Titi. Et materia huius consolationis est duplex. Prima emendatio Corinthiorum, quam habuerunt in praesentia Titi; secunda est devotio Corinthiorum, quam ostenderunt ad Titum, ibi in consolatione autem vestra, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ponit consolationem de poenitentia Corinthiorum; secundo exponit quaedam quae dixit, ibi contristati enim estis, et cetera. Circa primum tria facit. Primo ponit consolationem Titi; secundo materiam consolationis, ibi referens nobis, etc.; tertio effectum consolationis in mente apostoli, ibi ita ut magis gauderem, et cetera. Dicit ergo: non solum consolatur nos Deus in adventu Titi, sed etiam in consolatione qua ipse Titus consolatus est de vobis et in vobis. Et huius consolationis materia est, quia ipse Titus consolatus est, referens nobis vestrum desiderium, et cetera. Ubi tria ponit laudabilia propter tria reprehensibilia quae fuerunt in eis.
7:7
Fuerunt enim pigri ad bonum, et contra hoc dicit referens nobis vestrum desiderium, de proficiendo in melius. Item erant proni ad malum, et contra hoc dicit vestrum fletum, scilicet de peccatis commissis. Ier. VI, 26: luctum unigeniti fac, et cetera. Item erant faciles deceptioni pseudorum, et contra hoc dicit vestram aemulationem, contra pseudos habitam pro amore mei. Nam ante aemulabamini contra me pro eis. Consequenter, cum dicit ita ut magis, etc., ponit affectum conceptum ex consolatione Titi, qui quidem affectus est gaudium. Unde circa hoc tria facit. Primo ponit conceptum gaudium; secundo ostendit suae aestimationis imitationem; tertio subdit rationem gaudii. Dicit ergo: intantum gavisus sum de his quae Titus retulit mihi, ita ut magis gauderem de hoc, quam de tribulatione mea doluerim. Nam spiritualia praeferenda sunt temporalibus. Vel, ut magis gauderem de hoc quod contristavi vos, quam doluerim olim. Peccaverant enim faciendo fornicationem, et apostolus increpaverat eos, ut patet in prima epistola. Tunc autem incertus erat apostolus, quem eventum deberet habere illa tristitia, bonum scilicet an malum; et ideo dubitans poenituit.
7:8
Sed videns postmodum quod bonum inde provenerat, gaudebat, ideo dicit quoniam etsi contristavi vos, increpando in prima epistola, non me poenitet modo, quia correcti estis, etsi olim poeniteret, quando scilicet eram incertus, utrum tristitia induceret vos ad correctionem vel desperationem, videns quod epistola illa, etsi ad horam vos contristavit, nunc gaudeo, quia estis conversi. Et rationem gaudii assignat, quia non gaudeo de hoc, quia contristati estis, sed de effectu, scilicet de correctione, quia scilicet contristati estis non ad desperationem, sed ad poenitentiam, sicut medicus non gaudet de amaritudine medicinae sed de effectu, scilicet de sanitate. Supra VI, 10: quasi tristes, semper autem gaudentes.
7:9
Posita consolatione apostoli et Titi de tristitia Corinthiorum, eo quod fuerit ad poenitentiam, et non ad desperationem, hic consequenter huius consolationis ratio assignatur, eorum tristitiam commendando. Et circa hoc duo facit. Primo enim commendat eorum tristitiam; secundo ex hoc concludit propositum, ibi et si scripsi vobis, et cetera. Commendat autem Corinthiorum tristitiam ex duobus. Primo ex causa, secundo ex effectu, ibi quae enim tristitia est, et cetera. Causa autem ex qua commendatur eorum tristitia, haec est, quia est secundum Deum. Et ideo dicit: licet ad horam contristaverim vos per epistolam, tamen gaudeo, id est quia contristati estis secundum Deum. Ubi sciendum est, quod tristitia et gaudium et communiter omnis affectio, ex amore causatur. Tristatur enim quis, quia caret eo quod amat. Qualis autem est amor, talis est tristitia ex amore causata. Est autem duplex amor. Unus quo diligitur Deus, et ex hoc causatur tristitia quae est secundum Deum; alius amor quo amatur saeculum, et ex hoc causatur tristitia saeculi. Amor, quo diligimus Deum, facit nos libenter servire Deo, sollicite quaerere honorem Dei, et vacare Deo dulciter. Et quia peccando impedimur a servitio Dei et ideo ei non vacamus, nec eius honorem quaerimus, ideo amor Dei causat tristitiam de peccato, et haec est tristitia secundum Deum, quae quidem tristitia non fuit vobis ad malum, nec detrimentum, sed potius ad fructum et meritum. Et ideo dicit ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis, quia non solum bona et grata quae vobis impendimus, vobis prosunt, sed etiam hoc ipsum quod vos corrigimus et contristamus. Hebr. XII, 11: omnis disciplina in praesenti, et cetera. Consequenter cum dicit quae enim tristitia, etc., commendat eorum tristitiam ex effectu, qui quidem est praemium vitae aeternae. Et circa hoc duo facit. Primo enim ponit effectum in generali; secundo experimentum specialiter in eis consecutum, ibi ecce enim hoc ipsum, et cetera. Circa primum duo facit. Primo enim ponit effectum tristitiae, quae est secundum Deum; secundo ponit effectum tristitiae, quae est secundum mundum, ibi saeculi autem, et cetera. Dicit ergo primo: dico quod tristitia nostra non fuit vobis detrimentum, enim, id est quia, tristitia quae est secundum Deum, operatur poenitentiam; poenitentiam autem dico in salutem stabilem, id est sempiternam, quae est salus stabilis, et est beatorum, de qua Is. XLIX: salus autem mea in sempiternum erit. Et hanc operatur poenitentia. Matth. III, 2: agite poenitentiam, appropinquabit enim regnum caelorum. Et dicit stabilem, ut excludat salutem temporalem, quae est transitoria et communis ipsis hominibus et iumentis, de qua in Ps. XXXV, 7: homines et iumenta salvabis, domine, et cetera. Sed contra hoc quod dicit quod tristitia, quae est secundum Deum, poenitentiam operatur, videtur esse, quia ipsa tristitia secundum Deum est poenitentia. Poenitere enim est tristari de malo, et secundum Deum. Non ergo operatur poenitentiam. Respondeo. Dicendum est, quod poenitentia habet tres partes, quarum pars prima est tristitia, scilicet dolor et compunctio de peccatis; aliae duae sunt confessio et satisfactio. Cum ergo dicit, quod tristitia operatur poenitentiam, intelligendum est, quod compunctio, seu dolor de peccato operetur in nobis poenitentiam, id est, alias partes poenitentiae, scilicet confessionem et satisfactionem.
7:10
Vel dicendum est, quod tristitia secundum Deum est communior quam poenitentia, quia poenitentia est de proprio peccato, sed tristatur quis secundum Deum et de peccatis propriis et de alienis. Sic ergo effectus tristitiae, quae est secundum Deum, est salus aeterna. Effectus vero tristitiae, quae est secundum mundum, est mors. Quia enim qui diligit saeculum, inimicus Dei constituitur, ut dicitur Iac. IV, 4, ideo ex amore saeculi mors causatur. Tristatur enim secundum saeculum quis, non quia peccans Deum offendit, sed, deprehensus in peccato, punitur de eo et detegitur. Et haec tristitia est vitanda in peccatis. Eccli. XXX, 24: tristitiam longe fac a te, et cetera.
7:11
Consequenter manifestat effectum praedictum per experimentum sumptum in ipsis, cum dicit ecce enim hoc ipsum, etc., quasi dicat: vere salutem stabilem, quia experimento patet quod in nobis multa, quae ad salutem ducunt, operatur. Ponit autem sex ad hoc pertinentia, quorum unum est generale, scilicet sollicitudo. Quando enim homo est in laetitia, de facili committit aliquas negligentias; sed quando est tristis et in timore, sollicitatur. Et ideo dicit ecce enim, scilicet in vobis experti estis, hoc ipsum, scilicet secundum Deum contristari vos, quantam in vobis operatur sollicitudinem ad vitandum mala et ad faciendum bona. Mich. VI, 8: indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et cetera. Et infra: sollicitum, et cetera. Alia vero sunt specialia, quorum quaedam pertinent ad effectum interiorem, quaedam ad actum exteriorem. Eorum vero quae pertinent ad effectum interiorem, quaedam sunt ad peccati remotionem, quaedam vero ad boni adeptionem. Nam verus poenitens debet recedere a malo et facere bonum. Quantum autem ad remotionem mali, ponit tria. Primum est, ut desistat facere malum, et quantum ad hoc dicit sed defensionem, contra alios qui nos ad malum inducunt. I Petr. V, 9: cui resistite fortes in fide. Vel, secundum Glossam, ut contra pseudo-apostolos me defendatis. Eph. VI, 13: accipite armaturam Dei, et cetera. Secundum est quod homo indignetur contra se pro peccatis quae fecit, et quantum ad hoc dicit sed indignationem. Indignatio autem sui operatur tristitiam secundum Deum. Is. LXIII, v. 5: indignatio mea auxiliata est mihi. Tertium est, quod sit in continuo timore de futuro, ut caveat, et quantum ad hoc dicit sed timorem, de recidivo, ne scilicet in futuro similiter contingat. Eccli. XXV, 14: timor domini omnia, et cetera. Quantum autem ad hanc boni adeptionem, duo ponit. Primo desiderium, quo ad bonum afficitur, et quantum ad hoc dicit sed desiderium, quo bonum facere affectetis. Prov. c. XI, 23: desiderium iustorum omne bonum. Secundo aemulationem bonam, qua bonos imitari conatur, et quantum ad hoc dicit sed aemulationem, ut scilicet me et alios bonos imitemini. I Cor. XIV, 1: sectamini charitatem, aemulamini charismata meliora. Eorum vero quae pertinent ad exteriorem actum duo ponit. Primum est ut vindicent in seipsis quod peccaverunt: et hoc utile est. Cum enim omne malum necessarium sit puniri, vel ab homine vel a Deo, si hoc non punit, melius est quod homo malum in se puniat quod fecit, quam quod Deus, quia, ut dicitur Hebr. X, v. 31, horrendum est incidere in manus Dei, et cetera. Et quantum ad hoc dicit sed vindictam, id est quia peccantes punitis, et etiam vos ipsos. I Cor. IX, 27: castigo corpus meum, et cetera. Is. XXVI: iustitiam non fecimus, et cetera. Secundum est quod totaliter abstineat a malo. Et ideo dicit in omnibus exhibuistis, duce scilicet fide, incontaminatos esse negotio, scilicet Christiano. Supra VI, 4: in omnibus exhibeamus, et cetera. Eph. I, 4: elegit nos ante mundi constitutionem, ut essemus sancti. Ps. c, 6: ambulans in via immaculata, et cetera. Vel negotio de quo scilicet correcti estis, puta de favore quem dedistis fornicatori, sed postmodum, puniendo et condemnando ipsum, ostendistis vos in hoc incontaminatos esse.
7:12
Hic, assignata ratione quare gaudet apostolus de ipsorum tristitia, consequenter inducit conclusionem suam, in qua duo facit. Primo enim ostendit intentionem suam quam habuit in scribendo; secundo manifestat gaudium quod habuit de ipsorum correctione, ibi ideo consolati, et cetera. Dicit ergo primo: ex quo incontaminati estis, igitur apparet quod et si scripsi vobis, per epistolam increpando, non scripsi propter eum tantum qui fecit iniuriam, incestu maculando cubile patris sui, ut dicitur I Cor. V, 1; nec propter eum tantum qui passus est, scilicet propter patrem, quasi non propter zelum vindictae solum; sed hoc feci ad manifestandam sollicitudinem nostram, quam pro vobis habemus, id est ut sciretis quam solliciti simus pro vobis. Et hoc dico coram Deo, ut sit iuramentum, id est Deo teste. Vel ad manifestandam coram vobis Deo, scilicet de omnibus, sollicitudinem nostram. Col. II, 1: volo vos scire quam sollicitudinem, et cetera. Vel aliter: non scripsi tantum propter eum qui fecit iniuriam, ut scilicet corrigeretur, vel propter eum qui passus est ut placaretur, sed ad manifestandam, etc., ut scilicet vos, qui indignati fuistis pro contumelia et poena inflicta fornicatori, reconciliaremini Deo.
7:13
Consequenter concludit gaudium quod habuit de eorum correctione, cum dicit ideo et consolati sumus, etc., quasi dicat: quia hoc consecutus sum, ex eo quod scripsi, scilicet quod estis correcti, ideo consolati sumus, id est consolationem accepimus. Gaudium enim hominis est cum consequitur quod cum desiderio intendit. Supra I, 12: abundantius autem, et cetera. Consequenter cum dicit in consolatione autem, etc., ponit secundam causam suae consolationis, quae sumitur ex devotione quam ostenderunt ad Titum. Et circa hoc tria facit. Primo ponit gaudium suum de gaudio Titi conceptum; secundo gaudii rationem assignat, ibi et si quid apud illum, etc.; tertio materiam gaudii Titi assignat, ibi reminiscentis omnium vestrum, et cetera. Dicit ergo primo: gavisi sumus, de correctione vestra, autem, id est sed, in consolatione nostra abundantius magis gavisi sumus, quam turbati fuerimus de tribulatione, super gaudio Titi. Vel magis gavisi sumus, id est magis gaudium attulit consolationi nostrae gaudium Titi. Et hoc quia refectus est spiritus eius. Tunc enim reficitur animus praelati, quando subditi eius sunt obedientes ei et eum reverentur. Ad Philem.: refice viscera, et cetera. Refectus, inquam, ab omnibus vobis, quia omnes vel correcti estis, vel est spes correctionis. Rationem autem huius gaudii assignat quantum ad duo. Unum est ex parte apostoli, quia scilicet ipse inventus est verax. Nam apostolus commendaverat Corinthios Tito, antequam iret ad eos.
7:14
Quia vero nunc ita invenit Titus, sicut apostolus dixit, gaudet apostolus verba sua vera fuisse, et hoc est quod dicit et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, commendando vos. Dicit autem gloriatus sum, quia gloria apostoli erat bonum illorum. Non sum confusus, id est non erubesco me falsa dixisse. Quando enim aliquis invenitur mendax, confunditur. Eccli. XXXVII, 20: ante omnia sermo verax, et cetera. Sed sicut omnia in veritate vobis locutus sum, id est sicut praedicavi vobis veritatem, ita gloriatio nostra quae fuit ad Titum de vobis, veritas facta est, id est inventa est vera. Alia ratio est ex parte Corinthiorum. Nam amici desiderant, ut illi quos diligunt, ab omnibus diligantur. Quia ergo Titus diligebat Corinthios propter eorum devotionem, ideo de hoc apostolus gaudebat. Et ideo dicit apostolus et viscera eius, etc., quasi dicat: non solum gaudeo quia inventus sum verax, sed etiam quia viscera eius, id est viscerosa charitas eius, et nimius amor abundantius, quam antea, in vobis esset, ex quo vidit profectum vestrum; vel abundantius quam in aliis. Eph. VI: induite vos sicut electi Dei, et cetera. Materiam autem gaudii manifestat ex duobus, scilicet ex obedientia et reverentia.
7:15
Ex obedientia quidem cum dicit reminiscentis omnium vestrum obedientiam, qua obedienter sibi obtemperastis. In quo etiam et laudavit vos. I Reg. XV, 22: melior est obedientia, et cetera. Eccli. III, 1: filii sapientiae Ecclesia iustorum. Ex reverentia autem cum dicit quomodo cum timore, scilicet filiali, non servili, cum timore animi et tremore corporis excepistis eum. Gal. IV, 15: testimonium enim vobis, et cetera. Et quia ita habuistis vos ad eum, gavisus sum, quia verax inventus sum, et ipse diligit vos.
7:16
Unde gaudeo quod in omnibus confido in vobis, non solum in bona voluntate sed etiam in bonis operibus in futuro, quod bene vos habeatis. Hebr. VI, 9: confidimus de vobis meliora et viciniora saluti.
7:1
Has ergo habentes promissiones, charissimi. Graece: dilecti. Post verba Prophetica nunc suis verbis exhortationem concludit: Cum igitur, inquit, tam praeclaras a Deo promissiones acceperimus, scriptas in Prophetis, etc. Promissiones illae sunt, quod Deus in nobis tamquam in templo suo sit habitaturus et ambulaturus, quod ille nobis futurus sit Deus et pater, quodque nos ejus populus, et filii et filiae.
Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus. Graece: nos ipsos. Ideo scilicet, quia templum Dei sanctum esse debet et purum ab omni immunditia, et quia populum Dei et filios ejus ac filias decet esse sanctos, omnisque foeditatis et contaminationis expertes. Carnis inquinamentum est omne peccatum, quod carnali voluptate consummatur; ut sunt impudicitiae, commessationes, ebrietates. Spiritus inquinamentum est imprimis - idololatria et omnis ejus participatio; ac praeterea sectae, dissensiones, aemulationes et alia hujusmodi, quorum consummatio sine sensuum voluptate consistit. Hinc statuitur divisio peccatorum in carnaHa et spiritualia. Nam licet omnibus peccatis commune sit, quod spiritum seu mentem hominis coinquinent, attamen peculiari ratione carnalia vocantur ea, quae per carnis ac sensuum delectationem id faciunt. Porro ex his verbis, velut epilogo superioris exhortationis, colligere licet, quam late pateat periculum peccandi, a quo revocare conatur Apostolus Corinthios illo praecepto: Nolite jugum ducere cum infidelibus. Jam quod in prima persona loquitur: Mundemus nos, etc., tamquam semet ipsum includens in eorum numero, qui mundandi sunt, ostendit, ne perfectos quidem, quales erant Apostoli, ita prorsus mundos esse, ut amplius mundatione non egeant, attestante Salomone, Prov. 20.: Quis potest dicere: Mundum est cor meum, purus sum a peccato? Simul hac ratione magis suasibilem reddit exhortationem.
Perficientes sanctificationem in timore Dei. Graecum verbale potius sanctimoniam significat, quam sanctificationem. Sanctitatem legit Ambrosianus. Est autem apud eum peculiaris lectio hujusmodi: Mundemus nos ipsos ab omni inquinamento carnis, ut perficiamus sanctitatem Spiritus in timore Dei. Sed hanc metathesin vocabuli spiritus in nullis aliis codicibus reperio; licet alioqui sensum habeat ea lectio percommodum. Videtur illius versionis autor genitivum spiritus in Graeco sic accepisse, ut jungatur sequentibus, et regatur a nomine sanctitatem. Quod tamen Graecus textus haud patitur, nisi participium perficientes commutemus in verbum perficiamus, uti factum est ab illo interprete. Nostrae versionis hic sensus est: Perficientes quotidiano profectu sanctitatem in baptismo inchoatam; quia nimirum sanctitas consistit in munditia carnis et spiritus, inquinamento utriusque jam dicto contraria. Perficientes, inquam, in timore, id est, per timorem Dei, cujus scilicet templum sumus; qui proinde vereri debemus, ne per aliquam immunditiam carnis aut spiritus templum Dei profanemus, et profanando violemus. Nam ut in priori epist. cap. 3. 6criptum est: Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Hinc disce contra novos haereticos, timorem poenae a Deo comminatae conducere ad justitiam et sanctitatem.
7:2
2. Capite nos. Ambrosianus legit: Capaces estote nostri. Quod et Erasmus atque Hentenius imitati sunt. Sic enim clarius explicatur Graeci verbi significatum, quod est capere eo modo, quo vas aut locus capere aliquid dicitur. Quidam exponunt hoc modo: Vos corde per charitatem dilatato nos capite, id est, affectu charitatis complectimini; ut sit repetitio ejus, quod superius dixit: Dilatamini et vos! Alii sic intelligunt: Kecipite intra vos exhortationem meam: verba mea descendant in animum vestrum et locum inveniant. Cui sensui favet illa Domini sententia, Matth. 19.: Non omnes capiunt verbum hoc. Et iterum: Qui potest capere, capiat. Est enim idem verbum Graecum, qucd hoc loco. Utrumque sensum adferunt Graecorum commentarii. 8. Thomas exponit: Capite nos per imitationem. Cui sensui bene quadrant sequentia.
Neminem laesimus. Graece: injuria affecimus, Ambrosianus: nemini nocuimus. Merito, inquit, a vobis exigimus vel charitatem, vel obedientiam, qui sincere et inoxie vobis Evangelium ministravimus.
Neminem corrupimus. Hcc plerique ad corruptelam doctrinae referunt, qaasi hoc velit Apostolus, quod dixit cap. 2.: Non enim sumus, sicut plurimi, adulterantes verbum Dei. At Thomas corruptionem intelligit, quae fit per mala vitae exempla; de qua in priori epistola: Corrumpunt bonos mores colloquia prava.
Neminem circumvenimus. Graeca vox significat avare quippiam ab alio extorquere, quocumque modo vel arte id fiat. A quo vitio rursus et se ipsum, et Titum infra cap. 12. immunem fecit, eodem usus verbo Graeco, quod hic posuit. De cujus sigmficato plura diximus ad illud capitis 2.: Ne circumveniamur a Satana. Caeterum Apostolus, dum a se removet hujusmodi vitia, laedere, corrumpere, circumvenire alios, ex obliquo pseudapostolos, ut talia facientes, perstringit, palam eorum detecturus improbitatem et hypocrisin infra cap. 11.
7:3
3. Non ad condemnationem dico. Quidam codices, Syris suffragantibus, addunt pronomen: Non ad condemnationem vestram dico. Quibus annuit Ambrosiana versio: Non ad condemnationem vestrihoc dico. Nostra lectio Graecis consonat, tametsi sensus postulat pronominis supplementum. Tribus autem modis haoc pars exponi potest. Primo sic: Non ego me excusando vos accuso, quasi tales sitis, qualem, me esse nego. Non ad accusationem vestri, sed pseudapostolorum, qui in vobis sunt, haec dico. Ita plerique exponunt, tam Graeci, quam Latini. Secunda expositio: Non haec dico velut tacite vos accusans, quod talia de nobis suspicemini. Jam enim supra dixerat cap. 3., se non egere commendatione apud Corinthios, et cap. 5.: Spero, inquit, et in conscientiis vestris manifestos nos esse. Sensum hunc sane probabilem tradunt Cajetanus, Catharinus et alii nonnulli. Tertio potest, quod hic dicit Apostolus, referri ad superiorem exhortationem, qua dixerat: Nolite jugum ducere cum infidelibus, ac deinde monuerat, ut se mundarent ab omni inquinamento carnis et spiritus. Haec, inquit, non dixi ad condemnationem vestram; non vos traduco; sed corrigere volo. Hunc sensum innuit magis, quam expressit S. Thomas. Porro tam huic intellectui, quam duobus reliquis bene potest aptari sequens probatio.
Praediximus enim, quod in cordibus nostris estis ad commoriendum. et ad convivendum. Id est: Jam antea dixi vobis in hac epistola, quod sitis in cordibus nostris velut inscripti per continuam memoriam vestri, quam gerimus ex intimo erga vos amore, adeo ut et mori, et vivere vobiscum cupiamus. Quod utique vehementissimi amoris indicium est, nolle nec in vita, nec iu morte, ab eo, quem ames, separari. Respicit Apostolus ad illud, quod dixit cap. 3.: Epistola nostra vos estis, scripta in cordibus nostris. Quod enim hic addit: ad commoriendum et ad convivendum, explicatio est affectus significati illis verbis: In cordibus nostris estis.
7:4
4. Multa mihi fiducia est apud vos. Ab hoc loco transitus est latens et artificiosus ad aliud argumentum, quo acturus est de eo, quod accidit Corinthiis accepta priori epistola, siquidem ea graviter illos contristaverat. Quare ne contristandi sludio, tamquam severus objurgator, eam scripsisse videatur, praemittit quaedam ad ipsorum laudem, suumque erga eos optimum affectum declarandum pertinentia. Multa mihi est, inquit, fiducia apud vos vel erga vos; id est, ita bene de vobis sentio, ut cum magna fiducia et sermonis libertate (quod significat vox Graeca 7tappeT]Ota) vobiscum agam, vosque etiam admoneam, confidens, vos benigne ac placide meas admonitiones et increpationes accepturos. Vide extrema verba hujus capitis.
Multa mihi gloriatio pro vobis. Graece et apud Ambrosianum: de v^obis, id est, multum ac saepe apud alios de vobis ac vestri nomine glorior, praedicans obedientiam vestram erga me, Apostolum et patrem vestrum. Etenim, ut ait Scriptura Proverb. 10:, gloria patris est filius sapiens.
Repletus sum consolatione. Id est, maximum solatium super malis, quae passus sum, attulit mihi vestra correctio, per Titum annuntiata. Sensum hunc aperiunt ea, quae statim sequuntur:
Superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Id est, in omnibus afflictionibus et pressuris, quae mihi tristitiam adferunt, tam exuberanti gaudio a vobis profecto perfusus sum, ut omnem tristitiam exstinxerit. Nam verti etiam potest: super omni afflictione nostra, quum Graece non sit iv, sed Itu.
7:5
5. Nam et cum venissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra. Graece: nullam habuit remissionem, seu relaxationem, caro nostra. Quoniam tribulationis suae fecerat mentionem, exponit, qualis et quanta fuerit, ut inde cognoscatur magnitudo consolationis et gaudii, quae tristitiam illam potuerit abolere. Nam, inquit, post tribulationem, quae facta nobis est in Asia, de qua cap. 1., etiam postquam venissemus in Macedoniam, tanta mala repente nobis excitata stmt ab adversariis, ut carni, id est, corpori nostro, quod sine fomentis et quiete diu subsistere nequit, nulla daretur relaxatio, nulla requies: Vel: Caro nostra, id est, nos nullam habuimus requiem. Profectiones Pauli ex Asia in Macedoniam, atque inde in Graeciam narrat Lucas initio cap. 20. Act., sed ita breviter, ut afflictionis, quae Paulo contigit in Macedonia, prorsus non meminerit, Ex quo, sicut ex aliis locis epistolarum Pauli, colligitur, multa gestorum ejus a Luca in Actis fuisse praetermissa. Falluntur autem, qui locum praesentem referunt ad historiam Act. 16., quam utique constat multo ante contigisse, quemadmodum moustravimus ad eum locum cap. 2.: Profectus sum in Macedoniam.
Sed omnem tribulationem passi su- 7nus. Graece: Sed in omnibus afflicti, supple: fuimus; uti legit et supplet Ambrosianus textus. Estque sensus: Undique tribulationes irruebant in nos. Vel: Omne genus tribulationum passi sumus. Hoc enim explicari videtur per id, quod sequitur:
Foris pugnae, intus timores. Scilicet erant. Tribus modis hanc partem S. Thomas exponit. Primo sic: Exterius erat nobis repugnandum cum hostibus Evangelii; interius vero, id est, in animo, patiebamur timores novarumpersecutionum. Secundo: Foris, id est, ab infidelibus, qui sunt extra Ecclesiam (et alibi vocanrur ii, qui foris sunt, ut 1 Cor. 5.), inferebantur nobis pugnae persecutionum; intus autem, id est, pro fidelibus, qui sunt in Ecclesia (et eodem Apostoli loco vocantur: qui intus sunt), angebamur timore, ne vi persecutionum dimoverentur a fide. Haec Graecorum est expositio. Tertio: Non solum ab hostibus manifestis palam oppugnati sumus; verum etiam timores passi ab hostibus occultis et domesticis (quos alibi vocat falsos fratres), idque juxta illud Matth. 10.: Inimici hominis domestici ejus. Quartam expositionem adfert Cajetanus: Foris, inquit, id est, in publico, multae pugnae; intus vero, id est, in domibus nobis exsistentibus timores incutiuntur; et sic nullibi quiescimus. Harum expositionum prima maxime nobis germana videtur. Nam simili sermone sensuque dictum est, Deut. 22.: Foris vastabit eos gladius, et intus pavor. Nec mirum, si Paulus timores suos confiteatur, quando et Christus Dominus timorem passionis et mortis in se suscipere dignatus est, Marc. 14. Sic autem pugnam sibi cum adversariis adscribit Apostolus, quomodo dixit in priori epist. cap. 15.: Si ad bestias pugnavi Ephesi. Pugnat enim etiam, qui defendit. Pro hujus partis expositione confer ea, quae dicuntur infra, ad illud cap. 11.: Praeter illa, quae extrinsecus sunt.
7:6
6. Sed qui consolatur humiles, consolatus est nos Deus in adventu Titi. Id est, Deus, afflictorum et humilium consolator, in tantis afflictionibus consolatus est nos, per adventum et praesentiam Titi a vobis reversi. Hunc enim, diu exspectatum, Paulus non invenerat, priusquam ipse ex Asia in Macedoniam venisset, ut habetur cap. 2. Dicit autem: qui consolatur humiles, ad discrimen superborum, quibus Deus resistit. Porro consolatum se dicit Apostolus per adventum Titi, vel quia praesentia Titi gratissima ipsi erat, tamquam fidelis adjutoris et socii laborum, ut multi exponunt, vel quia Titus, Corintho reversus, bona de statu Corinthiorum annuntiabat; quod posterius magis est probabile. Nam institutum Apostoli est, consolationem suam et gaudium, de quibus supra dixit: Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra, Corinthiis accepta referre. Vide infra commentarium vers. 13.
7:7
7. Non solum autem in adventu ejus, vestram correctionem annuntiantis, sed etiam in consolatione, qua consolatus estinvobis, id est, per consolationem, quam ille de vobis accepit; quasi dicat: Duplici nomine consolatus est nos Deus ex parte vestra; tum quia Titus adveniens annuntiavit nobis, quam recte vobiscum ageretur, tum quia, etiam ipse Titus, qui prius contristatus fuerat ob dissensiones et alia peccata, quae de vobis audierat, correctos vos inveniens, consolationem accepit. Itaque Titi consolatio a vobis profecta mihi quoque consolationem attulit.
Referens nobis vestrum desiderium. Graece: annuntians, id est, cum annuntiaret ac referret nobis, quanto mei desiderio teneremini, quantopere desideraretis adventum nostrum; quod est signum amoris.
Vestrum fletum. Graece d<5up/idv, quod alii luctum vertunt. Sed et Graecorum scholia declarant, non simpliciter lacrymas, sed amarum luctum significari, quem habebant Oorinthii de eo, quod Paulus ipsorum causa et culpa contristatus fuisset. Sic Theophylactus et Oecumenius.
Vestram aemulationem pro me. Id est, vestrum pro me studium. Graece CrjXov, quo scilicet accensi fuistis adversus eos, qui mihi detrahebant. lta fere interpretes. At vero Cajetanus illud pro me interpretatur: nomine meo, ut sensus sit, Titum retulisse zelum Ecclesiae Corinthiorum, quo nomine ac vice Pauli absentis processerant ad puniendum fornicarium, exsequentes id, quod in priori epist. cap. 5. Paulus eis mandaverat, dicens: Congregatis vobis et meo spiritu, tradere hujusmodi hominem Satanae in interitum carnis. Atque hic profecto sensus magis inhaeret contextui. Interim observa sermonis Apostolici venustatem, simul et vehementiam in eo, quod dicit: vestrum desiderium, vestrutn fletum, vestram aemulationem. Concurrentibus videlicet duabus aut tribus figuris, epanaphora, asyndeto, et incremento.
Ita ut magis gauderem. Duarum mediarum dictionum ordo ommutatus legitur in quibusdam codicibus: ita magis ut gauderem; sed vitiose, et sensu turbato. Nam vera lectio est: ut magis, quam plurimi codices exhibent, tam vetusti, quam recentiores, ac nominatim Clementinae castigationis; idque Graecis convenienter, in quibus legitur: ita ut magis gavisus fuerim. Et sensus est: Apostolum, auditis iis, quae Titus referebat, majus gaudium ex eis cepisse, quam fuerat afflictio, de qua paulo aute locutus est; vel potius, quam fuerat dolor, quem perceperat ex eo, quod Corinthios sua epistola contristasset. Hunc enim posteriorem sensum magis congruere cum sequentibus, affirmat Photius apud Oecumenium. Potest etiam intelligi comparatio gaudii posterioris cum priore, quasi dicat Apostolus, Tito apud ipsum referente ea, quae jam dicta sunt, gaudium suum magis ac magis crevisse. Vel potius, quod consolatio Titi auxerit gaudium, quod ex ejus adventu ceperat. Conferatur vers. 13., ubi est horum repetitio.
7:8
8. Quoniam etsi contristavi vos in epistola, non me poenitet. Deinceps ostendit utilitatem tristitiae, quam acceperant Corinthii ex priori epistola ad se missa, qua graviter fuerant increpati, quod fornicarium illum incestum apud se tolerarent. Respicit enim potissimum ad ea, quae scripserat ab illo cap. 4.: Tamquam non venturus sim ad vos, sic inflati sunt quidam, usque ad finem capitis quinti; qui totus locus multum continet severae objurgationis. Hoc autem est, quod dicit: Nam etsi per epistolam priorem vos contristavi, nunc non me poenitet; non doleo, me ea scripsisse, quae vos contristarent; postquam Titus a vobis reversus annuntiavit, quem fructum pepererit in vobis illa nostra severior objurgatio. Etsi poeniteret. Graece: etsi me poenitebat. Quod alii vertunt: etsi poenituerit, vel poenituisset, uti legit Ambrosianus, id est, etiamsi aute adventum Titi, nondum certior factus de fructu tristitiae, doluerim, me vos contristasse. Doluerat enim, vel quia tristitia per se malum quoddam est, ideoque ab iis, quos diligimus, advertendum; vel quia metuebat, ne forte Corinthii ex tristitia, qua eos affecerat, verterentur in odium sui Apostoli, et per hoc fructus Evangelii periret. Est autem sciendum, non doluisse Apostolum de epistola a se conscripta, quam sciebat, se Spiritu divino scripsisse, sicut et istam, in cujus fine dicit: An experimentum queritis ejus, qui in me loquitur Christus? Verum poenituisse se dicit, id est, doluisse, de quodam effectu epistolae, quod scilicet per eam Corinthios contiistasset; ut proinde optaret, ea parte scriptam non fuisse. Quomodo si Propheta quispiam vel Apostolus, videns suam divini verbi praedicationem quibusdam perversis offendiculo fuisse ad gravius peccandum, atque de ea re dolens, diceret: Poenitet me praedicati illis hominibus Evangelii, quod eis factum est in ruinam. Ex quibus etiam liquet, hanc Apostoli poenitentiam non fuisse de peccato aliquo, sed de facto, ex quo praeter suam culpam et exspectationem aliquid mali ortum aut oriturum fuisse verebatur.
Videns, quod epistola illa (etsi ad horam) vos contristavit. In Graeco nova periodus est: Video enim, quod etc. Juxta nostram versionem causa significatur ejus, quod proxime praecessit, ut sensus sit: Poenitebat me, cum viderem, vos per epistolam meam (tametsi res ea tantum ad tempus duraverit) contristatos fuisse. At secundum Graecam lectionem ratio redditur ejus, quod dixerat: Non me poenitet, quia nimirum video nunc, inquit, id est, plane cognosco ex relatione Titi, quod epistola mea vos quidem, tametsi ad breve tempus, contristavit, de qua re dolebam; verum
7:9
9. Nunc gaudeo; non quia contristati estis. Nam vestra tristitia, tametsi tantum ad horam fuerit, non est materia gaudii mei. Nota, quam sollicite Apostolus, tamquam amantissimus pater, id agat, ne videatur contristare Corinthios, filios suos, voluisse. Ex quo paterno affectu jam superius scripserat, cap. 2.: Si enim ego contristo vos, et quis est, qui me laetificet, nisi qui contristatur ex me?
Sed quia contristati estis ad poenitentiam, quasi dicat: Non gaudeo de tristitia vestra, sed de fructu tristitiae. qui est poenitentia seu correctio vestra; quomodo medicus non gaudet de amaritudine potionis, vel dolore sectionis aegroti, sed de ejus effectu, id est, sanitate. Quamquam etiam ipsa tristitia, considerata cum fructu correctionis, potuit Apostolo esse causa gaudii; sic enim quoddam bonum erat contristari, inquam, ad poenitentiam, hoc est, ad emendationem. Nam ipsa alioqui poenitentia, cum sit dolor de peccatis, malum tristitiae in se includit.
Contristati enim estis secundum Deum. Gaudii sui rationem refert in Deum. Nam tristitia ad poenitentiam est tristitia secundum Deum, id est, procedens ex amore Dei et justitiae, quam Deus praecipit; non autem ex amore saeculi, quam statim post vocat saeculi tristitiam. Etenim qualis amor est, talis et tristitia: quemadmodum hoc loco annotat et bene explicat Doctor angelicus.
Ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis. Pro: detrimentum patiamini, Graeca unum verbum est praeteriti temporis: stj,um»>{>tjts, detrimentum passi sitis. Sensus est: Adeo ut nulla ex parte detrimento sitis affecti per nos, qui vobis causa tristitiae fuimus; cum ea tristitia vobis fuerit admodum salutaris. Est enim in his verbis Litotes, qua minus dicitur et plus intelligitur. Qualis, in re contraria, est illa Sap. 1.: Custodite vos a murmuratione, quae nihil prodest f id est, multum nocet. Atque haec fere Latinorum est expositio. Porro Graeci sic exponunt: Ideo vos objurgando contristavi, ne pateremini ex me detrimentum spirituale. Praeceptor enim discipulo damnum infert, et pater filio, quando delinquentem non objurgat. Sed hic sensus textui non videtur congruere. Non enim dicit Apostolus: Objurgavi vos, ut La nullo detrimentum patiamini; sed: contristati estis secundum Deum, ut in nullo, etc. Denique priorem sensum clare probat, quod sequitur:
7:10
10. Quae enim secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur, Graece: poenitentiam ad salutem haud poenitendam, vel uno verbo (sicut Augustinus legit lib. 14. de civit. Dei cap. 8. et serm. 2. in feria quinta Paschae) impoenitendam operatur. Gaignaeus suspicionem facit, interpretem nostrum legisse: ajiSTaxiv^TOV, id est, immobilem; repugnantibus licet vetustis Graecorum commentariis, qui omnes habent et exponunt: a/iSTausATjTOV, impoenitendam. Dubium est autem tam in Graeco textu, quam Latino, stabilem seu impoenitendam utro referendum sit, ad poenitentiam, an ad salutem. Certe, stabilem si legas, id ad salutem multo aptius refertur, quemadmodum referunt omnes Latini. Impoenitendam vero Graeci ad poenitentiam referunt, eleganti schemate conjunctis contrariis, nisi quod Theophylactus, si non fallit ejus interpres, salutem non poenitendam intellexit, manente nihilominus allusione; quemadmodum et Augustinus. Qui sane intellectus neutiquam rejiciendus est. Dicit ergo Apostolus: Tristitia namque, quae secundum Deum est, parit poenitentiam salutiferam, ideoque minime poenitendam. Nam boni ac fructuosi operis neminem recte poenitet. Vel secundum Theophylactum et Latinos: parit poenitentiam, quae causa est salutis sempev mansurae etnumquampoenitendae. Quare consentaneum est, de ipsa quoque tristitia, a qua salus hujusmodi manat, non dolere, sed gaudere potius. Quaerit hoc loco S. Thomas, quomodo tristitia jam dicta poenitentiam operetur, cum poenitentia sit ipsa tristitia, qua de peccato secundum Deum quis dolet. Adfert autem duas ad hanc quaestionem solutiones, quas apud ipsum videre est, ut et tertiam subtiliorem allatam a Cajetano. Neque enim videtur ulla earum satisfacere difficultati. Vera responsio potest accipi ex interpretatione partis illius antegressae: Quia contristati estis ad poenitentiam. Ubi significatum est, tristitiae fructum esse poenitentiam, hoc est, correctionem; idque etiam secundum expressam ipsius S. Thomae explanationem. Itaque tristitia, quae secundum Deum est, operatur poenitentiam, quia parit et secum adducit correctionem hominis contristati, tamquam effectum et fructum suum. Aliter responderi potest, Apostolum non dicere, quod tristitia, quae secundum Deum est, poenitentiam operatur, sed quod operatur poenitentiam in salutem, id est, efficit poenitentiam esse salutarem; velut si dicam: Homo studiosus efficit hominem doctum, et sobrius sanum; ut perspicuus sensus sit, tristitiam, quae est secundum Deum, causam esse salutis. Quem sensum probabilem facit antithesis. Sequitur enim:
Saeculi autem tristitia mortem operatur. Pro saeculo, mundus est in Graeco, necnon apud Ambrosianum. Tristitia saeculi seu mundi tristitia est secundum saeculum, id est, exponente S. Thoma, quae nascitur ex amore saeculi, de quo Joannes 1 Epist. 2.: Nolite diligere mundum, neque ea, quae in mundo sunt. Hujusmodi tristitia est, quam patiuntur homines ex amissidue, velimpeditaperceptione eorum, quae carnaliter diliguntur, ut voluptatum atque aliorum bonorum temporalium, vel etiam parentum, propinquormn, amicorum inordinate dilectorum. Parit autem ea tristitia mortem, vel aeternam, quatenus Deus plerumque graviter per eam offenditur; vel lemporalem, eo quod homines, immodicatristitiapressi, saepe in morbos incidant periculosos et mortiferos, juxta illud Ecclesiastici 30.: Multos occidit tristitia, etProverb. 17.: Spiritus tristis exsiccat ossa. Quamvis et tristitia, quae secundum Deum est, ex redundantia doloris in partem inferiorem animae corpus laedere et mortem adferre potest. Unde est, quod ait Salvator: Tristis est anima mea usque ad mortem. Q.uocirca probabilior est de morte aeterna expositio, maxime quod mortem Apostolus opponat saluti, non corporis, sed animae. Tale enim est, quod dicit: Justum est, me gaudere de hac tristitia vestra, quae secundum Deum est; quia longe alius est effectus illius tristitiae, quam tristitiae saeculi. Nam illa salutem et vitam gignit perpetuam; haec vero mortem aeternam conciliat.
7:11
11. Ecce enim, hoc ipsum: secundum Deum contristari vos, quantam in vobis operatur sollicitudinem. In Graeco verba sunt praeteriti temporis, contristatos esse, item operatumest, effecit, genuit. Probat Apostolus, quod dixit, tristitiam Corinthiis fuisse salutarem; idque per ipsius rei experientiam, qua constabat, eam in illis multa bona ad salutem ducentia peperisse, cujusmodi septem hic ordine enumerat. Ecce enim, inquit, hoc ipsum, quod secundum Deum contristati fuistis, quantam in vobis genuit sollicitudinem, vel, ut in Graeco est, diligentiam et studium. Cum enim antea negligenter ageretis circa punitionem illius incestuosi, haec secundum Deum tristitia vos ad tollendum e vobis malum valde diligentes ac sollicitos reddidit.
Sed defensionem. Graece arcoXoyiav, quam alibi satisfactionem vertit interpres, ut 1 Petr. 3.; alibi rursus defensionem, ut 2 Tim. 4. Porro defensionem plerique intelligunt eam, qua Corinthii defendebant et laudabant factum Apostoli, tradentis fornicarium Satanae. Theodoretus vero et Oecumenius arcoXoytav interpretantur, qua Corinthii purgabant semet ipsos per hoc, quod, serio et secundum Deum contristati propter flagitium apud se commissum, ac severe illud punientes, ostendebant, se ejus non esse participes. Verum quoniam apologia proprie dicitur ea defensio, quae verbis fit, maxime profecto probabile est, Apostolum loqui de eo, quod Corinthii sese apud Titum prolixe et sollicite excusarunt super negotio fornicarii, docentes, quid ad ejus punitionem et correctionem egissent. Nam kpostolus haec, velut ex Titi relatione iccepta, commemorat. Conjunctionem sed n hac parte et sequentibus pro et post-;am annotat Oecumenius. Atque ita rediid.it Syrus interpres. Equidem credideim, augendi vim ei inesse hoc loco, ut dem fere sit, quod imo, sicut Erasmus rertit. aut quinetiam, insuper, quae dem valent. Clarior erit oratio, si per singula sup-)leas: non solum, hoc modo: Operatur iollicitudinem non solum, sed et defeniionem; nec solum, sed et indignationem. gist enim mos Apostoli Pauli sic loqui, ut iom. 5.: Non solum autem, sed et glonamur in tribulationibus, et cap. 9.: Won solum autem; sed et Rebecca, etc, jt hujus epistolae capite sequenti: Non wlum autem; sed et ordinatus est, etc. Juidam hic observant figuram rhctorisam, quam polysyndeton vocant, in rejetitione vocabuli aXXa, sed; conciliat raim orationi gravitatem et acrimoniam. ^lirum vero, quid secutus Ambrosianus nembrum hoc negative legat: non excumtionem, addito hoc glossemate: Recte; juia poenitentia non habet excusationem, jed confessionem. At non hic agitur de jxcusatione, qua peccatum commissum legetur; sed de ea, qua rei veritas ex- ^onatur.
Sed indignationem, quam coram Tito jstendistis adversus hominem flagitiosum.
Sed timorem, ne simile quid iterum jontingat. Hujusmodi enim timor verae poenitentiae comes est. Alii timorem livini judicii intelligunt; sed hic timor ootius causa tristitiae est, quam ejus jffectus.
Sed desiderium, nempe illud, quod mperius dixit, Titum sibi retulisse. Nam ex Pauli increpatione contristati secunlum Deum, flagrantius ejus praesentiam lesiderabant.
Sed aemulationem. Hanc quoque superius nominavit inter ea, quae Titus retulerat. Neque aliter hoc loco expoaenda est.
Sed vindictam. Hoc, inquit, egit in animis vestris illa secundum Deum tristitia, cuil. Eitli Comm. Tom. U. ut gravi ac severa castigatione, justaque satisfactionis poena peccatum illius tor nicarii vindicandum putaveritis, in t intum, ut a me rursus ad lenitatem fueritis revo candi. Id enim fecit superius cap. 2. Recte Catholici doctores ex hoc loco sumunt argumentum pro ^atiffactione, quae poenitentiae pars est, qua quis in se ipso vindicat, quod male egit; quippe cum vindictam numeret Apostolus inter ea bona, quae salutarem Corinthiorum poenitentiam fuerani consecuta.
In omnibus exhibuistis vos, incontaminatos esse negotio. Graece: pueros esse in negotio. Textus Ambrosianus sic habet: In omnibus castos vos exhibuistU esse in eo negotio. Quamquam, quod dicitur exhibuistis, verti etiam potuit: commendastis; sicut in illo loco capitis superioris: In omnibus exhibeamus nosmet ipsos etc. Sensus est: Tot argumentis praestitistis ac declarastis vos a crimine immunes, atque vosmet ipsos ut tales in praesentia Titi cominendastis, ut, qui in prion enistola a me accusati estis, quod videremini flagitiosis operibus communicare, nunc ita sitis apud me excusati et purgati. ut, quod amplius objieiarn vobis, non habeam. Negotii nomine tegit incesti crimen, nolens illud exprimere propter turpitudinem. Est, qui negotium interpretatur illud, de quo altera erat objurgatio 1 Cor. 6. illis verbis: Audet aliquis vestrum, habens negotium adversus alterum, judicare apud iniquos? Et eo trahit etiam verba proxime ^ubjecta; quasi sensus Apostoli sit: Nihil praetermissum est a vobis, quo manifestum faceretis, vos ab illo negotio immunes esse, quod criminis loco vobis objiciebatur dc cau^a adversus fratrem ad iniquo? judices dolafa. Sed hic commentarius non modo coactus est, verum etiam longius Apostolum abducit ab instituto.
7:12
12. Igitur, etsi scripsi vobis, non propter eum, qui ftcit injuriam, nec propter eum, qui passus est. Supplendum: scripsi, vel feci. Quod igitur, inquit, per epistolam vos objurgavi, non tantum, nec praecipue id feci propter eum, qui fecit injuriam, id est, propter filium incestuosum, ut ille puniretur aut etiam corrigeretur; nec item propter eum, qui passus est injuriam adulterii et incestus, id est, propter patrem, ut ille vindicaretur, aut ab rrjuria liberaretur.
Sed ad manifestandam sollicitudinem nostram. Graece: Sed ut manifestaretur studium seu diligentia nostra.
Quam habemus pro vobis coram Deo. Multa exemplaria mss. legunt: pro vobis, ad vos coram Deo. Porro Graeci codices, qui hodie sunt in manibus, variant pronomina. Quidam enim habent: studium vestrum pro nobis; alii contra: studium nostrum pro vobis; omnes autem addunt: ad vos. Sane posterior lectio sicut in praestar.tioribus est exemplaribus, ac nominatim in Complutensi etregio, necnon in commentariis veterum, annuente etiam Ambrosiano, sic et sensum habet obvium. ac facilem hujusmodi: Sed etiam ac praecipue id feci, ut innotesceret studium ac sollicitudo nostra pro salute vestra; id est, me potissimum movit cura totius Ecclesiae seu corporis vestri, quae per epistolam erat apud vos declaranda. Locus sic intellectus ostendit, praecipuam excommunicantis intentionem esse debere, ut, quemadmodum hoc loco Chrysostomus et Theophylactus significant, a peccati conjtagio totum corpus servetur incorruptum, etiamsi forte salus excommunicandi fuerit desperata. Unde et in priori epistola cap. 5. dixerat: Modicum fermentum totam massam corrumpit. Et iterum: Auferte malum ex vobis ipsis. Alteram Graecorum lectionem videat, qui volet, expositam a Cajetano in comm., et ab Erasmo in annotat., qui tamen in paraphrasi, mutata sententia, priorem lectionem ut meliorem sibi sumsit explicandam. Quod sequitur: coram Deo, vel jurantis est, sicut Gal. 1.: Ecce coram Deo, gula non mentior, quasi dicat: Testis est Deus, quod ad manifestandam meam pro vobis sollicitudinem id fecerim. Sic enim S. Thomas putat intelligi posse. Vel potius significat, sollicitudinem suam fuisse sinceram et ex charitate profectam, qualem velit probari coram Deo judice.
7:13
13. Ideo consolati sumus. Td est, consolationem accepimus, ut legit Ambrosianus. Sequitur:
In consolatione autem nostra, abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi. Notanda est hujus loci varia lectio atque distinctio. Ambrosianus ac caeteri Latini cum nostra versione consentiunt. Graeci codices, qui nunc circumferuntur, ita habent: Propter hoc consolati sumus super consolatione vestra; abundantius autem magis gavisi sumus super gaudio Titi. Quae lectio etiam apudOecumenium est. Porro Chrysostomus et Theophylactus similiter quidem, ut Latini, distinxisse videntur; sed cum hodiernis Graecis id habent commune, quod pro nostra legunt vestra. Sensus Latinae lectionis potest esse talis: Quoniam inventi estis puri et incontaminati in negotio, idcirco consolationem accepimus. Atque in ea consolatione multo etiam magis gavisi sumus propter gaudium Titi, quasi dicat: Gaudium Titi vehementer auxit consolationem nostram, quam ex vobis accepimus. Eadem est sententia lectionis tertio loco allatae. Nam consolationem vestram Theophylactus interpretatur active, qua nimirum vos consolati estis me, ut hoc pacto eadem sit consolatio vestra et nostra. At vero secundae lectionis, diversam adferentis distinctionem, hic videtur esse sensus: Cum haec omnia ita se habeant consolationem et gaudium cepimus ex vobis, utpote qui jam correcti nobis afflictis fueritis materia solatii; nam nostram consolationem et gaudium majorem in modum auxit gaudium Titi, quod cepit ex vobis. Distinctionem hanc et sensum probabilem facit tum praepositio Graeca ewt, quae eadem est in utroque membro; tum quod videatur hic esse quaedam repetitio ejus, quod supra dixerat, se consolatum a Deo non solum in adventu Titi, sed etiam in consolatione, quam ille receperat a Corinthiis. Adde, quod illud: consolati sumus in consolatione vestra, dictum apparet Hebraea phrasi; quales sunt in Scripturis: timere timorem, concupiscere concupiscentiam, laudare laudem, videlicet actu posito pro re objecta. Verba sequentia explicant gaudium Titi.
Quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis. Graece: quia requievit, ut et legit Ambrosiaster, id est, refocillatus est ac recreatus ab anxietate, quam propter vos patiebatur. Nam vos invenit correctos. Quod autem dicit: ab omnibus vobis, non singulos significat, sed Ecclesiam, seu corpus ipsum.
7:14
14. Et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus. Hoc quoque referendum est ad consolationem Pauli; quod nimirum ob ea, quae apud Titum praedicaverat de fide et profectu Corinthiorum, gloriatus in illis tamquam pater in filiis a se genitis et institutis, non esset pudefactus, tamquam inaniter et falso gloriatus. Dicit autem: si quid, quia parce gloriatus fuerat propter vitia, quae adhuc apud illos regnabant.
Sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus. Id est: Sicut, quaecumque vobis tamquam Apostolus praedicavi, vera fuerunt; quia sermo noster, qui fuit apud vos, uti dixit 1. capite, non est in illo: Est et Non; sed Est in illo fuit.
Ita et gloriatio nostra, quae fuit ad Titum, veritas facta est. Hoc est: Ita et verba mea, quibus apud Titum de vobis fueram gloriatus, comperta sunt esse vera. Titus enim tales vos invenit, quales ego vos apud eum descripsi.
7:15
15. Et viscera ejus abundantius in vobis sunt. Graece: in vos vel ad vos. Viscera, phrasi consueta, vocat intimos affectus.
Reminiscentis omnium vestrum obedientiam. Male iu quibusdam codicibus legitur: reminiscentes. Sensus autem sententiae est: Ipse etiam Titus, cum antehac vos diligeret, nunc multo magis ex incimis animi visceribus erga vos afficitur, dum recordatur et secum recolit, quanta cum obedientia susceperitis nostra monita, quae ad vos detulit.
Quomodo cum timore et tremore excepistis illum. Hoc est: Dum iterum recordatur et in memoriam revocat, quanta cum sollicitudine eum a nobis missum susceperitis, metuentes, ne quid in vobis esset, quod eum offenderet. Tale quid enim significat illa locutio: cum timore et tremore, ut Psalmo 2.: Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore, et Phil. 2.: Cum metu et tremore vestram salutem operamini. Vide
7:16
16. Gaudeo, quod in omnibus confido in vobis. In omnibus, id est, per omnia et usquequaque. Bifariam autem hanc partem Theophylactus et Oecumenius exponunt. Unomodo: Gaudeo, quod tales inventi sitis, qui non pudefaciatis me. sed fiduciam praebeatis amplius in posterum gloriandi de vobis. Aliter: Gaudeo, me tantum fiduciae invenisse apud vos, ut absque periculo offensionis possim libere vobiscum agere, monendo, corripiendo, increpando, atque etiam petendo quippiam a vobis. Annotat enim Oecumenius, hoc dicere Apostolum, ut viam praestruat orationi subsequenti de eleemosyna. Huic posteriori sensui favet illud, quod supra vers. 4. dixit, non dissimili sermone: Multa mihi fiducia est apud vos. Nam ibidem de gloriatione, velut diversum quid, subjunxit: Multa mihi gloriatio pro vobis. Favet et illud, quod legitur infra cap. 10. in principio.
7:2
2. capite nos; neminem . laesimus (ASucheagev iniuria affecimus, vel uti legit A/e : nemini nocuimus), neminem corrupimus ($oeouu.ev Aer ; gravavimus), neminem circumvenimus (imAsovexcáoxuev). Verbum yojtiv (capere) iam ab antiquis tribus diversis modis hic exponitur. Antiquioribus enim Latinis capere idem est quod intelligere (mente capere); sed alii de verbis Apostoli intelligendis ac perpendendis (cfr MattA. 19,11. 12), alii de vita eius cognoscenda et imitanda illud explicant (cfr A'*r, Pel. Prim. Sed. Haym. Herv. Thom. etc.). AKterum sensum, quamvis nudo verbo capere vix exprimi posse videatur, Est. non improbat; priorem nonnulli moderni quoque approbant, quia Paulum Corinthios exhortari censent, ut aut praecedentem suam monitionem de ethnicis vitiis fugiendis (6,14 sqq.) aut sequentem expositionem de sua ad eos relatione recte intelligere studeant (cfr Maz. — Rück. de W. etc.). At nec praecedentia nec sequentia tam obscura sunt, ut perperam explicari facile potuerint eiusmodique exhortatione indiguerint; quare communior hodie sententia cum Graecis recte tenet, yepttv hic idem esse quod amare (aliquem in cor suum: recipere, ei locum in corde animoque concedere); neque immerito Chrys. hac expressione quasi misericordiam neophytorum a Paulo implorari superioremque sententiam (« angustiamini in visceribus vestris ») clarius reddi monet; quibuscum consentiens TAeopA. « capite nos , inquit, idem est quod accipite nos late (£xc0c ipae mAvéex) , ne angustum in vobis possideamus locum » (cfr etiam TAeod. Oec. Salm. Iust. Lap. Nat!. Pic. M Ev. Bisp. L R. Dr. Ramb. — Mey. KlBr. Goeb. Schn. etc.). Cui explicationi reliqua sententia consonat, qua ad pseudapostolorum calumnias , quas sinceritate constantiaque sua demonstrata iam refutavit, respiciens sese quidquam fecisse negat, quo indignus neophytorum amore redderetur. Neminem enim in muneris apostolici administratione iniuria quacumque affecit, neminem adulterata doctrina in perniciosum errorem induxit (cfr qüc(pevv 11,3), a nulla occasione evangelicae praedicationis turpe lucrum sibi quaesivit (cfr r2eovexcéiv 12,17. 18) !. Primum quidem verbum nonnulli de sola severitate, qua incestuosum tractavit, intelligere malunt; alterum pauci cum 7Àom. de exemplo corrumpente interpretantur; omnibus tribus alii integritatem, quam Paulus Evangelium sine sumtu ponens exhibuit, solam defendi arbitrantur ( a nullo iniustum lucrum quaesivi, neminem acceptis ab eo pecuniis ad inopiam redegi, a nullo quidquam fraude extorsi); sed arctioribus his explicationibus prior, quam cum Graecis plerique tenent, iure merito praefertur. Attamen istas pseudapostolorum calumnias reiiciens Paulus Corinthios accusare videbatur, quod ipsi quoque eadem criminati essent; ne igitur hoc sensu sua verba intelligerentur, statim addidit :
7:3
3. non ad condemnationem (vestram) dico haec, ac si vos quoque has calumnias protuleritis aut iis fidem adhibentes probaveritis, mihi in cordibus vestris non esse locum. Caritas enim, qua Corinthios complectitur, prohibet, ne sua verba de eorum condemnatione explicentur : praedizimus (antea diximus; graece : mposíonxa antea dizi!) enim, quod in cordibus nostris estis ad commoriendum et convivendum. Saepius in hac epistola se Corinthios in corde habere asseruerat (3,2;,6,12), atque explicationis gratia nunc addit, tam profunde eos Suo cordi esse infixos, ut nec in morte nec in vita a se avelli queant : « sive nobis nunc iam moriendum est, sive vita nobis est continuanda , in cordibus nostris estis , ita ut nobiscum aut moriamini aut vivatis » (sig à ój.&c fip tv ouvacmoliaveiv xol cuv,iiv). Summae suae caritatis haec est expressio; tam arcie enim eos secum coniunctos dicit, ut unusquisque ipsius quasi alter ego esse videatur. Minus apte alii explicant : « tam profunde cordibus nostris estis infixi , ut et mori et vivere vobiscum cupiamus » (sic 7o sj ogiv auvamoDavety xar au y); procul enim dubio ad infinitivos cvvxnofaveiv et cvviiv velut subiectum ex verbo ictí pronomen secundae personae quasi su& sponte suppletur; unde vero primae pers. pronomen sumatur, non apparet. Quam longe ab eis condemnandis absit, ulterius docet animi sui erga eos habitu descripto :
7:4
&. muita mihi fiducia est apud vos (ri; Upz;), multa mihi gloriatio pro vobis (orig piv Aer rectius de vobis) : repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulattone nostra. Voce raz5sixs Paulum illam loquendi libertatem ingenuitalemque significare, qua sine ullis ambagibus vitia Corinthiorum aperte notabat corrigebatque, antiquiores interpretes fere omnes tenent (cfr Chrys. Theod. etc., A'*" Pel. Prim. eic., Est. Lap. etc.); idque recte, siquidem haec loquendi fiducia in amore, qui veram amati salutem quaerit, fontem suum habet atque optime demonstrat, Paulum superioribus suis verbis Corinthios tecte condemnare noluisse. Sine ulla igitur causa et parum quoque recte moderni plerique praeeunte TÀom. antiqua interpretatione praetermissa vocem de fiducia explicant, qua Paulus de Corinthiis bene sperabat (lust. Maz. Bisp.- Dr. ec. — Mey. Kl Br. Goeb. etc.); iste enim sensus, licet per se non sit ineptus, voce vajjuc(ac in Novo Test. non exprimitur (cfr ad 3,12). Porro amorem , quem Corinthiis ipsis sua sinceritate et ingenuitate probabat, apud alios laudibus demonstrabat , quibus ecclesiam corinthiam celebrabat; uti enim muita ei fuit fiducia loquendi ad eos (noc by), ita multa fuit ei gloriatio de iis (rio ój.àv). Quin etiam in se ipso te- : Sstimonium istius amoris habebat, consolationem nimirum et laetitiam, qua ob laetos Titi nuntios de bona Corinthiorum conditione perfusus est non obstante tribulatione, in qua tunc degebat. Quanta haec con- : solatio laetitiaque fuerit, ipsis verbis indicat; non tantum consolatione sed gaudio non tantum impletus est sed superabundavit, quamvis eo tempore tribulationibus premeretur (imi «o» vá ÜMjec pov). Ultima hac sententia artificiose sibi viam paravit ad illud argumentum exponendum, quo quanto amore etiam tunc eos amplecteretur demonstrare voluit. Ut enim qua tribulatione tunc afflictus fuerit explicet, historicam relationem supra (2,13) interruptam resumit, atque ad suum amorem probandum quum magnam tristitiam commemorat, qua premebatur antequam de rerum corinthiarum conditione certos nuntios acceperat, tum magnam consolationem describit, quam Tito adveniente et laeta de eis annuntiante expertus est. lure merito nos gaudio superabundasse in omni nostra tribulatione diximus,
7:5
5. nam et quum venissemus in Macedoniam , nullam requiem habuit caro nostra , sed omnem tribulationem passi sumus (rectius A'** : in omnibus afflicti fuimus iv xavri ÜGdyevot sc, 446v) : foris pugnae, intus timores. Troade se in Macedoniam esse profectum , quia « non habuit requiem spéritui suo, eo quod non invenerit Titum », supra retulit (2,13); at etiam in Macedonia consolationem quam quaesivit non statim invenit; nam etiam ibi requiem non habuit caro eius. Cur priore in loco spiritum , in altero carnem requiem non habuisse dicat, dissentiunt interpretes. Quia ad 2,13 non attendit, erronee, ni fallor, TÁom. cum multis (cfr ZAeoph. A'", Herv. Lomb. etc., Cai. Pic. M Ev. etc.) ad hunc locum adnotat : « dicit caro nostra et non sptritus noster, quia sancti semper habent pacem spiritus , quum etiam in adversis anima, quae in corpore patitur, spe futuri praemii quiescat, quamvis multa sustineat affectui carnis contraria ». Rectius alii ct spiritu e& carne totum hominem synecdochice designari censent, at addi potest ac debet, Paulum Troade ob non inventum Titum solas internas afflictiones expertum esse ideoque in priore loco de solo spiritu requiem non babente loqui; in Macedonia vero ad internam anxietatem externae afflictiones accesserunt, quare nostro in loco de carne requiem non habente aptius loquitur. Hanc enim explicationem ipse insinuat, quum se in omnibus (iv «vct in omni re) tribulatum esse asserit afflictionesque suas in externas et internas distinguit : foris pugnae , intus timores. Etenim quin priore expressione persecutiones, quas ei in Macedonia aut gentiles aut ethnici aut forte etiam falsi fraz ires excitabant, altera animi perturbationes anxietatesque designare voluerit, quibus ob suam de rebus corinthiis incertitudinem maxime agitabatur, vix dubium est (cfr A'e", Haym!. Herv. Thom. etc., lust. Est. ec., Mai. Bisp. etc. — Mey. Kl Br. etc.). Neque enim adverbia &£o0tv et £ow0«v ad Ecclesiam referre licet, ut vexationes intelligantur ab iis qui foris sunt (gentilibus, ludaeis) et ab iis qui intus sunt (a falsis fratribus) Paulo inflictae, quamvis non paucis haec explicatio placuerit (cfr CArys. Theoph. Pel. Prim. Haym?. Thom?. ec. — Grot. Beng. Schr. Heinr. etc.); multo minus deloco, in quo Paulus afflictiones illas passus sit, adverbia intelligi possunt : foris, i. e. in publico, - persecutiones, zn/us, i. e. domi, anxietates (Car. etc). A tristitia, qua maxime ob corinthiarum rerum incerlitudinem affligebatur, Apostolus ad consolationem transit, quam Corinthiorum quidem emendatio ei attulit, ipse tamen iustissime Deo acceptam refert, consolatori humilium , qui non in suis viribus, sed in solo divino auxilio fiduciam suam collocant :
7:6
6. sed qui consolatur humiles , consolatus est nos Deus in adventu Titi, i. e. per eum advenientem laetaque de vobis annuntiantem. Quamvis enim Titus unus ex praecipuis eius discipulis adiutoribusque esset, quem eodem spiritu iisdemque vestigiis secum ambulare scivit (12,18), Paulus tamen eius reditum non tam ideo desideraverat, utin sua tristitia socium amicumque secum haberet eiusque ope in ministerio apostolico adiuvaretur, quam ut per eum accuratius discerct, quem fructum prior sua epistola tulisset et quo in loco res corinthiae essent. Id enim sententia addita docet : consolatus nos est Deus,
7:7
7. non solum autem in adventu eius (sc. Titi), sed etiam in consolatione , qua consolatus est in vobis (passive : vagex70n io iyi, referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum , vestram aemulationem pro me, ita ut magis gauderem. Ne de bona prioris epistolae receptione laetaque ecclesiae corinthiae conditione dubitasse videatur, bonis nuntiis per Titum allatis consolalionem suam nude ac directe non attribuit, sed eam totam ex discipuli sui adventu et ex illius consolatione non minus pulchre quam prudenter derivat. Deus Apostolum consolatus est consolatione Titi; Titus ipse autem , qui ob Corinthiorum dissensiones contristatus fuerat, duplicem quodammodo consolationem perceperat; Corinthum enim &dveniens neophytos iam correctos invenerat indeque non paevam consolationem hauserat, atque eandem consolationem quasi iterum expertus erat, quando ad Paulum reversus magistro suo laeta, quae Corinthi viderat, retulit. Namque fieri solet, ut laeta quae experti sumus narrantes ipsi nostra narratione ad maiorem laetitiam excitemur atque hac ratione auditorum quoque gaudium consolationemque augeamus, Itaque Paulus, quum Titus magna cum consolatione referret Corinthiorum desiderium (ixwxd)now), quo Apostolum suum mox apud se videre cuperent, fletum (iBuguóv), quo amarum suum luctum ob patris sui monita non observata manifestassent, aemulationem pro eo (UiXov ómip ipo»), qua quasi certatim eius defensionem suscepissent adversariosque eius reiecissent, non tantum consolatione perfusus est, sed etiam magis gavisus est. 92.) Quae eius consolatio de felici prioris suae epistolae fructu eoo. fuerit (1,8-12). Se priore sua epistola , qua Corinthiorum vitia severe reprehendit, eos contristasse, Apostolus non ignoravit; attamen illam tristitiam , quum secundum Deum esset, sibi nunc maioris gaudii, quo superabundet, causam esse docet (8.9). Quod ut explicet, tristitiam secundum Deum a mundi tristitia distinguens fructibus per 'eorum tristitiam productis demonstrat, eos vere secundum Deum contristatos esse (10. 11). Itaque quoniam finem, quem in priore scribenda epistola praecipue intenderat, plene attigit, merito nunc gaudet (v. 12). Tito praeclara emendationis Corinthiorum argumenta referente Paulus ità commotus est, ut magis gauderet (v. T). Quae verba non tam significant, adventu ac gaudio discipuli magistri gaudium auctum esse (id quod plerique ad v.13. prospicientes censent), quam praesens Apostoli gaudium pristinam eius tristitiam superasse ac penitus ex eius animo delevisse; hanc enim interpretationem contextui esse conformiorem recte iam monuit Pot. consentientibus nonnullis Latinis (cfr Thom. Cai. Est!. Iust. Pic. M Ev. eic.). Namque assertum istud (4a wt magis gauderem) explicans et confirmans Paulus in hunc modum pergit :
7:8
8. quoniam, etsi contristavi vos in epistola , non me poenitet; esi poeniteret (lege : etsi me poenttebat) , videns (rectius : videntem)! quod epistola illa, etsi ad horam, vos contristavit,
7:9
9. nunc gaudeo : non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad poenitentiam. Pristinae ergo tristitiae praesens suum gaudium opponit. Quum enim priore epistola, quam « ex multa tribulatione et angustia cordis inter multas lacrymas » scripserat, Corinthios etsi ad breve dumtaxat tempus contristatos esse vidisset , ipse quoque, quod praeter suam voluntatem illos dolore affecisset, dolebat, quamdiu nimirum, cuiusnam generis illorum tristitia . esset, ignorabat. At Apostoli dolor, quamvis illos contristasset, ces- 'savit (non me poenitet), quin etiam, quamvis se illos contristasse videret, in gaudium conversus est (etsí me poenitebat videntem tristitiam vestram, nunc gaudeo), quamprimum ex Titi relatione illos tristitia sua ad poenitentiam esse adductos rescivit. De illorum tristitia, quam non intenderat, contristatus, sed de tristitiae fructu, quem solum obtinere voluerat, gavisus est; neque enim illorum tristitiam , sed illorum emendationem sibi in scribenda priore epistola proposuerat, ut quanto amore erga illos esset affectus hac ratione eis ostenderet (2,4). Hinc interroganti, quomodo Apostolum epistolae, quam ex Christi in se loquentis instinctu se scripsisse haud ignoravit (cfr 13,3), poenitere potuerit , respondemus eum de scripta epistola non loqui, sed de primo eius effectu, sc. de Corinthiorum tristitia, quam non intenderat quamque cuius naturae esset ante Titi reditum nescivit (cfr Est. Pic. M Ev. etc.) Graeca quoque lectio, quam plerique codd. exhibent (cfr VV. LL), eandem interpretationem postulat, si eam cum modernis criticis (cfr Lachm. Tisch. W H.) hac ratione interpungamus : Srt sl xal Dórnsa opa; lv vj. ixtoroAg, ob perapfXopac et xal patepsAóuny (BAért yàp, Srt fj xtoroA) balvn, s xal xpbc Gpav, (Xonzotv Opzi, viv aipo x:À. « quoniam etsi contristavi vos in epistola, non me poenitet; etsi me poenitebat (video enim, quod epistola illa,.etsi ad horam, vos contristavit), nunc gaudeo » etc. At aliam interpunctionem cum Chrys. aliisque Graecis teztus rec. exhibet, qui verba el zal usztusXóunv priori sententiae adnectit atque a verbis (A£xo ydp et viv yalgw novas sententias in hunc modum inchoat : 6x: si. xat dAózmoa Gus v 1j ixwroAz, o) psrapfAopat, «d. xal pareqsAóunv. BA£no | vàg, 6t fj émoroA? ixclvn, sl xoi pos (pav , &Aonzotv Onas. vüv. xalpo x1À. « quoniam etsi contristavi vos in epistola, non me poenitet (sc. nunc), etsi me poenitebat (sc. antea). Nam video, quod epistola illa (etsi ad horam) voe contristavit. Nunc gaudeo, non quia contristati estis » elc. Qui sententiarum nexus iure merito parum aptus censetur ; iuxta Chrys. enim aliosque sententia causalis (QA£xw v&p xvÀ.) rationem affert, cur Paulum nunc non pocniteat Corinthios sua epistola contristasse (« Postquam dixit non me poenitet, causam huius rei affert, fructum qui ex literis ortus est ponens ac prudenter se excusans his verbis etsí ad horam : brevis enim, inquit, ea molestia fuit, sed utilitas perpetua » Chrys.); sed nemimi, opinor, haec constructio ac sententia probetur : « etsi vos contristavi , non me poenitet, quia vos, etsí ad horam tantum, oontristavi ». Ad illum sensum, quem volunt, exprimendum aut dicendum erat : « non me poenitet, quia ad breve dumtaxat tempus vos contrístavi », aut : « non me poenitet, quia etsi ad horam tantum, tamen vos ita contristavi, ut ad poenitentiam sitis adducti »; scd de hoc contristationis fructu non loquítur nisi in sequentibus sententiis. De Corinthiorum igitur emendatione certior factus Paulus de tristitia, in quam eos coniecit et qua ad poenitentiam (tic erxvoxv ad animi mutationem) adducti sunt, iure merito gaudet, « sicut pater, qui filium secari conspiciens gaudet, quod morbus abigatur, non quod filius excrucietur » (CArys.). Cur vero illorum tristitia egregium hunc poenitentiae emendationisque fructum tulerit, duobus tristitiaé generibus diversisque eorum fructibus distinctis exponit : conristati enim estis secundum Deum, ut in nullo (vel melius : ne in ulla re tva. & enBev() detrimentum. patiamini ez nobis. Antiquiores plerique tristitiam secundum Deum , cui statim tristitia mundi opponitur, eam esse definiunt, quae ex amore Dei et iustitiae, quam Deus praecepit, procedat; a qua definitione verbis potius quam re moderni dissentiunt, si tristitiam intelligunt, quae Dei voluntati respondens ei placeat. Porro evidens est, eiusmodi tristitiam etiam non posse esse nisi a Deo eique una cum fructu, quem producit, acceptam esse referendam. Quare Deus, quum eam Corinthiis concederet, impedivit, ne ulla in re ex parte Apostoli aliquod detrimentum paterentur, vel potius (siquidem haec per litoten quandam videntur dicta) effecit, ut omni modo ab Apostolo suo adiuvarentur. Deus nimirum impulit Paulum, ut severam, qua Corinthios contristavit, epistolam conscriberet, quia eos hac via ad defectuum emendationem adducere voluit; nisi vero Paulus hac ratione eos contristasset, magnum damnum ab eo passi essent; « quemadmodum enim, qui mercatori illa, quae ad navigationem necessaria sunt, dare recusat, ipse damnum infert, ita nos, si vobis poenitentiae causam non praebuissemus, vos damno affecissemus » (Chrys. cfr Oec. Theoph. Mai. LR. eic. — Mey. Goeb. eic.). Antiquiores quoque Latini (A'*" Pel. Prim.) particulae ut sensum finalem attribuunt, neque alius ei attribui hoc loco potest, si latinam lectionem : w£ non... patiamini retineamus; iuniores tamen plerique particulam pro consecutiva (4a wt) habent sentenliamque explicant, ac si scriptum esset : « ?a ut in nullo detrimentum passi sitis & nobis » (cfr Cai. Est. Iust. Pic. Nat. M Ev. Bisp. Dr. etc. — Rück etc.). Quae interpretatio per se non est inepta, quum graeca particula (v aliquoties. éx6avxec sumatur et verbum Legio: perfecto passi sitis recte reddatur; at nulla est ratio, cur parlicula iva consueta sua vi finali hoc in loco privetur; de fine enim, quem Deus veram tristitiam Corinthiis concedens intendit, aptissime intelligitur. Accuraltius iam duo tristitiae genera eorumque fructus distinguit ; ut Corinthios secundum Deum contristatos esse clarius appareat.
7:10
10. Quae enim secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem (vel accuratius cum S. Aug. l. c. ex graeco : émpoenitendam &yevapk£Anvov) operatur : saeculi autem tristitia mortem operatur. « Sciendum est, inquit TAom., quod tristitia et gaudium et communiter omnis affectio ex amore causatur; tristatur enim, qui caret eo quod amat. Qualis autem est amor, talis est tristitia ex eo cáusata; àmor vero est duplex; unus, quo diligitur Deus, et ex hoc causatur tristitia, quae est secundum Deum; alius, quo amatur saeculum , et 'ex hoc causatur. tristitia saeculi ». Sicut autem et origine et intima sua natura *, ita etiam fructibus duo trislitiae genera differunt. Prior : dieitur operari poenitentiam, quae vox hic non lato suo sensu, quo tristitiam de peccato commisso includit, sed arctiore sensu de animi mutatione (hanc enim pecávoiz vi etymologiae suae significat) emen- , dationeque sumatur oportet; « qui secundum Deum tristis est, inquit .S. Aug.(serm. 255,9), in poenitentiam tristis est de peccatis suis; tristitia de iniquitate propria poenitentiam parturit; prius tibi dis- : pliceat quod es, ut possis esse quod non es »?. Atque haec mentis animique mutatio hominem ad sa/utem stabilem vel impoenitendam . perducit. Uti plerique Latini adiectivum stabilem, ita. Aug. (1. c.) et Theoph. vocem impoenitendam cum proximo substantivo (salutem) connectunt; quae constructio inepta quidem dici nequit, siquidem salus stabilis, i. e. aeterna, per litoten recte vocatur impoenitenda, siquidem omni& hominis desideria ita explet satiatque, ut nihil felicitatis, quod sibi cupiat, amplius supersit eumque proinde beatitudinis obtentae poenitere non possit. Nihilominus Graecorum nonnullorumque Latinorum praeplacet sententia, qui Paulum « ad differentiam poenitentiae poenitendae, qualis saepe est poenitentia humana atque maxime poenitentia desperatorum » (Cai.), de poenitentia impoenitenda, quae ad salutem ducat, loqui censent (cfr Chrys. Phot. Oec. Prim. Cai. TIust?. Nat?. Pic?. M Ev?. Ramb. etc. — Goeb. Heinr. eic.) ; vera ac sincera igitur intelligitur animi mutatio, cuius utpote operis salutaris ex tristitia divinitus data exorti neminem umquam poenituerit. Prorsus contrario modo sese habet tristitia saeculi, i. e. ex amore mundi ob amissionem vel impeditam acceptionem rerum temporalium, quae carnaliter diliguntur, exorta : « si ob amissas opes, si ob alicuius mortem, si ob invidiam in moerore versaris, haec omnia secundum mundum sunt » (CArys.). Eiusmodi enim moeror non tantum homines impedit, ne ea, quae pro officio facere debent, tempore ac modo debito faciant, multorumque &liorum peccatorum causa est, sed in se ipso quoque ob carnalem suam originem malus est ac proin hominem ad mortem aelernam ducit; nam de hoc solo aeterno interitu vocabulum mortis, quum . Saluti opponatur, hic intelligatur oportet, neque satis recte Est. cum nonnullis illud simul de morte naturali interpretari vult, ad quam immoderatus dolor homines interdum adducat. A qua generali sententia, explicationis gratia quasi parenthetice inserta, Apostolus ad Corinthiorum tristitiam revertitur, ut eorum ipsorum experientia constare docens, quam salutiferos fructus eorum tristitia secundum Deum tulerit , simul eos laudet et erudiat arctiusque sibi devinciat (cfr CArys.). In hac autem fructuum descriptione illam maxime tristitiam respicit, in quam gravissima sua de incestuoso non punito increpalione (1 Cor. 5,1 sqq.) eos coniecerat (cfr 2,5 sqq.).
7:11
11. Ecce enim hoc ipsum secundum Deum contristari vos (vel potius : coniristatos vos esse, «óTó To)ro «b xarà Oóv Aumeafvet Op;, i. e. haec ipsa vesira secundum Deum tristitia) quantam (in) vobis operatur — (rectius : operatum est «aceyácato) sollicitudinem, sed defensionem , sed indignationem, sed timorem, sed desiderium , sed aemulationem , sed vindictam. Particula 4334 (sed) sexies repetita praecedenti expressioni, utpote auctoris mentem nec plene nec satis clare reddenti, magna cum vi rhetorica novam semper addit, qua priores augeantur explicenturque. Prima (60995 sollicitudo) omnino est generalis atque pristinae corum negligentiae, qua incestuosi erimen nec aegre ferre nec curare videbantur, ardens studium opponit, quo ab Apostolo suo inerepati rem hanc tractare coeperant : reliquae sex ita videntur dispositae , ut binae arctius cohaerentes describant, quomodo hanc sollicitudinem erga se ipsos, erga Apostolum, erga peccatorem manifestaverint. Tristitia enim eo sunt adducti, ut sese nullam in illo crimine partem habere coram Tito defenderent (kxoAoyíxv defensionem) indignationemque (&yav&xvnow) exprimerent suam , quod tanto crimine ecclesiam suam contaminari permisissent nequedum illam maculam abstergere studuissent. Sollicitudinem deinde suam, si Apostoli persona consideratur, eo maxime manifestaverant, quod timerent quidem, ne velut severus iudex in virga veniret, nihilominus tamen increpationibus eius non absterriti adventum eius, utpote patris amantissimi , ab Apostolo admoniti fervido criminis puniendi ardore impleti (CzXov bere demonstrarunt : in omnibus (iv xavií omni ratione, vel omni ex parte) exhibuistis (cuveovácavt ostendistis) vos tincontaminatos esse negotio (*à xo&vpa7t determinato illo incestnosi negotio , de quo agitur). Deum contristati ad animi mutationem erant adducti eamque re ita probaverant, ut tunc iam éncontam:nati illo negotio essent. Quare Paulus se finem prioris epistolae attigisse iure asserit :
7:12
19. igitur etsi scripsi vobis, non (tam scripsi) propter eum , qui fecit iniuriam, nec propter eum, qui (iniuriam) passus est , sed (vel : quam) ad Deo (vel iuxta probatiorem lectionem graecam : Évexev 700 gavepoivas ctÀv o70003v Üp.àv rip fhpuov poc Opi; évérmtoy ToO soU ad manifestandam sollicitudinem vestram , quam habetis pro nobis ad vos [i. e. apud vos, in vestra ecclesia] coram Deo). Simili modo, quo supra (cfr ad 2,5. 6), incestuosum tectis tantum verbis designat, et quem ibia tristitia, qua ecclesiam affecerat, hic ab iniuria, quam patris uxorem ducere attentans contra patrem suum commiserat, denotat. Nominibus «oj aJuoicavto et ToU dOtxzÜcvroc enim incestuosum eiusque patrem designari, corumunis est veterum omnium sententia , a qua sine ulla causa pauci tantum recentes recesserunt, qui de ignoto quodam calumniatore seque ipso Apostolum loqui aeque temere atque erronee statuerunt aut incestuoso iniuriam inferenti Paulum iniuriam passum opponere voluerunt. Iam vero clarum est, scopum prioris epistolae etiam fuisse, ut peccator puniretur atque hac ratione simul pater eius vindicaretur (diserte enim Corinthii peccatorem ex suo coetu eiicere iubentur 1 Cor. 5,13); negatio igitur in priore membro non est absoluta, sed relativa (i. q. non tam... quam cfr ad 2,5; 1 Cor. 1,17; 15,10), qua praecipuus finis clarius effertur. Quis autem hic finis fuerit, ob lecüonis incertitudinem cum certudine definiri nequit. Iuxta Vulj., cuius lectionem etiam graeci interpretes (CArys. Teod. etc.) sequuntur, Paulus gravem suam epistolam scripsit, ut suum amorem, quo Corinthios amplectebatur, suamque veram ac sinceram (coram Deo) sollicitudinem de eorum salute manifestaret; iuxta meliores vero codices graecos eam scripsit, ut Corinthii obedientia sua suum Apostoli amorem suamque sollicitudinem veram ac sinceram, qua ei in omnibus placere studebant, manifestarent. Qui ad 2,9 attenderit, quo etiam in loco Paulus dicit, se scripsisse, ut eis obedientiae probandae occasionem praeberet, consideraveritque, qua ratione in tota hac pericope sollicitudinem Corinthiorum praedicet ac celebret, secundam interpretationem praeferre non dubitabit. At priorem &eque aptam esse, non negabit, qui ad 2,& respexerit, ubi Aposiolus sese scripsisse dicit, ut Corinthiis immensum suum amorem patefaceret, atque attenderit, eum in tota hac pericope id potissimum intendere, ut continuum suum amorem Corinthiis persuadeat. Aeque probabiles igitur duas has lectiones esse arbitror; sive autem haec, sive illa praefertur, certum est, Paulum finem prioris suae epistolae plene attigisse; quare etiam addit : deo consolati sumus, vel uti accuratius A" legit : ideo consolationem accepimus. Paulum consolationem , quam Titus in ecclesia corinthia invenerat, ideo commemorasse, ut discipulo suo neophytorum gratiam amicitiamque conciliaret. At quod ibi obiter tantum et quasi in transitu praestitit, id nunciam data opera praestat. Etenim utcollectarum negotium in priore epistola commendatum ante suum adventum terminaretur, Titum velut legatum suum, qui illud urgeret, Corinthum mittere statuerat; quare ad secundam epistolae huius partem , in qua collectas mox terminari iubet, transiturus opportune explicat, quo animo Titus erga Corinthios sit affectus, qua igitur ratione ab eis recipi iractarique mereatur. At ita de Tito loquitur, ut continuum suum ipsius quoque amorem neophytis simul probet, quippe de quibus iam ante primam discipuli missionem coram eo sit gloriatus et quibus etiam nunc plene confidat. Apologiam ergo haec particula aptissime terminat nec minus apte exhortationem de collectis praeparat.
7:13
13. [n consolatione autem nostra, quam vestra sollicitudine cognita ob finem prioris epistolae obtentum experti sumus, abundantius magis (xtpwsorézec uo» multo magis, vel: quam maxime; minus recte A'*" : magis magisque) gavisi sumus super (ixi de) gaudio Titi, qui ipse gavisus est, qua refectus est (vel recrcatus est Zvaménavzat) spiritus eius ab omnibus vobis (£xà vévzow bu» ex omnium vestrum parte), i. e. omnium vestrum, seu integrae vestrae ecclesiae, intuitu, licet forte nonnulli in ea fuerint, qui obedientia sua illum non sint consolati; totam enim ecclesiam, non singula eius membra Paulus alloquitur (cfr ad 1 Cor. 1,5 sqq. ete.). Qua vero ratione ipse de Titi gaudio gavisus sit, ita exponit, ut et pristinum (v. 1*4) et praesentem (v. 15) suum ecclesiae corinthiae amorem demonstret. Antequam enim Titum prima vice Corinthum mitteret, ut quem fructum prior epistola tulisset exploraret, coram discipulo suo iam de neophytorum obedientia gloriatus erat; iure igitur de Titi gaudio gavisus est, quo se iis non temere confisum esse luce clarius patebat :
7:15
15. e/ (lege : quia ó*« cfr VV. LL.; sc. de Titi gaudio gavisus suum, quia) si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus; sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus, ita et gloriatio nostra, quae fuit ad Titum, veritas facta est, i. e. laudes, quas vobis coram Tito tribuimus, veritati consonare eventu apparuit. « Nihil umquam falsum dicere in animum induximus, sed et vobis veram doctrinam tradidimus et laudes vestras veritate exornavimus »; ita 7/eod. , qui cum multis indirectam pseudapostolorum, qui Apostoli sinceritatem negabant, refutationem in his verbis recte deprehendit. Altera ratio, cur Paulus de Titi gaudio gavisus sit, est maior amor, quo discipulus nunc, postquam eam tam obedientem invenit, ecclesiam corinthiam complectitur; quia enim Apostolus ipse Corinthios tantopere amat, eos eliam a discipulis suis valde amari desiderat : 15 e7 de Titi gaudio gavisus sum , quia viscera eius abundantius in vobis sunt (et; buAe iaziv ad vos sunt, i. e. quia cor eius vobis magis est deditum), remeniscentis (i. e. quando in memoriam revocat) omnium vestrum obedientiam, quomodo cum timore et tremore recepistis illum; tantum sc. obediendi studium exhibuerant, ut quasi timere ac tremere visi sint, ne ei satisfacerent. Quoniam vero Titus tamquam Pauli legatus hanc obedientiam invenerat, Corinthii Tito obedientes simul se Apostolo obedientissimos esse demonstraverunt, quare totam suam apologiam terminat verbis :
7:16
16. gaudeo, quod in omnihus confio in vobis, atque hac continui sui amoris demonstratione vestigia ultima, si quae supererant, malae suspicionis a pseudapostolis excitatae ex cordibus eorum delet. Cons&LY IN 2 Con. ET Cat. — 1i. Omnimodae suae fiduciae, quam asseruit (7,16), argumentum Paulus Corinthiis statim praebet eos ad collectarum negotium terminandum exhortans, quod iam diu haerebat (cfr TAheod.). Etenim ante integrum iam annum (8,10; 9,3) promissis suis (Ga/. 2,9. 10) stans Galatiae Macedoniae Achaiaeque ecclesias eleemosynas conferre iusserat, quibus Iudaeochristianorum palaestinensium paupertas sublevaretur; gentiles enim, qui spiritualium eorum participes facti essent, in carnalibus ministrare debere fratribus ex circumcisione censebat (Rom. 15,2). Nihilominus in priore epistola, quamvis a Corinthiis ut videtur interrogatus, obiter tantum et perpaucis hanc rem attigerat solo modo indicato, quem Galatas in colligendis pecuniis tenere iusserat (1 Cor. 16,1-4). Coniicere licet, eum accuratius de illa agere noluisse, antequam Corinthii partium studio reiecto aliisque, quibus suam ecclesiam maculaverant, vitiis remotis digniores sese reddidissent, qui in tam sancti operis partem vocarentur. Itaque nunc, de eorum sincera mufatione et magno fervore per Titum certior factus, ad illud negotium revertitur atque ea ratione illud tractat, ut luculentissime appareat, non tantum quam bene de eis existimet quantumque eis confidat, sed etiam quanta cum cura omnia evitet, quae adversariis calumniarum ansam praebeant, et quam paratus sit ad neophytorum bonum in virtutibus profectum promovendum. Satis arcte igitur haec exhortatio cum praecedente apologia cohaeret eamque non parum confirmat, quum una ex parte continui, quo ecclesiam corinthiam amplectitur, amoris continuaeque suae fiduciae sit argumentum, altera ex parte calumniis adversariorum nihi] veri subesse posse demonstret. Tribus autem sectionibus haec pars absolvitur (cfr 7Aom.). Ab iis enim exorsus, quae Macedones in hoc collectarum negotio egerant, Apostolus Corinthios edocet, quomodo ipsi eas terminare debeant (8,1-15). Titum deinde, quem ad hoc negotium elegerat, eiusque duos socios, ecclesiarum legatos, commendat atque se illos iam nunc mittere monet, ut ante suum adventum omnia sint terminata (8,16- 9,5). Demum ut eos ad hilarem munificentiam excitet, paucis sed gravibus verbis exponit, quam meritoria sit liberalitas (9,6-15). $8 1. De modo, quo collectae Corinthiis sint terminandae (8,1-15). 1. Quid Macedones in collectarum negotio praestiterint (8,1-6). 8,1. lv«wocltogusv 0i buiv, di:kzof, tiw tres, gratiam Dei, quae data est in eccle- | yápiv 108. Ozo3. zz» Ououims dv ia ia-
7:5
… L'incontro con Tito, così ardentemente sospirato da Paolo (II Cor. 2, 12 sg.; 7, 5 sg.), avvenne in Macedonia (probabilmente a Filippi) anziché a Troade, com'era prestabilito, a cagione dell'anticipata partenza di Paolo da Efeso, in seguito al tumulto degli argentieri.
7:6
… Dopo l'insuccesso di Timoteo e dello stesso Paolo a Corinto (v. CORINTI, vol. IV, col. 253 sg.), accettò di andarvi lui, forse con la lettera intermedia « delle molte lacrime », riuscendo a riportare l'ordine in quella Chiesa (II Cor. 7, 6, 13; 12, 17 sg.). …
7:10
… La tristezza tra le risa dei gaudenti del mondo, fuggita e odiata da ebrei e da pagani, sarà trasformata in gaudio (Io. 16, 20-22; II Cor. 7, 10; I Pt. 2, 19; Apoc. 7, 17; 21, 4). Il Messia viene a consolare gli affliti (Is. 61, 2 «ἀνάω», Settanta τοὺς πενθοῦντας; cf. Is. 25, 8). Condizione della felicità eterna, la croce di …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.