Cum inter nonnullos
Bull declaring heretical the assertion that Christ and the apostles had no possessions
September, in the eighth year.
1 518. He declares it to be heretical to assert pertinaciously that Christ and His apostles had neither anything in particular nor anything in common. 1 1323, 12 November, Avignon. For perpetual remembrance of the matter. *
2 Since it often happens among certain scholarly men that it is called into question whether to pertinaciously affirm that our Redeemer and Lord Jesus Christ and His apostles had nothing in particular, nor in common either, should be judged heretical, with different men holding different and even contrary opinions on that matter: we, desiring to put an end to this contention, [declare that] such a pertinacious assertion, since it contradicts Sacred Scripture, which in very many places asserts that they had certain things, 1
3 In another way it is understood to have as regards the right of administration and dispensation; and in this way prelates or bishops, who succeed in the place of the Apostles, as to prelacy and dispensation of the things of the Church (XII, q. I, Videntes in the text and gloss and LXVIII dist. cap. Quorum vices and XXI dist. cap. In novo) are said to have and do have the right of administration and dispensation to make use of ecclesiastical things, not that ecclesiastical things are said to be theirs as to dominion and ownership, but only as to stewardship, dispensation and administration (and this is proved XII, q. I, cap. ultimo in the text and gloss, XXIII q. VII cap. Quod autem, and extra de donat, cap. II it is fully stated and noted with similar passages). And from this right it is competent for them to sell and to give in cases conceded by the sacred canons (XII, q. II, cap. Sine exceptione, and cap. Hoc ius; extra de rebus ecclesiae alienandis vel non alienandis, as above; extra de his, quae fiunt a praelatis sine consensu, cap. Cum apostolica, and it is had and noted extra de donationibus cap. Ceterum with similar passages).
4 [3] In a third way it is understood to have, namely as to dominion, and this way of having is further subdivided. In one way it is said to have, namely as to dominion, which is of divine right, and in this way things offered to God or the Church on account of God and tithes are said to be had and to be in the dominion of Christ and of His body, which is the Church (XII, q. II, cap. Qui Christi pecunias, and cap. Nulli liceat, and cap. Praedia, and cap. Qui abstulerit, and q. III, capitulus Pontifices, and in the same cause q. I, cap. Res, and cap. Videntes; and this is fully stated and noted by Innocent and the Hostiensis extra de causa possessionis et proprietatis cap. Cum super electione). And concerning this dominion it is read XVI, q. III, cap. Inter memoratos, where it is said, the Church, to which belongs the right of retention, has eternal dominion, and it is found in Leviticus, last chapter, near the end. Concerning this dominion also, which pertains to Christ and His body, which is the Church of the faithful, in the Epistle I to the Corinthians, chapter III, it is said: "All things are yours, and you are Christ's" (and XXIII, q. VII, cap. I, near the beginning etc. cap. Quod autem near the end). And concerning this way of having, Augustine expressly, speaking on John about the Donatists, says: "Let them come to the Catholic Church and with us let them have not only the earth, but also Him who made heaven and earth." Now those living in such community of dominion and taking up the way of the highest poverty and evangelical perfection seek in the things which they have nothing but use (gloss there); and it is the saying of Augustine: beyond use in things nothing is to be sought; and to Titus, chapter VI: having food and wherewith to be covered, etc., Jerome says: "He said pointedly: wherewith to be covered, to show that he sought nothing but use." And because the use of clothing and food among men is distinct and held in particular, therefore divine Scripture often uses these names, namely: mine and thine, according to that: "They divided my garments among them, and upon my vesture they cast lots" (John XIX). And Christ had a purse. That these things are to be understood as to use is evident from Augustine in those words of the Apostle "all things are yours," saying: "All things are ours, namely the superior, the equal, and the inferior. The superior things are ours for enjoyment, as God the Trinity, and the equal things for living together, as also the Angels [ed. Migne XXXV, 1348, where however we read: "When we shall have obtained that blessedness, the superior things shall be ours for seeing, the equal things shall be ours for living together, the inferior things shall be ours for ruling..... For they shall not be lords, but rather companions of the Angels, of whom it is said: They shall be equal to the Angels"], who are also ours now, because they are ours for use, just as the things of masters are said to be the servants' not by dominion, but because they are for their use." This Augustine, and this authority of Augustine is placed in the book [second] of questions on the Gospels and is cited in the gloss on Romans VIII and in the second book of the Sentences, cap. Omnia enim, etc. From this divine right also to men taking up the way of perfection
[4] JOHN XXII (Year VIII - 1323)
5 openly suppose that very Sacred Scripture itself, by which indeed the articles of orthodox faith are proved, as far as the aforesaid matters are concerned, contains the leaven of falsehood openly, and consequently, insofar as it is in it, evacuating its faith entirely, renders the Catholic faith (removing its proof) doubtful and uncertain, we henceforth deem it to be erroneous and heretical by the counsel of our brethren and declare it perpetually by this edict. And again henceforth to affirm pertinaciously that our aforesaid Redeemer and His Apostles [in] those things which Sacred Scripture testifies that they possessed, are by no means prohibited from saying to themselves: this is my own, this is your own (XIV, q. I and III at the beginning, VIII dist. at the beginning, and cap. Quo iure, and XII, q. I cap. Dilectissimis). And concerning this state of perfection Peter in the person of all the Apostles said: Behold we have left all things and followed thee; and Christ, showing that from this they merit preeminent glory in the kingdom of heaven, says: You who have followed me, when the Son of Man shall sit on the seat of His majesty, you also shall sit upon twelve seats, etc., as is found in Matthew, chapter XIX. From this right it is forbidden to men taking up the path of perfection to contend in judgment, Christ saying: If any man will take away thy coat and contend with thee in judgment, let go to him thy cloak also. From this divine right also it belonged and belongs to the Apostles and those professing their life, in time of necessity, to buy and sell, whence it is said in John, chapter IV: His disciples went into the city, that they might buy food; but that they did this in time of necessity, namely when otherwise provision would not have been made for them for victuals through human aid, is evident in the same Gospel, when it is said that Jesus came into a city of Samaria, and that the Samaritans did not associate with the Jews; and in Luke, chapter IX it is said: They entered into a city of the Samaritans, that they might prepare for him, and they received him not. From which it is evident that the Samaritans were inhospitable to the Jews; whence provision would not have been made to the Apostles through human aid for food, unless they had bought. — In another way it is said that someone has dominion and property by right, namely by positive right, namely by the right of emperors, which was introduced through iniquity, namely so that men say: this is my own, this is your own; and also contend in judgment, as is said in the aforesaid chapters VIII dist. Quo iure, and XII, q. I Dilectissimis. And concerning this manner of having the right of property and dominion the law speaks (ff.: De verborum significatione 1.): "to have" is said in two ways (and ff.: De verborum significatione 1. Stipulatio ista, namely to have), and from this right of having, action and exception are given and belong in judgment (ff.: De acquirendis re. do. 1. Rem in bonis) and from this litigations arise. And such dominion and property, just as one private person can renounce and it pertains to perfection, so also one particular college of men, which holds the place of a singular person (ff.: De fideiussore Licet mortuo), can renounce from its whole college, and it pertains to the height of perfection. And concerning such renunciation in particular and in common, that it be meritorious and holy and also taught by Christ and the Apostles, the decretal Exiit qui seminat (§ Porro) and many other constitutions made by Roman Pontiffs concerning the rule and state of the Friars Minor speak. But dominion and right and community emanating from divine right, by which there is truth (in Columba, I In humili ecclesia), it is not wholesome nor licit to renounce. From which it is evident that it is an error to say simply and absolutely or indefinitely that Christ and the Apostles did not have anything in particular nor even in common, and thus to exclude every manner of having and consequently to include that they did not have any things as far as use of fact in particular nor in common, and that, insofar as they were prelates of the Church militant and of administration or dispensation, they did not have the right of using things offered or conceded to them and of selling or giving them, as the sacred canons say, since this contradicts Sacred Scripture and the sacred canons and the said decretal Exiit qui seminat saying that Christ had purses, etc. And it follows that in the said constitution Cum inter nonnullos it is said, namely that to affirm this pertinaciously is to be deemed heretical. But to say with the said determination of the Church set forth in the said decretal Exiit qui seminat, namely that the renunciation of property of all things both in particular and in common for God's sake is meritorious and holy, which Christ also, showing the way of perfection, taught by word and confirmed by example, and which the Apostles, insofar as they were professors of sublime poverty, of which it is said: Behold we have left all things, etc., for those wishing to live perfectly derived through the channels of their teaching and life, and that Christ sometimes had purses condescending to the weak, and consequently that Christ and His Apostles, showing the way of perfection, did not have property of things and dominion in particular or appropriated to their Apostles' private college, which is from the right of emperors and implies litigations and was introduced through iniquity, as has been said, is not heretical nor erroneous nor does the said constitution Cum inter nonnullos appear to say this in any way, which makes no mention whatsoever of the said decretal Exiit qui seminat, nor does it take it away nor does it appear to derogate from it in any way: rather, since the same most holy father and lord, lord John, Pope XXII, pronounced by the counsel and assent of the lords Cardinals that the decretal Exiit qui seminat was wholesomely issued, solid, clear and lucid and digested with much maturity, as is expressly contained in his constitution which begins Quorumdam, and the Council of Vienne in that constitution Exivi de Paradiso approved by contradictory judgment in this part the determination made in the aforesaid decretal Exiit qui seminat, in no way is it to be said or believed that by any general words set forth in the said last constitution he wished to subvert what was defined by his predecessors and by himself with much maturity (extra de electione cap. Ecclesia nostra). But laws ought to be reconciled with laws (c. De insuffic. dotibus Licet una cum similibus) and a subsequent constitution is to be expounded and understood according to the preceding one (extra: De officio et pot. iudi. deleg. cap. Super quaestionum at the beginning) nor is a preceding constitution derogated from by a subsequent one, unless insofar as it is found expressed (cap. De aedif. priv. 1. ult. and ff. De adimendis et transferendis legatis, 1.: Alumnae namely who daughters and in ant. de administrandis officiis in sacris appellationibus at the end, and in common law: what is not changed, is in no way prohibited from standing, cap. De testamentis 1. Sancimus, and cap. De appellat. 1. Praecipimus).
6 "Moreover, after the publication and promulgation of the said constitution Cum inter nonnullos, the same lord pope, by the counsel of the sacred college of the lords cardinals, in the condemnation which he made of the postil which Peter John Olivi wrote upon the Apocalypse, took counsel of masters in sacred scripture, to whom he committed the examination of the same postil, among which masters were the brothers William of Laudun, archbishop of Vienne, and Peter of Palude of the Order of Preachers [promoted to patriarch of Jerusalem on 29 March 1329] and many other masters of other orders and conditions; in which judgment by the same masters in writing under their seals also in the form of a public instrument delivered to the aforesaid lord pope concerning a certain article which the said P. J. wrote in the said postil, the tenor of which article word for word is thus: "From the fact that by the authentic testimony and confirmation of the Roman Church it is established that the rule of the Minors edited by blessed Francis is truly and properly that evangelical rule which Christ kept in himself and imposed upon the apostles and caused to be written in his gospels, and nevertheless this is established by irrefragable testimonies of the books of the gospels and of the other holy scriptures and their perfect expositors, as has been shown abundantly elsewhere", the said masters in sacred scripture concerning the same article give their counsel in these words: "If the said P. J. accepts these words according to the understanding and declaration and determination of Exiit qui seminat, he speaks truly; but if he understands, as he declares elsewhere and his followers assert, that the rule of blessed Francis is truly and properly the same and identical with the gospel of Christ and conversely, and that the lord pope does not have power over it as neither over the gospel, or that whatever is in the rule of blessed Francis, Christ kept entirely according to the letter and imposed upon the apostles to observe: we altogether deem this heretical, ridiculous and insane." Nor is this proved by any testimony which would support these words of the said council. From which it can clearly appear to anyone with understanding that the same lord pope by the said constitution Cum inter nonnullos does not intend to take away or change in any way the said determination placed in the aforesaid decretal Exiit in this part. The same lord pope also, when the said constitution Cum inter nonnullos was being read in consistory, in response to a certain cardinal saying to the same lord pope that in the same constitution he should express that it would be heretical to pertinaciously affirm that Christ and the apostles did not have property and dominion of things in particular nor in common, replied: we shall not do so." "Moreover most recently [on 18 July 1323] the aforesaid lord pope inscribed the venerable doctor brother Thomas of Aquino in the catalogue of saints. Which doctor in the booklet which he published against those condemning the state of those not having in common possessions and dominions of things but seeking their sustenance through begging, which booklet begins: Ecce inimici tui sonuerunt, in chapter V expressly determines and proves by authorities of the gospel and of the holy doctors of the Church that to leave possessions and riches of things both in particular and in common is a certain higher degree, contained under evangelical perfection; and in the responses which he makes to arguments on the contrary side, he says word for word thus: "To the seventeenth argument it must be said that the Church, because it sustains many infirm persons who would not easily be able to lead the ecclesiastical life without the solace of temporal possessions, it is expedient that common resources be possessed in the Church with private ones set aside, and especially for sustaining the poor; nevertheless it does not follow from this that it is not expedient for the aforesaid men, who have set aside their own, to lead the religious life without common possessions. And although apostolic perfection is not annulled by those who have common possessions, nevertheless it is more expressly preserved in those who, having set aside their own, also lack common ones." Thus there. And to that which is objected by the adversaries of such poverty in particular and in common, that Christ had a purse, in the same booklet he responds in these words: "To that which is objected in the eighth place, it must be said that, although it is not a precept that nothing of money be reserved by the saints for necessary uses, it is nevertheless a counsel; nor did the lord have a purse as if he could not otherwise have been provided for, but bearing in himself the person of the infirm, so that it would be lawful for them to believe that what they saw observed by Christ." Thus there. Which he proves by authorities of the holy doctors of the Church, and further in the same booklet and chapter he says thus: "To the fourteenth it must be said that, as has been said above, the Lord caused money to be kept in purses for necessary uses, so that he might condescend to the infirm; and therefore it is not to be reckoned as superstition if some perfect men do not wish to reserve money; and Christ, although he caused money to be reserved, did not have it from any possessions, but rather it was ministered to him by the faithful by way of alms." Thus there. And further in the same chapter he says thus: "To the twenty-second it must be said that, although the holy fathers approved that manner of having possessions in common, they nevertheless did not disapprove this manner of renunciation in common; and therefore it is not presumptuous to follow this manner. Otherwise nothing new could be instituted which was not observed in antiquity; nevertheless this manner of living was observed in antiquity by many holy fathers and in the primitive Church." Thus said the doctor. But if such doctrine of the said doctor had been against the faith of the gospel or openly adverse to divine scripture and consequently erroneous and heretical, it is not likely nor credible that the aforesaid most holy father lord John, pope, would have inscribed him in any way in the catalogue of saints." "Nor does it stand in the way that the aforesaid venerable doctor in his Summa in the second part says that to have something in common does not diminish the perfection of religion, adducing to this XII, q. I, cap. Expedit; because, as can be gathered from the reasons adduced by him to prove this, he understands that to have in common does not diminish anything from that perfection which is essentially annexed to religion, which consists in the renunciation of property and dominion of all things in particular or in singular, of which the chapter extra concerning the state of monks, cap. Cum ad monasterium (at the end) and the said cap. Expedit speak, and which the holy Hilary, Augustine, Benedict and many others having in common possessions and dominions of things to sufficiency professed. But he does not understand that it does not diminish anything from that perfection which is of supererogation and culmination, by which possessions are renounced in private and in common and the state of begging is chosen; otherwise, if he had understood of such, which God forbid, he would have incurred the sentence which the blessed memory lord Alexander IV by the counsel of the lords cardinals pronounced against all asserting that such renunciation of property and dominion of all things both in particular and in common is not of evangelical perfection and does not merit preeminent glory in eternal retribution (as is more fully contained in two constitutions published by the same pontiff on this matter, one of which begins Romanus pontifex and the other Non sine mulla cordis amaritudine), and he would have been contrary to himself and to his order and to his preceding determination which he wrote in the aforesaid booklet; which it would seem absurd to say of so great a doctor. — Nor does it stand in the way that it is said that, although the said doctor in the said work Ecce inimici said that not to have possession in common and to seek sustenance through begging is contained under evangelical perfection, he nevertheless did not say nor understand that to renounce entirely property and dominion of all things in particular and in common is contained under evangelical perfection, since to have in common dominion and property of certain things necessary for life does not bring about, as they say, solicitude of charity that impedes. And truly it does not stand in the way; for all the reasons and authorities which he adduces to prove that the state of begging is lawful and contained under evangelical perfection argue thus: the state of those renouncing property and dominion of all things in particular and in common is contained under evangelical perfection just as the state of those who in certain modest things say they retain in common property and dominion and sufficiency of possessions in common, from which they are able to live without begging, they assert themselves to renounce from their state, especially since to have in certain things dominion and property introduced by the law of nations or civil law is not necessary for human life. For nothing is necessary for the preservation of human life except the use of things. And because the use of food is necessary for the preservation of natural being, to which each one is indispensably obligated by the precept of natural and divine law, one cannot renounce the use of them. But to property, because it does not preserve natural being, one can renounce. And beyond use nothing is to be sought in things, as has been proved above. For if dominion and property of houses, books, garments and money, from which [the enemy of Catholic doctrine]: we merit declare the same pertinacious assertion of our brothers to be henceforth erroneous and heretical. Let no one whatsoever be permitted to infringe this page of our declarations or to dare to contradict it rashly. If anyone however, etc. Given at Avignon, on the 12th day of December, in the seventh year."
Notes
- 1 Reg. Vat. t. 76, ep. 5 de curia, apud Wadd. 1. c. ad an. 1323, n. 4; cfr. supra n. 486, et infra not. ad n. 628. * Alias: Ven. fratri Andreae episcopo Terracinen., vicario nostro in spir. in Urbe. Cfr. JRayn. Ann. eccl. ad a. 1323 n. 61. Ista constitutio unacum aliis constitutionibus Quia nonnun - quam , Ad conditorem canonum , Quia quorundam (cfr. supra nn. 464 ac 486 et infra n. 554) argumenta praebuit continuae disceptationis, oppositionis, falsae interpretationis. Ita quidam dicebant, eadem constitutione constare, quod haereticum esset id asserere, quod verba decretalis Exiit qui seminat docent. Inter « armaria > Arch. Yat. (XXX, 42, fol. 89-93) responsum quoddam servatur, quod Ioanni XXII hac de quaestione consilium petenti videtur esse datum quodque post postillam Petri Ioannis Olivi damnatam (cfr. infra n. 600 a) est scriptum. Id referre opus fuerit. Sequuntur itaque « Resporisiones ad oppositiones eorum , qui dicunt , quod loannes papa XXII sententialiter definivit in constitutione Cum inter nonnullos, haereticum fore censendum asserere illud , quod in decretali Exiit qui seminat § Porro continetur. Videtur salvo iudicio saniori, quod verba dictae constitutionis [Cum inter nonnullos ] non obvient nec contradicant determinationi ecclesiae positae extra de verborum significatione cap. Exiit qui seminat in [libro decret.] quinto § Porro , nec a sententiis reverendorum patrum et doctorum in sacra pagina fratrum Bonaventurae in sua apologia et Iohannis de Pezano [Peckham ord. Min., cfr. Leni fle-Ilerle 1. c. II, 401] in libro de perfectione evangelica traditis discrepent nec a determinationibus capituli generalis ordinis Minorum [Perusii mense iunio a. 1322 celebrati]. Nam habere aliquid, quantum ad praesentem materiam pertinet, accipitur tripliciter. Uno modo quantum ad usum facti simplicem; et hoc modo servi et religiosi, qui servi dicuntur et pro mortuis reputantur (cap. Le episcopis et Cie. 1. Leo nobis f. 1 in fine, in textu et glossa, et LIV di. cap. Multos habere dicuntur quantum ad usum facti ff. De peculio 1. Nec senius et 1. Id vestimentum, et notatur plene XII, q. I, cap. Non dicatis). Et de hoc modo habendi expresse loquitur decretalis praedicta Exiit qui semviat et decr. Exivi de Paradiso , posita in VII libro, in quibus dicitur, quod fratres Minores secundum regulam beati Francisci habere possunt unam tunicam et unam aliam etc., et tamen in eisdem dicitur, quod ipsi fratres nihil sibi approprient vel appropriare nihil sibi possunt in speciali vel etiam in communi. Per quod apparet, quod habere ibi sumitur quantum ad simplicem facti usum. Et secundum hunc modum Christus et apostoli habuerunt in speciali et etiam in communi aliquando loculos. Quorum apostolorum locum et vitam tenent monachi quantum ad abdicationem proprietatis et dominii omnium rerum in speciali, ut habetur et notatur expresse XVI, q. I, cap. Ex auctoritate .
- The OCR source may not give this act complete (heading or dating clause not recognised); text as extracted.
Machine translation, not reviewed. The original text is authoritative.
Latin text
yembris, anno octavo.
1 518. Declarat fore haereticum pertinaciter affirmare, Christum eiusque apostolos neque in speciali habuisse aliqua neque in communi. 1 1323, novembris 12, Avinione. Ad perpetuam rei memoriam. *
2 Cum inter nonnullos viros scholasticos saepe contingat in dubium revocari, utrum pertinaciter adfirmare redemptorem nostrum ac dominum Iesum Christum eiusque apostolos in speciali non habuisse aliqua nec in communi, etiam haereticum sit censendum, diversis diversa et adversa etiam sentientibus circa illud: nos huic concertationi finem imponere cupientes, assertionem huiusmodi pertinacem, cum scripturae sacrae, quae in plerisque locis ipsos nonnulla habuisse asserit, contradicat 1
3 Alio modo accipitur habere quantum ad ius administrationis et dispensationis; et hoc modo praelati sive episcopi, qui in locum apostolorum succedunt, quo ad praelationem et dispensationem rerum ecclesiae (XII, q. I, Videntes in textu et glossa et LXVIII di. cap. Quorum vices et XXI di. cap. In novo) dicuntur habere et habent ius administrationis et dispensationis ad utendum rebus ecclesiasticis, non quod res ecclesiasticae dicantur eorum esse quantum ad dominium et proprietatem, sed solum quantum ad procurationem, dispensationem et administrationem (et hoc probatur XII, q. I, cap. ultimo in textu et glossa, XXIII q. VII cap. Quod autem , et extra de donat, cap. II plene dicitur et notatur cum similibus). Et ex hoc iure competit eis vendere et donare in casibus per sacros canones concessis (XII, q. II, cap. Sine exceptione , et cap. Hoc ius; extra de rebus ecclesiae alienandis vel non alienandis, ut supra; extra de his, quae fiunt a praelatis sine consensu, cap. Cum apostolica , et habetur et notatur extra de donationibus cap. Cetenxm cum similibus).
4 [3] Tertio modo sumitur habere scilicet quantum ad dominium, et hic modus habendi subdistinguitur. Uno modo dicitur habere scilicet quantum ad dominium, quod est de iure divino, et hoc modo res Deo sive ecclesiae oblatae propter Deum et decimae dicuntur haberi et esse in dominio Christi et corporis eius, quod est ecclesia (XII, q. II, cap. Qui Christi pecunias , et cap. Nulli liceat , et cap. Praedia , et cap. Qui abstulerit , et q. III, capitulus Pontifices , et in eadem causa q. I, cap. Res , et cap. Videntes; et hoc plene dicitur et notatur per Innocentium et Hostiensem extra de causa possessionis et proprietatis cap. Cum super electione). Et de hoc dominio legitur XVI, q. III, cap. Inter memoratos , ubi dicitur, ecclesiae, cuius est ius retentionis, sit aeternum dominium, et habetur Levitici ultimo cap. circa finem. De hoc etiam dominio, quod spectat ad Christum et corpus eius, quod est ecclesia fidelium, ep. I ad Corint. III cap. dicitur: “ Omnia vestra sunt , vos autem Christi " (et XXIII, q. VII, cap. I, circa principium etc. cap. Quod autem circa finem). Et de hoc modo habendi expresse Augustinus super Iohannem loquens de Donatistis dicit: “ Veniant ad catholicam ecclesiam et nobiscum habeant non solum terram, sed etiam Eum, qui fecit coelum et terram ". In huiusmodi autem dominii communitate viventes et iter paupertatis altissimae et perfectionis evangelicae arripientes non quaerunt in rebus, quas habent, nisi usum (glossa ibi); et est Augustini dictum: praeter usum in rebus nihil quaerendum est; et ad Titum cap. VI: habentes alimenta et quibus tegamur etc. Ieronymus dicit: “ signanter dixit: quibus tegamur , ut ostenderet, se non quaerere nisi usum ". Et quia usus tegumentorum et alimentorum inter homines distinctus est et habetur in speciali, ideo saepe scriptura divina utitur hiis nominibus, scilicet: meum et tuum iuxta illud: Partiti sunt vestimenta mea , et super vestem meam miserunt sortem (Io. XIX). Et habebat Chnstus loculos. Quod haec intelligantur quantum ad usum, patet per Augustinum in verbis illis apostoli omnia vestra sunt dicentem: “ Omnia nostra sunt, scilicet superiora, aequalia et inferiora. Superiora nostra sunt ad perfruendum, ut Deus Trinitas, et aequalia ad convivendum, ut et Angeli [ed. Migne XXXV, 1348, ubi tamen legimus: M Cum beatitatem illam obtinuerimus, nostra sunt ad videndum superiora nostra, erunt ad convivendum aequalia, nostra erunt ad dominandum inferiora..... Non enim domini erunt, sed consortes potius angelorum, de quibus dictum est: Erunt aequales angelis Lei "], qui et modo nostri sunt, quia ad usum nobis sunt, sicut res dominorum dicuntur esse famulorum non dominio, sed quia ad usum sunt eorum ". Haec Augustinus, et ponitur ipsa auctoritas Augustini in libro [secundo] quaestionum evangeliorum et recitatur in glossa ad Romanos VIII et secundo Sententiarum cap. Omnia enim etc. Ex isto etiam iure divino viris iter perfectionis arripientibus
[4] IOANNES XXII (An. VIII - 1323)
5 expresse ipsamque scripturam sacram, per quam utique fidei orthodoxae probantur articuli, quoad praemissa fermentum aperte supponat continere mendacii ac per consequens, quantum in ea est, eius in totum fidem evacuans, fidem catholicam reddat (eius probationem adimens) dubiam et incertam, deinceps erroneam fore censendam et haereticam de fratrum nostrorum consilio hoc perpetuo declaramus edicto. Rursusque inposterum pertinaciter adfirmare, quod redemptori nostro praedicto eiusque apostolis [inj iis, quae ipsos habuisse scriptura sacra testatur, nequaquam ius ipsis prohibetur dicere: hoc meum proprium, hoc tuum propnum (XIV, q. I et III in principio, VIII di. in prine, et cap. Quo iure, et XII, q. I cap. Dilectissimis). Et de hoc statu perfectionis Petrus in persona omnium apostolorum dixit: Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te; et Christus, ostendens ex hoc eos in regno coelorum praecellentem gloriam promereri, dicit: Vos, qui secuti estis me , cum sederit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitis et vos super sedes XII ete ., ut habetur Matth. cap. XIX. Ex hoc iure prohibetur viris iter perfectionibus arripientibus in iudicio contendere, dicente Christo: Si quis voluerit tunicam tuam tollere et in iudicio tecum contendere , dimitte ei et pallium . Ex hoc etiam iure divino apostolis et eorum vitam professis competiit et competit tempore necessitatis emere et vendere, unde dicitur Iohannis cap. IV: Discipuli eius abierunt in civitateyn, ut cibos onerent; quod autem hoc fecerint tempore necessitatis, scilicet cum aliter eis per auxilium humanum non fuisset provisum de victualibus, patet in eodem evangelio, cum dicitur Ihesum venisse in civitatem Samariae, et quod Samaritani non contebantur Iudaeis; et Luc. cap. IX dicitur: /ntroierunt in civitateyn Samaritanorum , ut pararent illi , et non receperunt illum . Ex quibus patet, quod Samaritani erant inhos" pitales Iudaeis; unde apostolis perhumanum auxilium non fuisset provisum de cibo, nisi emissent. — Alio modo dicitur quis habere dominium et proprietatem de iure scilicet positivo, scilicet de iure imperatorum, quod per iniquitatem extitit introductum, scilicet ut homines dicant: hoc meum proprium , hoc tuum proprium; et in iudicio etiam contendant, ut dicitur in praeallegatis capitulis VIII di. Quo iure, et XII, q. I Dilectissvnis. Et de hoc modo habendi iure proprietatis et dominii loquitur lex (ff.: De verborum significatione 1.): u habere ” duobus modis dicitur (et ff.: De verborum significatione 1. Stipulatio ista , scilicet habere), ei ex hoc iure habendi datur et competit in iudicio actio et exceptio (ff.: De acquirendis re. do. 1. Rem in bonis) et inde litigia proveniunt. Et huiusmodi dominium et proprietatem abdicare sicut una privata persona potest et ad perfectionem pertinet, sic et unum collegium singulare hominum, quod obtinent vicem singularis personae (ff.: De fideiussore Licet mortuo), potest a suo toto collegio abdicare, et ad culmen perfectionis pertinet. Et de tali abdicatione in speciali et in communi, quod sit meritoria et sancta et etiam a Christo et apostolis docta, loquitur decretalis Exiit qui seminat (% Porro) et aliae plures constitutiones a Romanis pontificibus super regula et statu fratrum Minorum factae. Dominio autem ac iuri et communitati emanantibus a iure divino, per quod est veritas (in Columba, I In{\K]umili ecclesia ), non est salubre nec licitum renuntiare >. € Ex quibus patet, quod error est dicere simpliciter et absolute sive indefinite, quod Christus et apostoli non habuerunt aliqua in speciali nec etiam in communi, et sic omnem modum har bendi excludere ac per consequens includere, quod ipsi non habuerunt res aliquas quantum ad usum facti in speciali nec in communi, et quod, in quantum fuerunt praelati ecclesiae militantis et administrationis seu dispensationis, non habuerunt ius utendi rebus oblatis sive concessis eis et vendendi seu donandi eas, prouti sacri canones dicunt, cum hoc contradicat sacrae scripturae et sacris canonibus et dictae decretali Exiit qui seminat dicenti, quod Christus loculos habuit etc. Et sequitur, quod in dicta constitutione Cum inter nonnullos dicitur, scilicet quod hoc pertinaciter affirmare haereticum sit censendum. Dicere autem cum dicta determinatione ecclesiae posita in dicta decretali Exiit qui seminat, scilicet quod abdicatio proprietatis omnium rerum tam in speciali quam in communi propter Deum sit meritoria et sancta, quam et Christus viam perfectionis ostendens verbo docuit et exemplo firmavit quamque apostoli, in quantum fuerunt professores paupertatis excelsae, de qua dicitur: Ecce nos reliquimus oynnia etc ., in volentes perfecte vivere per doctrinae ac vitae ipsorum alveos derivarunt, et quod Christus loculos interdum habuit condescendens infirmis, ac per consequens quod Christus et eius apostoli viam perfectionis ostendentes non habuerunt proprietatem rerum et dominium in speciali vel ipsorum apostolorum privato collegio appropriatum, quod est ex iure imperatorum et implicat ad litigia et per iniquitatem introductum, ut dictum est, non est haereticum nec erroneum nec hoc aliquo modo dicere videtur dicta constitutio Cum inter nonnullos, quae de dicta decretali Exiit qui seminat nulla prorsus facit mentionem, nec eam tollit nec eidem in aliquo derogare videtur: immo cum idem sanctissimus pater et dominus dominus Iohannes pp. XXII pronuntiaverit de consilio et assensu dominorum cardinalium, decretalem Exiit qui seminat salubriter editam, solidam, claram et lucidam multaque maturitate digestam, prout in sua constitutione, quae incipit Quorunda?n, continetur expresse, et Viennense concilium in illa constitutione Exivi de Paradiso contradictorio iudicio approbaverit in hac parte determinationem factam in decretali praedicta Exiit qui seyninat, nullo modo dicendum est nec credendum, quod per verba aliqua generalia posita in dicta constitutione ultima voluerit subvertere per suos praedecessores et seipsum cum multa maturitate diffinita (extra de electione cap. Ecclesia nostra). Sed promptum esse debet iura iuribus concordare (c. De insuffic. dotibus Licet una cum similibus) et constitutio subsequens secundum praecedentem exponenda et intelligenda est (extra: De officio et pot. iudi. deleg. cap. Super quaestionum in principio) nec constitutioni praecedenti per subsequentem derogatur, nisi in quantum invenitur expressum (cap. De aedif. priv. 1. ult. et ff. De adimendis et transferendis legatis, 1.: Alumpnae scilicet qui filias et in ant. de administrandis officiis in sacris appellationibus ad finem, et in iuribus vulgaribus: quod non mutatur, stare minime prohibetur, cap. De testamentis 1. Sancimus, et cap. De appellat. 1. Pi'ae - cipimus) ».
6 « Porro post editionem et publicationem dictae constitutionis Cum inter nonnullos ipse dominus papa de consilio sacri collegii dominorum cardinalium in condempnatione, quam fecit de postilla, quam P[etrus] Io[annis Olivi] super apoc[alypsi] conscripsit, habuit consilium magistrorum in sacra pagina, quibus examinationem ipsius postillae commisit, inter quos magistros fuerunt fratres G(uilelmus) de Lauduno archiepiscopus Viennensis et Petrus de Palude Ordinis Praedicatorum [29 mart. 1329 in patriarcham Hierosol. promotus] et multi alii magistri aliorum ordinum et statuum; in quo iudicio per ipsos magistros in scriptis sub eorum sigillis etiam in forma publici instrumenti praefato domino papae tradito de quodam articulo, quem dictus P. Io. scripsit in dicta postilla, cuius articuli tenor de verbo ad verbum talis est: “ Ex quo p6r Romanae ecclesiae authenticam testificationem et confirmationem constat, regulam Minorum per beatum F[ranciscum] editam esse vere et proprie illam evangelicam, quam Christus in se ipso servavit et apostolis imposuit et in evangeliis suis conscribi fecit, et nihilominus constat hoc per irrefragabilia testimonia librorum evangeliorum et ceterarum scripturarum sanctarum et perfectos expositores eorum^ prout alibi est superhabunde monstratum ”, dicti magistri in sacra pagina de ipso articulo suum dant consilium in haec verba: utendi competierit nec illa vendendi seu donandi ius habuerint aut ex ipsis alia adquirendi, quae tamen ipsos de praemissis fecisse scriptura sacra testatur seu ipsos potuisse facere supponit expresse, cum talis assertio ipsorum usum et gesta evidenter includit in praemissis non iusta (quod utique de usu, gestis seu factis redemptoris nostri Dei filii sentire nefas est, sacrae scripturae contrarium et “ Si dictus P. Io. haec verba accipit secundum intellectum et declarationem et determinationem Exiit qui seminat , verum dicit; si autem intelligit, sicut ipse alibi declarat et sui sequaces asserunt, quod regula beati F. sit vere et proprie idem et idipsum, quod Christi evangelium et e converso, et quod dominus papa non habet potestatem super eam sicut nec super evangelium, vel quod, quicquid est in regula beati F., totum Ciiristus ad litteram servaverit et apostolis imposuerit observandum: hoc totum simpliciter reputamus haereticum, ridiculum et insanum ”, Nec istud probatur per aliquod testimonium, quod inducat haec verba dicti concilii. Ex quibus clare patere potest cuilibet intelligenti, quod ipse dominus papa per dictam constitutionem Cum inter nonnullos non intendit dictam determinationem in saepedicta decretali Exiit positam in hac parte aliqualiter tollere vel mutare. Idem etiam dominus papa, quando in consistorio legebatur dicta constitutio Cum inter nonnullos , ad dictum cuiusdam cardinalis dicentis eidem domino papae, quod in ipsa constitutione exprimeret, haereticum fore pertinaciter affirmare Christum et apostolos non habuisse proprietatem et dominium rerum in speciali nec in communi, respondit: non faciemus >. « Porro novissime [die 18 iul. 1323J praefatus dominus papa venerabilem doctorem fratrem Thomam de Aquino cathalogo sanctorum ascripsit. Qui doctor in libello, quem edidit contra dampnantes statum non habentium in communi possessiones et dominia rerum sed per mendicitatem victum sibi quaerentium, qui libellus incipit: Ecce inimici tui sonuerunt , c[apitulo] V expresse determinat atque probat per auctoritates evangelii et sanctorum doctorum ecclesiae, quod possessiones et divitias rerum tam in speciali quam in communi relinquere est quidam gradus altior, contentus sub perfectione evangelica; et in responsionibus, quas facit ad argumenta in oppositum, dicit do verbo ad verbum sic: “ Ad XVII um argumentum dicendum est, quod ecclesia, quia multos infirmos sustinet, qui non de facili sine temporalium possessionum solatio ecclesiasticam vitam ducere sustinerent, expedit facultates communes in ecclesia possideri propriis dimissis, et praecipue propter pauperes sustentandos; non tamen per hoc sequitur, quod non sit expediens, a praedictis viris, qui propria dimiserunt, vitam religiosam agi sine communibus possessionibus. Et quamvis perfectio apostolica non annulletur ab illis, qui possessiones communes habent, tamen expressius servatur in illis, qui propriis dimissis etiam communibus carent ". Haec ibi. Et ad illud, quod obiicitur per adversarios huiusmodi paupertatis in speciali et in communi, quod Christus loculos habuit, in eodem libello respondet in haec verba: “ Ad illud autem, quod octavo obiicitur, dicendum est, quod, quamvis non sit praeceptum, ut nihil pecuniae ad usus necessarios reservetur a sanctis; est tamen consilium; nec dominus loculos habuit, quasi alias ei provideri non potuisset, sed ut in se gerens infirmorum personam, ut sibi licitum crederent, quod a Christo observatum viderent Haec ibi. Quae probat per auctoritates sanctorum doctorum ecclesiae, et infra in eodem libello et capitulo dicit sic: “ Ad XIV um dicendum est, quod, sicut supradictum est, Dominus pecuniam servari fecit in loculis in necessarios usus, ut infirmis condescenderet; et ideo non est reputandum pro superstitione, si aliqui perfecti viri nolunt pecunias reservare; et Christus quamvis pecuniam reservari fecerit, non eam habebat ex aliquibus possessionibus, sed magis ei a fidelibus per modum eleemosynae ministrabatur Haec ibi. Et infra in e[odem] c[apitulo] dicit sic: “ Ad XXII um dicendum est, quamvis sancti patres modum illum habendi possessiones in communi approbaverunt, non tamen hunc modum abdicationis in communi reprobaverunt; et ideo non est praesumptuosum, hunc modum sequi. Alias nihil de novo posset institui, quod non fuerit antiquitus observatum; nihilominus tamen iste modus vivendi a multis sanctis patribus fuit antiquitus observatus et in ecclesia primitiva Haec dictus doctor. Si autem huiusmodi doctrina dicti doctoris fuisset contra fidem evangelii aut scripturae divinae aperte adversa ac per consequens erronea et haeretica, non est verisimile nec credendum, quod praefatus sanctissimus pater dominus Iohannes papa ipsum cathalogo sanctorum aliqualiter adscripsisset». « Nec his obstat, quod praefatus venerabilis doctor in sua summa in secunda serie dicit, quod habere aliquid in communi non diminuit perfectionem religionis, inducens ad hoc XII, q. I, cap. Expedii; quia, sicut colligi potest per rationes per eum ad hoc probandum inductas, intelligit, quod habere in communi non diminuit aliquid de illa perfectione, quae essentialiter annexa est religioni, quae in abdicatione proprietatis et dominii omnium rerum in speciali sive in singulari consistit, de qua loquitur capitulum extra de sta[tu] mo[nachorum] cap. Cum ad monasterium (in fine) et dictum cap. Expedit , quamque sancti pilarius, Augustinus, Benedictus et plures alii habentes in communi possessiones et rerum dominia ad sufficientia professi sunt. Non autem intelligit, quod non diminuat aliquid de illa perfectione, quae est supererogationis et culminis, per quam abdicantur possessiones in proprio et in communi et status mendicitatis eligitur; alioquin, si de tali intellexisset, quod absit, incurrisset sententiam, quam fel. rec. dominus Alexander IV de consilio dominorum cardinalium protulit in omnes asserentes, huiusmodi abdicationem proprietatis et dominii omnium rerum tam in speciali quam in communi non esse de perfectione evangelica et in aeterna retributione praecellentem gloriam non mereri (prout in duabus constitutionibus per ipsum pontificem super hoc editis, quarum una incipit Romanus pontifex et alia Non sine mulla cordis amaritudine , plenius continetur), et fuisset contrarius sibi ipsi et ordini suo et praecedenti suae determinationi, quam in praedicto suo libello conscripsit; quod de tanto doctore dicere videretur absurdum. — Nec obstat, quod dicitur, quod, licet dictus doctor in dicto opusculo Ecce inimici dixerit, quod non habere possessionem in communi et per mendicitatem victum quaerere contineatur sub perfectione evangelica, non tamen dixit nec intellexit, quod prorsus abdicare proprietatem et dominium omnium rerum in speciali et communi contineatur sub perfectione evangelica, cum habere in communi dominium et proprietatem rerum aliquarum necessariarum ad vitam non inducat, ut dicunt, sollicitudinem caritatis impeditivam. Et vere non obstat; nam omnes rationes et auctoritates quas adducit ad probandum, statum mendicitatis fore licitum et sub perfectione evangelica contineri, ita arguunt: statum abdicantium proprietatem et dominium omnium rerum in speciali et in communi contineri sub perfectione evangelica sicut statum illorum, qui in aliquibus modicis dicunt se in communi proprietatem et dominium retinere et sufficientia possessionum in communi, unde vivere possint absque mendicitate, se ex eorum statu asserunt abdicare, maxime cum habere in aliquibus rebus dominium et proprietatem introductum de iure gentium vel civili non sit ad vitam humanam necessarium. Nihil enim necessarium est ad vitam humanam conservandam nisi usus rerum. Et quia usus alimentorum est necessarius ad esse naturae conservandum, ad quod quilibet ex praecepto legis naturalis et divinae est indispensabiliter obligatus, eorum usui renuntiari non potest. Proprietati autem, quia non conservat esse naturae, potest renuntiari. Et praeter usum nihil in rebus quaerendum est, ut superius est probatum. Si enim dominium et proprietas domorum, librorum, vestimentorum et pecuniarum, ex quibus hudoctrinae catholicae inimicum): assertionem ipsam pertinacem de fratrum nostrorum consilio deinceps erroneam fore censendam merito ac haereticam declaramus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrarum declarationum infringere vel ausu ei temerario contraire. Si quis autem etc. Datum Avinione, II idus decembris, anno septimo.
Notes
- 1 Reg. Vat. t. 76, ep. 5 de curia, apud Wadd. 1. c. ad an. 1323, n. 4; cfr. supra n. 486, et infra not. ad n. 628. * Alias: Ven. fratri Andreae episcopo Terracinen., vicario nostro in spir. in Urbe. Cfr. JRayn. Ann. eccl. ad a. 1323 n. 61. Ista constitutio unacum aliis constitutionibus Quia nonnun - quam , Ad conditorem canonum , Quia quorundam (cfr. supra nn. 464 ac 486 et infra n. 554) argumenta praebuit continuae disceptationis, oppositionis, falsae interpretationis. Ita quidam dicebant, eadem constitutione constare, quod haereticum esset id asserere, quod verba decretalis Exiit qui seminat docent. Inter « armaria > Arch. Yat. (XXX, 42, fol. 89-93) responsum quoddam servatur, quod Ioanni XXII hac de quaestione consilium petenti videtur esse datum quodque post postillam Petri Ioannis Olivi damnatam (cfr. infra n. 600 a) est scriptum. Id referre opus fuerit. Sequuntur itaque « Resporisiones ad oppositiones eorum , qui dicunt , quod loannes papa XXII sententialiter definivit in constitutione Cum inter nonnullos, haereticum fore censendum asserere illud , quod in decretali Exiit qui seminat § Porro continetur. Videtur salvo iudicio saniori, quod verba dictae constitutionis [Cum inter nonnullos ] non obvient nec contradicant determinationi ecclesiae positae extra de verborum significatione cap. Exiit qui seminat in [libro decret.] quinto § Porro , nec a sententiis reverendorum patrum et doctorum in sacra pagina fratrum Bonaventurae in sua apologia et Iohannis de Pezano [Peckham ord. Min., cfr. Leni fle-Ilerle 1. c. II, 401] in libro de perfectione evangelica traditis discrepent nec a determinationibus capituli generalis ordinis Minorum [Perusii mense iunio a. 1322 celebrati]. Nam habere aliquid, quantum ad praesentem materiam pertinet, accipitur tripliciter. Uno modo quantum ad usum facti simplicem; et hoc modo servi et religiosi, qui servi dicuntur et pro mortuis reputantur (cap. Le episcopis et Cie. 1. Leo nobis f. 1 in fine, in textu et glossa, et LIV di. cap. Multos habere dicuntur quantum ad usum facti ff. De peculio 1. Nec senius et 1. Id vestimentum, et notatur plene XII, q. I, cap. Non dicatis). Et de hoc modo habendi expresse loquitur decretalis praedicta Exiit qui semviat et decr. Exivi de Paradiso , posita in VII libro, in quibus dicitur, quod fratres Minores secundum regulam beati Francisci habere possunt unam tunicam et unam aliam etc., et tamen in eisdem dicitur, quod ipsi fratres nihil sibi approprient vel appropriare nihil sibi possunt in speciali vel etiam in communi. Per quod apparet, quod habere ibi sumitur quantum ad simplicem facti usum. Et secundum hunc modum Christus et apostoli habuerunt in speciali et etiam in communi aliquando loculos. Quorum apostolorum locum et vitam tenent monachi quantum ad abdicationem proprietatis et dominii omnium rerum in speciali, ut habetur et notatur expresse XVI, q. I, cap. Ex auctoritate .
- The OCR source may not give this act complete (heading or dating clause not recognised); text as extracted.
Bullarium Franciscanum V (1798) — Internet Archive OCR text, restored to continuous text (page breaks, hyphenation, running heads, footnotes); OCR errors of the source remain. Source: Internet Archive.
Italian text
embris, anno ottavo.
1 518. Dichiara essere eretico l'affermare pertinacemente che Cristo e i suoi apostoli non ebbero alcunché né in particolare né in comune. 1 1323, novembre 12, Avignone. Ad perpetuam rei memoriam. *
2 Poiché tra non pochi uomini dotti accade spesso che si metta in dubbio se l'affermare pertinacemente che il nostro redentore e signore Gesù Cristo e i suoi apostoli non ebbero alcunché né in particolare né in comune debba essere ritenuto eretico, essendo diversi e talora contrari i pareri intorno a ciò: noi, desiderando porre fine a questa contesa, dichiariamo che tale asserzione pertinace, poiché contraddice alle sacre Scritture, che in molti luoghi affermano che essi ebbero alcunché, 1
3 In altro modo si intende l'avere quanto al diritto di amministrazione e di dispensazione; e in questo modo i prelati ossia i vescovi, che succedono nel luogo degli apostoli, quanto alla prelazione e alla dispensazione delle cose della Chiesa (XII, q. I, Videntes in textu et glossa e LXVIII di. cap. Quorum vices e XXI di. cap. In novo) si dice che hanno e hanno il diritto di amministrazione e di dispensazione per usare delle cose ecclesiastiche, non perché le cose ecclesiastiche si dicano essere loro quanto al dominio e alla proprietà, ma soltanto quanto alla procura, dispensazione e amministrazione (e ciò si prova XII, q. I, cap. ultimo in textu et glossa, XXIII q. VII cap. Quod autem, e extra de donat, cap. II ove pienamente si dice e si nota con simili). E da questo diritto compete loro vendere e donare nei casi concessi dai sacri canoni (XII, q. II, cap. Sine exceptione, e cap. Hoc ius; extra de rebus ecclesiae alienandis vel non alienandis, ut supra; extra de his, quae fiunt a praelatis sine consensu, cap. Cum apostolica, e si trova e si nota extra de donationibus cap. Cetenxm con simili).
4 [3] In terzo modo si intende l'avere cioè quanto al dominio, e questo modo di avere si suddistingue. In un modo si dice avere cioè quanto al dominio, che è di diritto divino, e in questo modo le cose offerte a Dio ossia alla Chiesa per Dio e le decime si dice che si hanno e sono nel dominio di Cristo e del suo corpo, che è la Chiesa (XII, q. II, cap. Qui Christi pecunias, e cap. Nulli liceat, e cap. Praedia, e cap. Qui abstulerit, e q. III, capitulus Pontifices, e nella medesima causa q. I, cap. Res, e cap. Videntes; e ciò pienamente si dice e si nota per Innocenzo e l'Ostiense extra de causa possessionis et proprietatis cap. Cum super electione). E di questo dominio si legge XVI, q. III, cap. Inter memoratos, ove si dice che la Chiesa, della quale è il diritto di ritenzione, abbia il dominio eterno, e si trova Levitico ultimo cap. verso la fine. Di questo dominio inoltre, che spetta a Cristo e al suo corpo, che è la Chiesa dei fedeli, nella epistola I ai Corinzi cap. III si dice: "Tutte le cose sono vostre, voi però siete di Cristo" (e XXIII, q. VII, cap. I, verso il principio ecc. cap. Quod autem verso la fine). E di questo modo di avere espressamente Agostino parlando su Giovanni dei Donatisti dice: "Vengano alla Chiesa cattolica e abbiano con noi non soltanto la terra, ma anche Colui che ha fatto il cielo e la terra". Vivendo in questa comunanza di dominio e abbracciando il cammino della povertà altissima e della perfezione evangelica non cercano nelle cose che hanno se non l'uso (glossa ivi); ed è detto di Agostino: oltre l'uso nelle cose nulla deve cercarsi; e a Tito cap. VI: avendo nutrimento e di che coprirci ecc. Girolamo dice: "Disse espressamente: di che coprirci, per mostrare che non cercava se non l'uso". E poiché l'uso dei vestimenti e degli alimenti tra gli uomini è distinto e si ha in particolare, perciò spesso la divina Scrittura usa questi nomi, cioè: mio e tuo secondo quello: Si sono divisi i miei vestimenti, e sulla mia veste hanno gettato la sorte (Io. XIX). E Cristo aveva i borsellini. Che queste cose si intendano quanto all'uso, è chiaro per Agostino nelle parole di quell'apostolo che dice tutte le cose sono vostre dicendo: "Tutte le cose sono nostre, cioè le superiori, le uguali e le inferiori. Le superiori sono nostre per goderne, come Dio Trinità, e le uguali per convivere, come gli Angeli [ed. Migne XXXV, 1348, ove tuttavia leggiamo: "Quando avremo ottenuto quella beatitudine, le nostre saranno per vedere le superiori, le nostre saranno per convivere le uguali, le nostre saranno per dominare le inferiori..... Non saranno infatti signori, ma piuttosto consorti degli angeli, dei quali è detto: Saranno uguali agli angeli Lei"], che sono anche ora nostri, perché per l'uso ci sono, come le cose dei signori si dicono essere dei servi non per dominio, ma perché per l'uso sono loro". Questo Agostino, e si pone la medesima autorità di Agostino nel libro [secondo] delle questioni evangeliche e si cita nella glossa ai Romani VIII e nel secondo dei Sentenze cap. Tutte le cose infatti ecc. Da questo diritto divino anche agli uomini che abbracciavano il cammino della perfezione
[4] GIOVANNI XXII (An. VIII - 1323)
5 espressamente e la stessa Sacra Scrittura, per mezzo della quale certamente gli articoli della fede ortodossa si provano, riguardo alle cose predette contenga apertamente il fermento della menzogna e di conseguenza, per quanto in essa è, evacuando interamente la sua fede, renda la fede cattolica (togliendo la sua prova) dubbia e incerta, d'ora innanzi sia da ritenersi erronea e ereticale per consiglio dei nostri fratelli con questo editto perpetuo dichiariamo. E inoltre d'ora innanzi affermare pertinacemente, che al nostro Redentore predetto e ai suoi apostoli [in] quelle cose che la Sacra Scrittura testimonia che essi ebbero, non è affatto loro proibito il diritto di dire: questo è mio proprio, questo è tuo proprio (XIV, q. I et III in principio, VIII di. in prine, et cap. Quo iure, et XII, q. I cap. Dilectissimis). E di questo stato di perfezione Pietro in persona di tutti gli apostoli disse: Ecco noi abbiamo lasciato tutto e ti abbiamo seguito; e Cristo, mostrando da ciò che essi meritano nel regno dei cieli una gloria eccellente, dice: Voi, che mi avete seguito, quando il Figlio dell'uomo siederà sul trono della sua maestà, siederete anche voi sopra dodici troni ecc., come si ha in Matth. cap. XIX. Da questo diritto è proibito agli uomini che si dedicano alle perfezioni di contendere in giudizio, dicendo Cristo: Se uno vorrà toglierti la tunica e contendere con te in giudizio, lascia a lui anche il mantello. Da questo diritto divino inoltre agli apostoli e a coloro che professano la loro vita competette e compete al tempo della necessità comprare e vendere, onde si dice nel cap. IV di Giovanni: I suoi discepoli andarono nella città per comprare cibi; che poi questo abbiano fatto al tempo della necessità, cioè quando altrimenti non fosse stato loro provveduto di vettovaglie per mezzo dell'aiuto umano, è evidente nello stesso vangelo, quando si dice che Gesù venne nella città della Samaria, e che i Samaritani non si contavano fra i Giudei; e nel cap. IX di Luca si dice: Entrarono in una città dei Samaritani, per preparargli alloggio, e non lo ricevettero. Da queste cose è evidente, che i Samaritani erano inospitali verso i Giudei; onde agli apostoli non sarebbe stato provveduto di cibo per mezzo dell'aiuto umano, se non avessero comprato. — In altro modo si dice che uno ha dominio e proprietà di diritto cioè positivo, cioè di diritto degli imperatori, che per iniquità fu introdotto, cioè affinché gli uomini dicano: questo è mio proprio, questo è tuo proprio; e in giudizio anche contendano, come si dice nei capitoli predetti VIII di. Quo iure, et XII, q. I Dilectissimis. E di questo modo di avere il diritto di proprietà e dominio parla la legge (ff.: De verborum significatione 1.): «avere» si dice in due modi (e ff.: De verborum significatione 1. Stipulatio ista, cioè avere), e da questo diritto di avere si dà e compete in giudizio l'azione e l'eccezione (ff.: De acquirendis re. do. 1. Rem in bonis) e da ciò provengono le liti. E tale dominio e proprietà abdicare, come una privata persona può e appartiene alla perfezione, così anche un collegio singolare di uomini, che hanno le veci di una singolare persona (ff.: De fideiussore Licet mortuo), può dal suo intero collegio abdicare, e appartiene al culmine della perfezione. E di tale abdicazione in particolare e in comune, che sia meritoria e santa e anche insegnata da Cristo e dagli apostoli, parla la decretale Exiit qui seminat (§ Porro) e molte altre costituzioni fatte dai Romani Pontefici sulla regola e stato dei frati Minori. Al dominio però e al diritto e alla comunità emananti dal diritto divino, per mezzo del quale è la verità (in Columba, I Inhumili ecclesia), non è salubre né lecito rinunziare. Da queste cose è evidente, che è errore dire semplicemente e assolutamente ovvero indefinitamente, che Cristo e gli apostoli non ebbero alcunché in particolare né anche in comune, e così escludere ogni modo di avere e di conseguenza includere, che essi non ebbero alcune cose quanto all'uso di fatto in particolare né in comune, e che, in quanto furono prelati della Chiesa militante e dell'amministrazione ovvero dispensazione, non ebbero il diritto di usare le cose offerte ovvero concesse a loro e di venderle o donarle, come dicono i sacri canoni, poiché ciò contraddice alla Sacra Scrittura e ai sacri canoni e alla detta decretale Exiit qui seminat che dice, che Cristo ebbe i borsellini ecc. E segue, che nella detta costituzione Cum inter nonnullos si dice, cioè che l'affermare ciò pertinacemente sia da ritenersi ereticale. Dire però con la detta determinazione della Chiesa posta nella detta decretale Exiit qui seminat, cioè che l'abdicazione della proprietà di tutte le cose tanto in particolare quanto in comune per amore di Dio sia meritoria e santa, la quale anche Cristo mostrando la via della perfezione con la parola insegnò e con l'esempio confermò e che gli apostoli, in quanto furono professori della povertà eccelsa, di cui si dice: Ecco noi abbiamo lasciato tutto ecc., volendo vivere perfettamente per i canali della loro dottrina e vita derivarono, e che Cristo talvolta ebbe i borsellini condiscendendo agli infermi, e di conseguenza che Cristo e i suoi apostoli mostrando la via della perfezione non ebbero la proprietà delle cose e il dominio in particolare o appropriato al loro privato collegio di apostoli, che è dal diritto degli imperatori e implica liti e fu introdotto per iniquità, come è stato detto, non è ereticale né erroneo né questo in alcun modo sembra dire la detta costituzione Cum inter nonnullos, che della detta decretale Exiit qui seminat nulla affatto fa menzione, né la toglie né a essa in alcunché sembra derogare: anzi poiché lo stesso santissimo padre e signore signore Giovanni pp. XXII pronunziò per consiglio e assenso dei signori cardinali, che la decretale Exiit qui seminat fu salutarmente edita, solida, chiara e lucida e digerita con molta maturità, come nella sua costituzione, che incomincia Quorumdam, è contenuto espressamente, e il concilio di Vienne nella costituzione Exivi de Paradiso con giudizio contraddittorio approvò in questa parte la determinazione fatta nella predetta decretale Exiit qui seminat, in nessun modo deve dirsi né credersi, che per alcune parole generali poste nella detta ultima costituzione abbia voluto sovvertire quanto dai suoi predecessori e da se stesso con molta maturità fu definito (extra de electione cap. Ecclesia nostra). Ma deve essere pronto accordare i diritti ai diritti (c. De insuffic. dotibus Licet una cum similibus) e la costituzione seguente secondo la precedente deve essere esposta e intesa (extra: De officio et pot. iudi. deleg. cap. Super quaestionum in principio) né alla costituzione precedente per la seguente si deroga, se non in quanto si trova espresso (cap. De aedif. priv. 1. ult. et ff.: De adimendis et transferendis legatis, 1.: Alumnae cioè che le figlie e in ant. de administrandis officiis in sacris appellationibus ad finem, e nei diritti volgari: che non si muta, stare non è proibito, cap. De testamentis 1. Sancimus, et cap. De appellat. 1. Praecipimus)».
6 « Inoltre dopo l'edizione e la pubblicazione della detta costituzione Cum inter nonnullos lo stesso signor papa, per consiglio del sacro collegio dei signori cardinali, nella condanna che fece della postilla che P[ietro] Io[anni Olivi] scrisse sull'Apocalisse, ebbe il consiglio dei maestri in sacra pagina, ai quali affidò l'esame della stessa postilla, tra i quali maestri furono i frati G(uglielmo) di Lauduno arcivescovo di Vienne e Pietro di Palude dell'Ordine dei Predicatori [promosso il 29 marzo 1329 a patriarca di Gerusalemme] e molti altri maestri di altri ordini e stati; nel quale giudizio per gli stessi maestri per iscritto sotto i loro sigilli anche in forma di pubblico strumento consegnato al detto signor papa, riguardo a un certo articolo che il detto P. Io. scrisse nella detta postilla, il cui tenore dell'articolo parola per parola è questo: « Poiché dalla testimonianza autentica e dalla conferma della Chiesa romana risulta che la regola dei Minori edita dal beato F[rancesco] è veramente e propriamente quella evangelica che Cristo osservò in se stesso e impose agli apostoli e fece scrivere nei suoi vangeli, e tuttavia questo risulta dalle testimonianze irrefragabili dei libri evangelici e delle altre sacre scritture e dai loro perfetti espositori, come è stato mostrato abbondantemente altrove », i detti maestri in sacra pagina su questo articolo danno il loro consiglio in queste parole: [non potessero usare né avessero il diritto di vendere o donare, né di acquistare da esse altre cose, che tuttavia la sacra scrittura testimonia che essi fecero delle cose predette o suppone espressamente che potessero fare, poiché tale asserzione evidentemente include nei predetti il loro uso e i loro gesti non giusti (il che certamente riguardo all'uso, ai gesti o ai fatti del nostro redentore Dio figlio è empio pensare, contrario alla sacra scrittura e] « Se il detto P. Io. accoglie queste parole secondo l'intelletto e la dichiarazione e la determinazione di Exiit qui seminat, dice il vero; se invece intende, come egli stesso dichiara altrove e i suoi seguaci asseriscono, che la regola del beato F. sia veramente e propriamente la stessa cosa e identica al vangelo di Cristo e viceversa, e che il signor papa non abbia potestà su di essa come neppure sul vangelo, oppure che tutto ciò che è nella regola del beato F., Cristo l'abbia osservato alla lettera e l'abbia imposto agli apostoli da osservare: tutto questo semplicemente lo riteniamo eretico, ridicolo e insano », Né questo è provato da alcuna testimonianza che induca queste parole del detto concilio. Da queste cose può risultare chiaramente a chiunque abbia intelletto, che lo stesso signor papa per mezzo della detta costituzione Cum inter nonnullos non intende affatto togliere o mutare la detta determinazione posta nella sopradetta decretale Exiit in questa parte. Lo stesso signor papa inoltre, quando nel concistoro si leggeva la detta costituzione Cum inter nonnullos, alla parola di un certo cardinale che diceva al medesimo signor papa che nella stessa costituzione esprimesse che sarebbe eretico affermare pertinacemente che Cristo e gli apostoli non ebbero proprietà e dominio delle cose in particolare né in comune, rispose: non lo faremo ». « Inoltre ultimamente [il 18 luglio 1323] il prefato signor papa iscrisse nel catalogo dei santi il venerabile dottore frate Tommaso d'Aquino. Il quale dottore nel libello che edisse contro coloro che condannano lo stato di coloro che non hanno possessioni in comune e domini delle cose ma cercano il vitto per mendicità, il quale libello inizia: Ecce inimici tui sonuerunt, c[apitolo] V determina espressamente e prova per autorità del vangelo e dei santi dottori della Chiesa, che abbandonare possessioni e ricchezze delle cose tanto in particolare quanto in comune è un certo grado più alto, contenuto sotto la perfezione evangelica; e nelle risposte che dà agli argomenti in contrario, dice parola per parola così: « Al XVII argomento si deve dire che la Chiesa, poiché sostiene molti infermi, che non facilmente senza il conforto dei beni temporali potrebbero condurre la vita ecclesiastica, conviene che possieda facoltà comuni nella Chiesa, abbandonate le proprie, e specialmente per sostenere i poveri; non tuttavia da questo segue che non sia conveniente che da questi uomini, che hanno abbandonato i propri beni, sia condotta la vita religiosa senza possessioni comuni. E sebbene la perfezione apostolica non sia annullata da coloro che hanno possessioni comuni, tuttavia è espressa più chiaramente in coloro che, abbandonate le proprie, mancano anche delle comuni ». Così lì. E a quello che è obiettato dai nemici di tale povertà in particolare e in comune, che Cristo ebbe la borsa, nello stesso libello risponde in queste parole: « A quello che in ottavo è obiettato, si deve dire che, sebbene non sia precetto che nulla di denaro sia riservato dai santi per gli usi necessari; è tuttavia consiglio; né il Signore ebbe la borsa, quasi altrimenti non potesse essere provveduto, ma per portare in sé la persona degli infermi, affinché credessero loro lecito ciò che vedevano osservato da Cristo ». Così lì. Che prova per autorità dei santi dottori della Chiesa, e più avanti nello stesso libello e capitolo dice così: « Al XIV si deve dire che, come è stato detto sopra, il Signore fece riservare denaro nelle borse per gli usi necessari, affinché condiscendesse agli infermi; e perciò non deve essere ritenuto per superstizione se alcuni uomini perfetti non vogliono riservare denari; e Cristo sebbene facesse riservare denaro, non lo aveva da alcune possessioni, ma piuttosto gli era ministrato dai fedeli a modo di elemosina ». Così lì. E più avanti nello s[tesso] c[apitolo] dice così: « Al XXII si deve dire che, sebbene i santi padri abbiano approvato quel modo di avere possessioni in comune, non tuttavia hanno riprovato questo modo di rinuncia in comune; e perciò non è presuntuoso seguire questo modo. Altrimenti nulla di nuovo potrebbe essere istituito che non fosse stato osservato anticamente; tuttavia questo modo di vivere fu osservato anticamente da molti santi padri e nella Chiesa primitiva ». Così il detto dottore. Se dunque la dottrina di questo detto dottore fosse stata contro la fede del vangelo o apertamente contraria alla divina scrittura e di conseguenza erronea e eretica, non è verosimile né credibile che il prefato santissimo padre signor Giovanni papa lo avesse iscritto in alcun modo nel catalogo dei santi ». « Né a questo si oppone che il prefato venerabile dottore nella sua Summa nella seconda serie dice che avere qualcosa in comune non diminuisce la perfezione della religione, adducendo a questo XII, q. I, cap. Expedit; poiché, come può raccogliersi dalle ragioni da lui addotte a provare questo, intende che avere in comune non diminuisce nulla di quella perfezione che è essenzialmente annessa alla religione, che consiste nell'abdicazione della proprietà e del dominio di tutte le cose in particolare o in singolare, di cui parla il capitolo extra de sta[tu] mo[nachorum] cap. Cum ad monasterium (in fine) e il detto cap. Expedit, e che i santi Ilario, Agostino, Benedetto e molti altri aventi in comune possessioni e domini delle cose a sufficienza professarono. Non intende invece che non diminuisca nulla di quella perfezione che è di supererogazione e di culmine, per cui si abdicano le possessioni nel proprio e nel comune e si sceglie lo stato di mendicità; altrimenti, se di tale avesse inteso, il che non sia, avrebbe incorso nella sentenza che il fel. rec. signor Alessandro IV per consiglio dei signori cardinali proferì contro tutti coloro che asseriscono che tale abdicazione della proprietà e del dominio di tutte le cose tanto in particolare quanto in comune non è della perfezione evangelica e non merita nella retribuzione eterna gloria eccellente (come è contenuto più pienamente in due costituzioni edite da questo pontefice su questo, una delle quali inizia Romanus pontifex e l'altra Non sine mulla cordis amaritudine), e sarebbe stato contrario a se stesso e al suo ordine e alla sua precedente determinazione che scrisse nel predetto suo libello; il che di un tanto dottore parrebbe assurdo dire. — Né si oppone che si dica che, sebbene il detto dottore nel detto opuscolo Ecce inimici abbia detto che non avere possessione in comune e cercare il vitto per mendicità è contenuto sotto la perfezione evangelica, non tuttavia disse né intese che abdicare completamente la proprietà e il dominio di tutte le cose in particolare e in comune sia contenuto sotto la perfezione evangelica, poiché avere in comune dominio e proprietà di alcune cose necessarie alla vita non induce, come dicono, la sollecitudine della carità impediente. E veramente non si oppone; poiché tutte le ragioni e le autorità che adduce a provare che lo stato di mendicità sia lecito e contenuto sotto la perfezione evangelica, così argomentano: lo stato di coloro che abdicano la proprietà e il dominio di tutte le cose in particolare e in comune è contenuto sotto la perfezione evangelica come lo stato di coloro che in alcune poche cose dicono di mantenere in comune la proprietà e il dominio e sufficienti possessioni in comune, onde possono vivere senza mendicità, si asserisce che si abdicano dal loro stato, massime poiché avere in alcune cose dominio e proprietà introdotto dal diritto delle genti o civile non sia necessario alla vita umana. Nulla infatti è necessario alla vita umana se non l'uso delle cose. E poiché l'uso degli alimenti è necessario per conservare l'essere della natura, al quale ciascuno è indispensabilmente obbligato dal precetto della legge naturale e divina, non può rinunziarsi al loro uso. Alla proprietà invece, poiché non conserva l'essere della natura, può rinunziarsi. E oltre l'uso nulla nelle cose deve cercarsi, come è stato provato sopra. Se infatti il dominio e la proprietà di case, libri, vestimenti e denari, da cui [nemico della dottrina cattolica]: la loro asserzione pertinace per consiglio dei nostri frati d'ora in poi deve essere ritenuta meritamente erronea e la dichiariamo eretica. A nessuno dunque assolutamente degli uomini sia lecito infrangere questa pagina delle nostre dichiarazioni o osare di contrastarvi temerariamente. Se qualcuno invece ecc. Dato ad Avignone, il 12 dicembre, anno settimo.
Notes
- 1 Reg. Vat. t. 76, ep. 5 de curia, apud Wadd. 1. c. ad an. 1323, n. 4; cfr. supra n. 486, et infra not. ad n. 628. * Alias: Ven. fratri Andreae episcopo Terracinen., vicario nostro in spir. in Urbe. Cfr. JRayn. Ann. eccl. ad a. 1323 n. 61. Ista constitutio unacum aliis constitutionibus Quia nonnun - quam , Ad conditorem canonum , Quia quorundam (cfr. supra nn. 464 ac 486 et infra n. 554) argumenta praebuit continuae disceptationis, oppositionis, falsae interpretationis. Ita quidam dicebant, eadem constitutione constare, quod haereticum esset id asserere, quod verba decretalis Exiit qui seminat docent. Inter « armaria » Arch. Yat. (XXX, 42, fol. 89-93) responsum quoddam servatur, quod Ioanni XXII hac de quaestione consilium petenti videtur esse datum quodque post postillam Petri Ioannis Olivi damnatam (cfr. infra n. 600 a) est scriptum. Id referre opus fuerit. Sequuntur itaque « Responsiones ad oppositiones eorum , qui dicunt , quod Ioannes papa XXII sententialiter definivit in constitutione Cum inter nonnullos, haereticum fore censendum asserere illud , quod in decretali Exiit qui seminat § Porro continetur. Videtur salvo iudicio saniori, quod verba dictae constitutionis [Cum inter nonnullos ] non obvient nec contradicant determinationi ecclesiae positae extra de verborum significatione cap. Exiit qui seminat in [libro decret.] quinto § Porro , nec a sententiis reverendorum patrum et doctorum in sacra pagina fratrum Bonaventurae in sua apologia et Iohannis de Pezano [Peckham ord. Min., cfr. Leni fle-Ilerle 1. c. II, 401] in libro de perfectione evangelica traditis discrepent nec a determinationibus capituli generalis ordinis Minorum [Perusii mense iunio a. 1322 celebrati]. Nam habere aliquid, quantum ad praesentem materiam pertinet, accipitur tripliciter. Uno modo quantum ad usum facti simplicem; et hoc modo servi et religiosi, qui servi dicuntur et pro mortuis reputantur (cap. Le episcopis et Cie. 1. Leo nobis f. 1 in fine, in textu et glossa, et LIV di. cap. Multos habere dicuntur quantum ad usum facti ff. De peculio 1. Nec senius et 1. Id vestimentum, et notatur plene XII, q. I, cap. Non dicatis). Et de hoc modo habendi expresse loquitur decretalis praedicta Exiit qui seminat et decr. Exivi de Paradiso , posita in VII libro, in quibus dicitur, quod fratres Minores secundum regulam beati Francisci habere possunt unam tunicam et unam aliam etc., et tamen in eisdem dicitur, quod ipsi fratres nihil sibi approprient vel appropriare nihil sibi possunt in speciali vel etiam in communi. Per quod apparet, quod habere ibi sumitur quantum ad simplicem facti usum. Et secundum hunc modum Christus et apostoli habuerunt in speciali et etiam in communi aliquando loculos. Quorum apostolorum locum et vitam tenent monachi quantum ad abdicationem proprietatis et dominii omnium rerum in speciali, ut habetur et notatur expresse XVI, q. I, cap. Ex auctoritate .
- The OCR source may not give this act complete (heading or dating clause not recognised); text as extracted.
Machine translation, not reviewed. The original text is authoritative.