Quod multum

Sulla libertà della Chiesa

Enciclica di papa Leone XIII ·

QUOD MULTUM
LETTERA ENCICLICADI SUA SANTITÀ LEONE PP. XIII

1 Ciò che desideravamo vivamente e da molto tempo, cioè che ci fosse l’occasione di parlarvi come abbiamo fatto con i Vescovi di numerose altre popolazioni, con il proposito cioè di comunicarvi i Nostri consigli sugli argomenti che concernono la prosperità del cristianesimo ed il bene degli Ungheresi, Ci è reso possibile in maniera particolarmente positiva da queste stesse giornate nelle quali l’Ungheria, memore e lieta, celebra il bicentenario della liberazione di Buda.

2 Fra i meriti nazionali degli Ungheresi questa liberazione rimarrà di spicco per sempre, in quanto i vostri antenati recuperarono, con la pazienza ed il valore, la città capitale, nella quale i nemici si erano insediati per un secolo e mezzo.

3 Affinché rimanessero la memoria e la gratitudine per tale favore divino, giustamente Papa Innocenzo XI, Pontefice Massimo, stabilì che il 2 settembre, giorno nel quale si compì il prestigioso avvenimento, in tutto il mondo cristiano si celebrino riti solenni in onore di Santo Stefano, che fu il primo fra i vostri re apostolici.

4 Per la verità, si sa che la Sede Apostolica ebbe parte – e non certo di ultimo piano – nel meraviglioso e faustissimo evento del quale parliamo, che è quasi nato spontaneamente come conseguenza della splendida vittoria riportata tre anni prima sullo stesso nemico, presso Vienna; senza dubbio essa va attribuita in gran parte e a buon diritto all’impegno apostolico di Innocenzo; infatti, a partire da allora, le forze maomettane cominciarono ad indebolirsi.

5 In verità, anche prima di quel periodo, i Nostri Predecessori si erano preoccupati, in situazioni analoghe, di alimentare le forze dell’Ungheria con il suggerimento, con gli aiuti, con il denaro, con le alleanze. Da Callisto III ad Innocenzo XI sono molti i Pontefici Romani che sarebbe opportuno enumerare a questo titolo per rendere loro merito.

6 Uno eccelle fra tutti, Clemente VIII, al quale – quando Strigonia e Vincestgraz furono affrancate dalla dominazione turca – le massime Assise del regno decretarono pubblici ringraziamenti, poiché egli solo si era prodigato in favore dei derelitti, quasi disperati sulla loro sorte.

7 Pertanto, come la Sede Apostolica non è mai venuta meno alle aspettative della gente ungherese, ogni volta che toccò loro combattere contro i nemici della religione e dei costumi cristiani, così ora che la commemorazione di un evento attesissimo commuove gli animi, a voi volentieri si unisce nella comunione di una giusta gioia; pur tenendo conto della diversità dei tempi, questo solo vogliamo e a questo solo Ci dedichiamo: confermare la moltitudine nella professione cattolica e parimenti impegnarci per quanto possiamo nell’allontanare il comune pericolo, in quanto il Nostro compito è provvedere alla salvezza delle genti.

8 La stessa Ungheria è testimone che nessun dono più grande può giungere da Dio, alle singole persone o alle comunità, che quello di abbracciare, col Suo intervento, la verità cattolica e conservarla una volta ricevuta. In un enorme dono di tal fatta è automaticamente racchiusa la somma degli altri beni grazie ai quali non solo gli individui possono ottenere la felicità eterna nei cieli, ma le nazioni stesse giungono ad una prosperità degna di tale nome. Poiché il primo dei re apostolici aveva ben capito questo, nulla egli soleva richiedere con più calore a Dio; niente, in tutta la vita, seguì con più attenzione e con maggior costanza che portare la fede cattolica in tutto il regno e stabilirla fin da principio su solidi fondamenti. Perciò subito cominciò, fra i Pontefici Romani e i re ed il popolo d’Ungheria, quello scambio di attenzioni e di cortesie che non vennero mai meno nel periodo successivo.

9 Stefano fondò e creò il regno, ma volle ricevere il diadema regio solo dal Pontefice Romano; fu consacrato re dall’autorità pontificia, ma volle che il suo regno fosse offerto alla Sede Apostolica; fondò con munificenza non poche sedi Vescovili e diede vita piamente a molte organizzazioni, ma in queste meritorie azioni ha avuto come compagne la massima benevolenza e l’indulgenza assolutamente singolare della Sede Apostolica in molte circostanze. Dalla sua fede e dalla sua pietà il re santissimo trasse la luce del consiglio e le migliori norme per governare lo Stato. Da null’altro, se non dall’assiduità della preghiera, egli ottenne quella forza d’animo con la quale rintuzzò le crudeli congiure dei nemici e respinse vittorioso i loro assalti.

10 Così, auspice la religione, è nata la vostra nazione: conservandola come custode e come guida, siete giunti non solo alla maturità, ma alla forza del comando e alla gloria a pieno titolo.

11 L’Ungheria ha conservato santa ed inviolata la religione ricevuta dal suo re e padre come un’eredità, anche nei tempi più difficoltosi, quando un pernicioso errore allontanò i popoli confinanti dal seno materno della Chiesa. Parimenti, insieme alla fede cattolica, il rispetto e l’amore devoto verso la sede di Pietro rimasero costanti nel re Apostolico, nei Vescovi e in tutto il popolo; d’altronde vediamo che continue testimonianze confermano la propensione favorevole e la paterna benevolenza dei Pontefici Romani verso gli Ungheresi. Oggi, dopo che sono trascorsi tanti secoli e sono accadute tante cose, rimangono, grazie a Dio, gli antichi vincoli; le stesse virtù dei vostri antenati non si sono assolutamente estinte nei posteri. Lodevole è inoltre l’impegno profuso, non senza frutto, nell’adempimento degli impegni Vescovili: il conforto fornito nelle calamità; lo studio mirato a difendere i diritti della Chiesa; la costante e fervida volontà di mantenere la fede cattolica.

12 Mentre riflettiamo su queste cose, l’animo è mosso da un giocondo senso di letizia, e a Voi, Venerabili Fratelli, e al popolo ungherese volentieri indirizziamo la lode meritata per avere ben agito. Tuttavia non possiamo tacere ciò che non sfugge quasi a nessuno, cioè quanto i tempi siano ostili alla virtù; quante volte la Chiesa sia combattuta con artifici; quanto ci sia da temere, fra tanti pericoli, che la fede, indebolita, languisca, anche là dove è solida e fondata su radici profondissime. È sufficiente ricordare quella funestissima fonte di mali che sono i principi del razionalismo e del naturalismo, diffusi senza freno dappertutto. Ne conseguono innumerevoli allettamenti corruttori: il dissenso o l’aperta opposizione del potere pubblico alla Chiesa; la pervicace audacia delle sette clandestine; il sistema qua e là adottato di educare la gioventù senza alcun rispetto per Dio.

13 Se mai in altri tempi, in questo di certo converrà che sia universalmente accertata non solo l’opportunità ma l’assoluta necessità della religione cattolica per la tranquillità e la salute pubblica. È confermato da quotidiane riprove fino a che punto si spingono a schiacciare lo Stato coloro che si sono abituati a non temere alcuna autorità e a non porre freni alle proprie bramosie. Perciò non può essere più un segreto per alcuno a che cosa mirino; con quali arti si adoperino; con quale tenacia muovano battaglia.

14 I più grandi imperi e le repubbliche più fiorenti sono costretti a combattere praticamente in ogni momento con branchi di uomini di tal fatta, uniti dalla sintonia delle opinioni e dalla comunione nelle azioni: pertanto ne deriva sempre qualche pericolo per la sicurezza pubblica. In alcuni luoghi, per contrastare un’audacia tanto grande e malvagia, con saggezza si è deciso di accrescere l’autorità dei magistrati e la forza delle leggi. Tuttavia, per evitare le minacce del socialismo, c’è un modo eccellente ed efficacissimo, impiegato il quale poco varrà come deterrente la paura della pena; esso consiste nel fatto che i cittadini siano profondamente attaccati alla religione e che le loro azioni siano improntate a devozione ed amore per la Chiesa. Questa è infatti la custode santissima della religione, la madre e l’educatrice degl’innocenti costumi e di tutte le virtù che spontaneamente sgorgano dalla religione. Coloro che seguono con spirito religioso integro i precetti del Vangelo, per ciò stesso automaticamente restano lontani da qualsiasi ombra di socialismo. Infatti la religione ordina che, come si venera e si teme Dio, così si deve essere soggetti ed obbedienti al legittimo potere; vieta assolutamente i comportamenti sediziosi; vuole che ciascuno veda rispettati i propri beni ed i propri diritti; vuole che coloro che hanno maggiori ricchezze aiutino con bontà d’animo le moltitudini dei poveri. Accompagna i bisognosi con ogni forma di carità; allevia coloro che soffrono con la più soave consolazione, con l’annunciata speranza di beni infiniti ed immortali, che giungeranno tanto maggiori quanto più duramente e più a lungo gli uomini avranno patito.

15 Per questi motivi, coloro che governano le nazioni non possono far nulla di più saggio ed opportuno che permettere alla religione di diffondersi negli animi senza alcuna barriera, per richiamarli, tramite i suoi precetti, all’onestà ed integrità dei costumi. Diffidare della Chiesa e trattarla con sospetto è in primo luogo palesemente ingiusto, ed inoltre non giova a nessuno, se non ai nemici dell’ordinamento civile e a coloro che sono desiderosi di sconvolgere il sistema.

16 L’Ungheria, per grazia di Dio, non ha visto i rilevanti moti nelle città, le folle terribili che in altri luoghi hanno distrutto la tranquillità delle popolazioni. Ma il pericolo incombente impone a Noi, e a Voi parimenti, Venerabili Fratelli, di vigilare e di sforzarci ogni giorno di più per mantener vivo e fiorente, costà, il nome della religione, e garantire l’onore delle istituzioni cristiane.

17 A tal fine, è auspicabile in primo luogo che la Chiesa possa godere, in tutto il regno Ungherese, di quella libertà piena e totale di cui godeva un tempo e di cui si è servita solo per il bene comune. Noi Ci auguriamo soprattutto che siano abolite dalle leggi le disposizioni che sono in conflitto con i diritti della Chiesa, ne limitano la libertà d’azione e pregiudicano la professione del cattolicesimo. Per ottenere ciò, Noi e Voi dobbiamo costantemente impegnarci, nell’ambito consentito dalle leggi, così come tanti illustri personaggi hanno fatto in precedenza. Frattanto, per tutto il tempo in cui resteranno vigenti le norme di legge di cui parliamo, è vostro compito far sì che nuocciano il meno possibile alla salvezza, dopo avere ammonito minuziosamente i cittadini su quali siano gli obblighi di ciascuno in tale frangente. Indicheremo alcuni punti che sembrano essere i più pericolosi.

18 Il primo dovere è dunque abbracciare la vera religione: in nessuna età dell’uomo esso può essere limitato. Nessuna età è priva di valore nel regno di Dio. Chiunque, saputo ciò, deve comportarsi di conseguenza, senza alcuna esitazione: dalla volontà di agire in tal senso scaturisce per ciascuno un sacro diritto, che non si può violare se non con la massima ingiustizia. Analogamente, coloro che hanno cura d’anime hanno il fondamentale compito di ammettere a far parte della Chiesa tutti coloro che, in età matura per decidere, chiedono di essere ammessi. Perciò, se i curatori d’anime sono costretti a scegliere diversamente, è necessario che essi sopportino la severità delle leggi umane piuttosto che provocare l’ira di Dio vendicatore.

19 Per quanto concerne la società coniugale, impegnatevi, Venerabili Fratelli, affinché si radichi profondamente negli animi la dottrina cattolica sulla santità, unità e perpetuità del matrimonio; affinché sia spesso ricordato alla gente che i matrimoni fra cristiani, per la loro stessa natura, sono soggetti soltanto al potere ecclesiastico. Sia ricordato che cosa la Chiesa pensa ed insegna a proposito di quello che chiamano matrimonio civile; con quale atteggiamento e con quale spirito i cattolici debbano obbedire a leggi di codesto tipo; come non sia lecito ai cattolici, e ciò per validissime ragioni, contrarre matrimonio con cristiani estranei alla religione cattolica; chiunque osi far ciò, al di fuori della benevola autorità della Chiesa, pecca contro Dio e contro la Chiesa stessa.

20 Poiché il problema è – come vedete – così diffuso, coloro a cui compete debbono impegnarsi il più possibile affinché nessuno, per nessun motivo, s’allontani da questi precetti. Tanto più perché in questa materia più fortemente che in altre l’obbedienza alla Chiesa è strettamente connessa, tramite vincoli necessari, al benessere dello Stato. La società domestica alimenta e contiene infatti i principi e, per così dire, le basi migliori della vita civile; pertanto da ciò derivano in gran parte la pace e la prosperità della nazione. La società domestica si sviluppa secondo lo stesso andamento dei matrimoni; e i matrimoni non possono riuscire bene se non regolati da Dio e dalla Chiesa. Privato di queste condizioni; asservito alle alterne passioni; iniziato contro la volontà di Dio e privato perciò dei necessari conforti celesti: tolta anche la comunione di vita sul tema che maggiormente preme, cioè la religione, inevitabilmente il matrimonio genera frutti amarissimi, fino all’ultima distruzione delle famiglie e delle società. Perciò sono meritevoli non solo nei confronti della religione, ma anche della patria, quei cattolici che da due anni (da quando le Assemblee legislative ungheresi stabilirono ed ordinarono che fossero validi i matrimoni dei cristiani con gli ebrei) unanimemente e, a voce libera, ripudiarono tale norma ed ottennero con successo che fosse mantenuta l’antica legge sui matrimoni. Ai loro voti si unì, da tutte le parti dell’Ungheria, la unanime volontà di molti che confermavano di pensarla nello stesso modo ed approvavano la decisione con testimonianze palesi. Analoga univocità di pensiero ed altrettanta costanza d’animo possano essere espresse ogni volta che ci sia da combattere in favore del cattolicesimo; la vittoria sarà raggiunta; alla peggio, rimossa l’indolenza e superata l’inerzia, sarà più vigile e fruttuosa l’azione futura qualora i nemici del cristianesimo volessero assopire ogni valore cattolico.

21 Alla comunità deriverà un’utilità non minore se ci si preoccuperà di educare la gioventù con rettitudine e saggezza fin dall’età infantile. Tali sono i tempi e le abitudini in cui assolutamente troppe persone – con molto impegno – si dedicano a distogliere dalla vigilanza della Chiesa e dalla più proficua virtù religiosa i giovani dediti alle lettere. Vengono vagheggiate e talora richieste scuole che chiamano neutre, miste, laiche, allo scopo indubitabile che gli allievi crescano nella più totale ignoranza delle cose sante e senza alcuna preoccupazione religiosa. Dato che il male è tanto maggiore e tanto più diffuso dei rimedi, vediamo svilupparsi una generazione incurante del bene dell’anima, non partecipe della religione, spessissimo empia. Tenete lontana dalla vostra Ungheria, Venerabili Fratelli, con ogni mezzo e con ogni possibile sforzo, una calamità così grande. In questo momento è di grande giovamento non solo per la Chiesa ma anche per lo Stato educare gli adolescenti indirizzandoli fin dall’infanzia verso costumi cristiani e sapienza cristiana. Tutti coloro che ragionano correttamente capiscono perfettamente ciò; infatti vediamo in molti luoghi e in gran numero i cattolici intensamente impegnati nell’educazione dei bambini, e a tal fine si dedicano con attività preminente e costante, senza preoccuparsi né del costo né dell’imponente fatica. Conosciamo molte persone, anche in Ungheria, che con analogo proposito si sforzano di ottenere lo stesso risultato; nondimeno permettete, Venerabili Fratelli, che Noi sollecitiamo sempre più il vostro impegno episcopale.

22 Certamente, data la gravità del tema, noi dobbiamo desiderare e volere che alla Chiesa sia integralmente consentito di svolgere, nell’educazione pubblica dei fanciulli, quei ruoli che le sono stati attribuiti dal cielo; né possiamo esimerci dal richiedere con insistenza che vi dedichiate con zelo a questo obiettivo. Intanto non cessate di ammonire i capi famiglia, affinché non sopportino che i loro figli frequentino scuole dove si teme che la fede cristiana sia in pericolo. Allo stesso tempo fate sì che vi siano in abbondanza scuole raccomandabili per la correttezza dell’istituzione e la probità degl’insegnanti, governate dalla vostra autorità e dalla vigilanza del Clero. Vogliamo che sia così non soltanto nelle scuole elementari, ma anche in quelle di lettere e delle più avanzate discipline.

23 Grazie alla pia generosità degli antichi e soprattutto alla munificenza dei vostri re e dei vostri Vescovi, esistono molte eccellenti strutture per coloro che si dedicano allo studio delle lettere. Gode di ottimo ricordo fra Voi, elogiato anche dalla posterità, il Cardinale Pazmany, Arcivescovo di Strigonia, che fondò il grande Liceo cattolico di Budapest e lo fornì di una ricchissima dote. È bello ricordare che un’opera di tale entità fu compiuta con la pura e sincera intenzione di promuovere la religione cattolica; analogo intento fu confermato dal re Ferdinando II, affinché la verità della religione cattolica rimanesse intatta nei luoghi in cui era fiorente; dov’era indebolita fosse nuovamente rafforzata e il culto divino fosse propagato ovunque. Noi abbiamo ben chiaro con quanta forza e con quanta costanza vi siete adoperati affinché, senza alcun mutamento rispetto alla natura originaria, codeste sedi di ottimi studi continuino ad essere come le vollero i loro fondatori e cioè Istituti cattolici, nei quali la struttura, l’amministrazione e l’insegnamento rimangano sotto il potere della Chiesa e dei Vescovi. Vi esortiamo a non tralasciare alcuna occasione e a tentare con ogni mezzo affinché da ogni parte si consegua tale nobile ed onesto risultato. Lo otterrete certamente, considerata la grande sensibilità religiosa del Re Apostolico e la saggezza degli uomini che guidano lo Stato; non è infatti pensabile che vi tocchi sopportare che sia negato alla Chiesa Cattolica ciò che è stato concesso alle organizzazioni che sono in contrasto col cattolicesimo.

24 Se lo spirito dei tempi richiederà che si dia vita a nuovi istituti di questo tipo o che siano ingranditi quelli esistenti, non dubitiamo che seguirete l’esempio dei predecessori e vorrete dar prova di religiosità. Ci è stato anzi riferito che vi state preoccupando di realizzare un’opportuna accademia per formare insegnanti eccellenti. Ottima decisione quant’altre mai, all’altezza della vostra saggezza e della vostra virtù; speriamo che possiate portarla a compimento in breve tempo, con l’aiuto di Dio.

25 Se è importante per il bene pubblico l’educazione di tutti gli adolescenti, tanto più è importante quella di coloro che devono essere avviati ai sacri ministeri. A questa dovete dedicarvi, uno per uno, Venerabili Fratelli, ed impiegare la maggior parte delle vostre veglie e delle vostre fatiche; infatti i giovani chierici sono una speranza, e per così dire un abbozzo di forma sacerdotale; Voi conoscete bene di quanta fama la Chiesa goda per i suoi sacerdoti e come ne tragga giovamento la stessa salvezza eterna delle genti. Per formare un chierico sono assolutamente necessarie due cose: la dottrina per la cultura della mente, e la virtù per la perfezione dell’anima. Alle discipline umanistiche sulle quali è solitamente basata l’educazione dell’adolescente, vanno aggiunte le discipline sacre e quelle canoniche, dopo essersi assicurati che la dottrina di tali materie sia sana, assolutamente incorrotta, intieramente in accordo con i documenti della Chiesa (soprattutto di questi tempi) e ricca di forza e di argomenti, affinché sia in grado di esortare... e confutare coloro che contraddicono.

26 La santità della vita, senza la quale la scienza è solo vento e non costruisce, racchiude non soltanto i costumi probi ed onesti, ma anche l’insieme delle virtù sacerdotali donde deriva la somiglianza con Gesù Cristo, sommo ed eterno sacerdote, che è la caratteristica dei buoni preti. A questo tendono i Seminari; e Voi, Venerabili Fratelli, avete non poche istituzioni di rilievo sia per preparare i ragazzi alla vita sacerdotale, sia per formare solidamente i sacerdoti. Le vostre preoccupazioni e i vostri pensieri siano concentrati soprattutto su questi obiettivi; procurate che all’insegnamento delle lettere e delle scienze siano posti uomini di valore, nei quali l’esattezza della dottrina sia unita all’innocenza dei costumi, affinché a buon diritto possiate fidarvi di loro in un settore così importante. Scegliete i responsabili della cultura e i maestri di religiosità fra coloro che eccellono per prudenza, saggezza ed esperienza; la regola della vita comune venga temperata dalla vostra autorità in modo che gli alunni non solo non compiano qualcosa di contrario alla pietà, ma anzi abbondino di tutti quegli strumenti con i quali si alimenta la fede: con opportuni esercizi siano stimolati al quotidiano miglioramento delle virtù sacerdotali. Dall’impegno e dalla diligenza spesi per formare i sacerdoti riceverete frutti più desiderabili, e vi accorgerete che sarà molto più facile e molto più vantaggioso gestire il vostro ruolo di Vescovi.

27 Ma è necessario che le vostre paterne cure si spingano ancora più in là, in modo da accompagnare i sacerdoti nel compimento stesso dei loro sacri doveri. Con attenzione e con delicatezza, come conviene alla vostra carità, controllate che essi non assumano mai atteggiamenti profani; che non siano mossi né dalla cupidigia né dalla preoccupazione per impegni secolari: che anzi eccellano esemplarmente nella virtù e nelle opere, senza mai tralasciare la preghiera ed accostandosi castamente ai sacri misteri. Cresciuti e rafforzati con queste concezioni, i sacerdoti affronteranno spontaneamente la fatica quotidiana degl’incarichi sacri e si dedicheranno con impegno, come è giusto, ad educare gli animi della gente, soprattutto con la predicazione e con il ricorso ai sacramenti.

28 Per ritemprare le forze del loro animo, che per la debolezza umana non possono essere perennemente al culmine, non c’è nulla di meglio che – come altrove è consuetudine particolarmente apprezzata – ritirarsi di tanto in tanto per periodiche meditazioni spirituali, disponibili, in tali periodi, soltanto per Dio e per se stessi. Quanto a Voi, Venerabili Fratelli, visitando, secondo la vostra discrezione le diocesi, avrete naturalmente e opportunamente l’occasione di conoscere le attitudini e le abitudini dei singoli, e parimenti di accertare che cosa – nelle contingenti circostanze – sia necessario proibire (e con quali motivazioni) oppure correggere, se si sia insediato, qualche peccato. In questo caso, affinché il potere della disciplina ecclesiastica non sia infranto, dove sia necessario occorrerà applicare con la giusta severità le norme dei canoni sacri: tutti dovranno capire che il sacerdozio e i vari gradi della dignità altro non sono che il premio delle buone azioni, e che sono riservati a coloro che abbiano servito la Chiesa; che si siano prodigati per la salvezza delle anime; che siano apprezzati per dottrina e per integrità di vita.

29 Con un Clero dotato di queste virtù, si sarà provveduto in misura non esigua anche a favore del popolo, il quale – amante com’è della Chiesa ed attentissimo alla religione dei padri – volentieri si lascerà condurre dai ministri della fede.

30 Voi non dovete tuttavia tralasciare alcuna di quelle attività che vi paiano valide per conservare fra la gente l’integrità della dottrina cattolica, la disciplina evangelica nelle azioni, nella vita, nei costumi. Impegnatevi affinché spesso vengano intraprese sacre missioni per l’educazione delle anime; mettete alla loro testa uomini di provata virtù, animati dallo spirito di Gesù Cristo ed infiammati di carità per il prossimo.

31 Per prevenire od eliminare gli errori d’opinione, distribuite con abbondanza fra il popolo scritti che collimino con la verità e conducano alla virtù. Sappiamo che già si sono costituite società che hanno proprio questo lodevole e fruttuoso obiettivo, e che non si sono impegnate invano. Noi desideriamo che esse crescano di numero, e che di giorno in giorno ottengano risultati sempre più positivi. Ancora questo vogliamo: che Voi stimoliate tutti, ma in particolare coloro che eccellono per cultura, ricchezza, dignità o potere, affinché in ogni momento della vita, in privato e in pubblico, curino con il massimo impegno il nome della religione e la causa della Chiesa; secondo la vostra indicazione più fortemente si sforzino e non rifiutino di aiutare e far sviluppare tutte le iniziative cattoliche già esistenti o che saranno create.

32 Allo stesso modo è necessario resistere ad alcune opinioni fallaci – elaborate a sproposito con lo scopo di proteggere l’onore individuale – che addirittura ripugnano alla fede ed ai precetti dei comportamenti cristiani ed aprono la strada ad azioni turpi e scellerate. Infine è necessaria la vigilanza assidua e coraggiosa contro le associazioni illecite delle quali deve essere capito in anticipo e sventato l’influsso con tutti i mezzi, in particolare quelle che abbiamo indicate altrove specificatamente nella Nostra Lettera Enciclica. Vogliamo che di questo vi incarichiate con solerzia tanto maggiore, dal momento che società di codesto genere quanto più sono numerose ed hanno ricchezze, tanto più hanno potere.

33 Queste sono le cose, Venerabili Fratelli, che vi abbiamo scritto sotto la spinta della carità; confidiamo che esse saranno accolte da tutto il popolo Ungherese con animo pronto all’obbedienza.

34 Se i vostri padri trionfarono a Buda contro un nemico odiosissimo, ciò non fu ottenuto soltanto dalla forza bellica, ma dal vigore della fede, la quale, così come all’inizio generò gran forza e prestigio all’impero, così procurerà prosperità nella popolazione e gloria all’estero in futuro. Noi desideriamo che codesti benefici e codesti favori vi siano destinati, e perciò preghiamo, con l’intercessione della grande Vergine Madre di Dio, alla quale il regno d’Ungheria è consacrato e dalla quale ha anche preso il nome. Per lo stesso fine umilmente imploriamo l’intervento di Santo Stefano che, avendo ornato e avvantaggiato il vostro Stato con ogni genere di benefici, lo guarderà dall’alto dei cieli, come Noi speriamo, e lo proteggerà con sicuro patrocinio.

35 Con questa speranza, a Voi singolarmente, Venerabili Fratelli, al Clero ed a tutti i vostri fedeli impartiamo la Benedizione Apostolica più affettuosa nel Signore, come auspicio dei doni celesti e testimonianza della Nostra paterna benevolenza.

36 Dato a Roma, presso San Pietro, il 22 agosto 1886, anno nono del Nostro Pontificato.

37 LEONE PP. XIII

Fonte: www.vatican.va.

Testo inglese

QUOD MULTUMENCYCLICAL OF POPE LEO XIII ON THE LIBERTY OF THE CHURCH
To the Bishops of Hungary.Venerable Brothers, Greetings and ApostolicBenediction.

0a We have long and ardently desired an opportunity to address you with an apostolic letter. Just as We have addressed the bishops of many other nations, We desire to inform you of Our plans, which concern the prosperity of the Christian cause and the salvation of the Hungarian nation. These days present Us with an excellent opportunity, since Hungary is celebrating the liberation, two centuries ago, of Budapest. - That victory will stand out forever in the memory of the Hungarian people. It was granted to your ancestors, because of their strength and perseverance, to recapture their capital city, which for a century and a half had been occupied by their enemies. That the grace and memory of this divine blessing might remain, Pope Innocent XI justly decreed a celebration throughout all Christendom in honor of St. Stephen, the first of your apostolic kings, on the second day of September, the anniversary of this great event. Moreover it is well-known that the Apostolic See took a significant part in the almost spontaneous victory three years before over the same foe at Vienna. This victory, rightly attributed in great part to the apostolic efforts of Pope Innocent, began the decline of the influence of the Mohammedans in Europe. - Besides, even before that age and under similar circumstances, Our predecessors assisted the Hungarian forces with counsel, aid, money, and treaties. From Callistus III to Innocent XI, many Roman Ponfiffs are recorded whose names deserve to be honored for their activity in such affairs. Let Clement VIII serve as an example. When Stregan and Vincentgraz were liberated from the domination of the Turks, the highest councils of the kingdom decreed that public thanks be given to him for he alone had come to their aid opportunely at a time when the situation was almost beyond hope. Therefore, just as the Apostolic See never failed the people of Hungary whenever they had to fight the enemies of religion and Christian morality, so now, when happy memories inspire the people, We gladly join you in sharing their joy. Taking into account the differing conditions of time, We desire to confirm the people in their profession of the Catholic faith and also to assist them in warding off common dangers. In this way We shall serve the public good.

1 Stephen

2 Hungary herself knows that no gift of God either to individuals or to nations is greater then to receive by His grace the Catholic faith, and having received it, to keep it with perseverance. This gift contains an abundance of other gifts by means of which individual persons receive both eternal happiness in heaven and greatness and prosperity for their state on earth. When Stephen first clearly grasped this truth, he asked God for nothing more vehemently, indeed he labored for nothing more energetically and consistently, than to obtain the Catholic faith for his whole kingdom and to establish it on a firm foundation from the very beginning. Therefore very early he began a change of studies and offices among the Roman bishops, the kings, and the people of Hungary which future ages did not abolish. Stephen founded and built a kingdom, but received his crown only from the Roman Pontiff, for he wanted to offer his kingdom to the Apostolic See. He established many Episcopal Sees, endowing munificently, and founding piously. Accompanying these many good works was the good pleasure and indulgence of the Apostolic See in many matters altogether singular. From his faith and piety, this holy king drew the light of counsel and the best norms for ruling his kingdom. He acquired his strength from diligence in prayer, by which he put down the evil plots of public enemies and returned as victor from the attacks of his foes. - Thus under the auspices of religion, your state was born. Under the same guardian and leader, you have come at quick march not only to maturity, but also to the strength of empire and the glory of your name. Hungary has kept holy and inviolate the faith received from her king and parent as an inheritance, and this despite the great difficulties of the times, when neighboring nations were drawn from the bosom of the Church by pernicious error. Faith, obedience and devotion to the Apostolic See have remained constant in kings, bishops, and all the people. In turn We see the predilection and paternal benevolence of the Roman Pontiffs for the Hungarian people confirmed by many testimonies. Today after many centuries and many events, the original intimate friendship remains, by the blessing of God. The virtues of your ancestors are by no means lacking in their descendants. There are many laudable and fruitful labors of the episcopate: relief in calamities, zealous defense of the rights of the Church, and your constant and courageous determination to preserve the Catholic faith.

Current Evils

3 When We recall these things, Our soul is filled with joy. To you and to the people of Hungary, We gladly pay the tribute of praise for things well done. - But We cannot remain silent. Everyone knows how inimical to virtue these times are and how the Church is attacked. We have much to fear amid such dangers, lest a shaken faith languish even where it has taken strong and deep roots. It is enough to recall rationalism and naturalism, those deadly sources of evil whose teachings are everywhere freely distributed. We must then add the many allurements to corruption: the opposition to or open defection from the Church by public officials, the bold obstinacy of secret societies, here and there a curriculum for the education of youth without regard for God. - And if ever, then surely now is the time to realize not only how appropriate, but entirely necessary the Catholic religion is for public safety and tranquility. Daily experience proves to what lengths they who fear no authority nor have ever restrained their passions will go to undermine the state. Indeed, everyone knows what they intend, what means they employ, and with what perseverance they labor. The mightiest empires and the most flourishing states are compelled to contend almost every hour with such societies of men, joined together in unity of intention and likeness of deeds. Thus, the public safety is always in danger. Against such audacity of evil men, a good plan has been perfected in some places, that the authority of magistrates and the force of laws be well prepared.

Effective Means of Restraining Socialism

4 Nevertheless to restrain the danger of socialism there is only one genuinely effective means, in the absence of which the fear of punishment has little weight to discourage offenders. It is that citizens should be thoroughly educated in religion, and restrained by respect for and love of the Church. For the Church as parent and teacher is the holy guardian of religion, moral integrity, and virtue. All who follow the precepts of the Gospel religiously and entirely are, by this very fact, far from the suspicion of socialism. For religion commands us to worship and fear God and to submit to and obey legitimate authority. It forbids anyone to act seditiously and demands for everyone the security of his possessions and rights. It furthermore commands those who have wealth to come graciously to the aid of the poor. Religion aids the needy with all the works of charity and consoles those who suffer loss, enkindling in them the hope of the greatest eternal blessings which will be in proportion to the labor endured and the length of that labor. Therefore those who rule the states will do nothing wiser and more opportune than to recognize that religion influences the people despite all obstacles and recalls them to virtue and uprightness of character through her teachings. To distrust the Church or hold it suspect is, in the first place, unjust, and in the second, profits no one except the enemies of civil discipline and those bent on destruction.

Keep Religion Flourishing

5 By the blessing of God great civil unrest and the gathering of fearsome mobs, which have occurred elsewhere, have been spared the people of Hungary. But threatening dangers force all of us to strive by daily zeal to assure that the name of religion flourishes there and that honor endures in its Christian institutions. - For this reason the Church should enjoy full and integral freedom in the whole kingdom of Hungary as it did in former times, and this for the common good. As for Us, We are most anxious that those things which conflict with the rights of the Church, diminish its liberty of action, and impede the profession of the faith be removed from the laws. To attain this end both We and you must constantly labor, as far as We legally can and as so many illustrious men have already done. Meanwhile, as long as these laws remain, it is your duty to see to it that they injure the common security as little as possible and to admonish the citizens what they have to do in this matter. We shall mention some statutes which seem more injurious than others.

6 To embrace religion is a most serious duty, which is nor to be restricted by age. No age is unfit for the kingdom of God. As everyone knows this, so he ought to act without delay, for from the will to act is born the right to act for everyone, which cannot be violated without the greatest injury. Therefore, if pastors of souls are forced to make a choice in the matter, they must choose to endure the penalties prescribed by civil law rather than provoke the wrath of an avenging God.

Marriage

7 You must labor, venerable brothers, that Catholic teaching about the sanctity, oneness, and perpetuity of matrimony takes firm root in souls. Remind the faithful frequently that the marriage of Christians is subject solely to ecclesiastical authority. Remind them also what the Church thinks and teaches concerning so called civil marriage and with what mind and heart Catholic people should obey such laws. Further remind them that even for the gravest of reasons it is not permitted to enter into marriage with Christians who are not Catholics; those who do so without the authority and indulgence of the Church sin before God and the Church. Since these issues are so vital, all who have a concern in this matter should most diligently see to it, as far as they can, that no one sins here for any reason. For in this especially, obedience to the Church is necessarily bound to the public interest. This is the reason why the beginnings and best principles of civil life depend in great part on domestic society, so that the peace and prosperity of the state result in large part from marriage. Nor can marriage succeed except under the care of God and the Church. Deprived of such care and entered upon contrary to the will of God, matrimony is reduced to the service of various passions, is deprived of necessary heavenly aids, and is despoiled of that common life which is of greatest concern to man, i.e., religion. Of necessity it produces bitter fruit, to the great harm of the family and of the state. For this reason We must commend those Catholic men who, when the legislative assembly of Hungary was asked two years ago whether it would consider the marriage of Christians with Jews valid, rejected the proposal unanimously and freely and succeeded in having the old marriage law retained. Their vote received the approval of the vast majority of people from all parts of Hungary, proving with admirable testimony that the people thought and felt as they did. May there be Like consent and similar constancy whenever the Catholic cause is in controversy, for then victory will be at hand. At least civil life will be more vigorous and fruitful when languor and sloth have been banished, for these are the means by which the enemies of the Christian name certainly wish to stupefy all Catholic virtue.

Catholic Education of Youth

8 Nor will less profit accrue to the state if the education of youth is wisely and rightly provided for from the beginning. Such are the times and customs that too many people with too much effort strive to keep studious youth away from the vigilance of the Church and the salutary virtue of religion. Schools called neuter, mixed, and lay are popular and sought out here and there, doubtless with the intention that the students grow up ignorant of all things holy and of all religious concerns. Since this evil is more widespread and greater than its remedies, we see a progeny growing up uninterested in spiritual goods, without religion and often impious. Keep so great a calamity out of Hungary with all your energy! The education of youth from childhood in Christian habits and Christian wisdom is today of the greatest possible concern not only to the Church, but also to the state. All who are truly wise understand this. That is why We see many Catholic men in many places who are deeply concerned about the proper upbringing of youth, devoting special and constant effort to this matter, undismayed by the greatness of the labor or by the cost. We also know of many in Hungary who are working toward the same goal with similar proposals. Permit Us nevertheless to rouse your episcopal zeal even more. - In this grave situation, We desire that in the public education of youth, that part be reserved to the Church which has been divinely assigned to it. All We can do is to exhort you to deal vigorously with this matter. Meanwhile continue to admonish fathers again and again not to permit their children to study and learn so as to threaten injury to their Catholic faith. At the same time see to it that the schools which are under your or the clergy's direction be commendable for their soundness of doctrine and the uprightness of their teachers. This is to be understood not only of primary schools, but also of those of higher learning.

Centers of Study

9 With God-fearing generosity, and especially with the liberal contributions of your kings and bishops, many noble institutions devoted to the study of letters have been established. The memory of Cardinal Pazmany, Archbishop of Esztergom, is still alive among you, not only as the founder of the Catholic University at Budapest, but also as its generous patron. It is inspiring to recall that he undertook so great a work out of the pure and sincere motive of advancing the Catholic religion. King Ferdinand II confirmed this when he said of its purpose that the truth of the Catholic religion would remain unshaken where it flourished; where weakened, it would be strengthened, and divine worship would 6e propagated everywhere. We realize how diligently you have labored to ensure that these excellent centers of study retain their original nature, the kind that their founders intended, namely that they remain Catholic Institutions. Their household, administration, and faculty are entirely under the control of the Church and the bishops. Therefore We exhort you to continue to encourage this noble and excellent venture. And you will succeed because of the goodness of the Apostolic King and the prudent men in charge of the government; also, what has been given to non-Catholic communities will not be denied to the Catholic Church. - If the tenor of the times demands that some new institutions are to be founded or old ones expanded, We have no doubt that you will imitate the example of your fathers and their devotion to religion. In fact We have received reports that you are already planning a school for the training of teachers; this is an excellent plan, one worthy of your wisdom and virtue. That you may accomplish it quickly with the Lord's help is Our prayer and exhortation.

Education of Priests

10 If the education of all youth in general contributes a great deal to the true welfare of the state, this is much more true of the education of those aiming at ordination. To this matter you must give special attention; it should occupy the greater portion of your vigils and labors, since the youths destined for orders are the hope and, as it were, the incomplete form of future priests. You surely know how much the reputation of the Church and the eternal salvation of her people depend on priests. - In the education of clerics, two elements are absolutely necessary: learning for the development of the mind and virtue for the perfection of the spirit. To the ordinary humanistic subjects in which youths are educated must be added Sacred and Canonical studies. Care must be taken that their content is sound and everywhere pure, in full harmony with the documents of the Church and eloquent, so that the priest may be able to exhort . . . even those who contradict. - Holiness of life, without which knowledge puffs up and does not edify, consists not only in good and honorable habits, but also in that group of sacerdotal virtues which makes good priests exemplars of Jesus Christ, the eternal High Priest. For this purpose there are sacred seminaries. You have some for youths preparing for the priesthood and others for the education of seminarians, all of them well-founded. Choose teachers and spiritual directors for these institutions thoughtfully. They should be men of sound doctrine and good morals, men to whom you can confidently entrust a matter of such great importance. Choose rectors and spiritual guides who are outstanding in prudence, counsel, and experience. The common life and discipline should be so arranged by your authority that not only will the students never offend against piety, but that there will be an abundance of all aids which nourish piety. The students should thus be encouraged to make daily progress in acquiring the sacerdotal virtues. Your industrious and diligent labors in the education of priests will bear much desirable fruit, making your episcopal office easier to administer and producing a richer profit for all.

Assistance for Priests

11 But it is necessary that your paternal care extend further, namely to the assistance of priests in the exercise of their duties. Skillfully and sweetly, as becomes your love, see to it that they are not exposed to worldly temptations and that they are not led by selfish desires or concern for secular affairs. See to it that they excel in virtue, providing an example of deeds well-done. Further, see to it that they never fail in their devotion to prayer and that they approach the sacred mysteries spotlessly. When supported and strengthened by these defenses, they will gladly fulfill their daily sacred duties and fittingly turn to the studious cultivation of the spirits of their people, especially by the ministry of word and sacraments. - But to renew the strength of soul which human weakness does not allow to flourish constantly, nothing seems more effective than that they retire from time to time to meditation, devoting all of their time solely to God and themselves. This is the custom in other places and has proven very successful. Furthermore you will easily and spontaneously get to know the talents and the habits of individual priests as you go about administering your dioceses. You will also learn what you have to do by way of prohibition in this matter, and what evils have to be eradicated. To do this and to save ecclesiastical discipline from violation, you must use the just severity of canon law where necessary. All must understand that both the priesthood and the various grades of dignity are no more than a reward for useful labors. For this reason they are reserved for those who have served the Church, who have labored in the care of souls, and who are distinguished for their learning and the holiness of their lives.

Concern for the Faithful

12 When the clergy is distinguished by these virtues, the people will profit in no small measure, since they love the Church, are very devoted to the ancestral religion, and easily and willingly submit to the directives of their pastors. - However you must never fail to make sure that the integrity of Catholic doctrine is preserved in the people and that Evangelical discipline is retained in their actions, life and character. Let frequent sacred retreats for the care of souls be undertaken. To direct this work, choose men of tried virtue, animated by the spirit of Christ, and inflamed with love of neighbor. - Well-written pamphlets to guard against errors or to extirpate them should be widely disseminated. They must be in accord with the truth and encourage virtue. Some societies have already taken up this laudable proposal, with fruitful results. We wish therefore that their number increase and that their success continue from day to day. - Another thing We wish all of you to do, but especially those of you who excel in learning, dignity, and authority, is that in both private and public life, you be solicitous for the good name of religion. Let the cause of the Church be more vigorously prosecuted under your leadership. Let all present and future institutions founded to promote the Catholic cause be willingly aided and increased. - In like manner you must oppose certain false opinions, perversely proposed to safeguard each one's dignity, but which are entirely contrary to the precepts and faith of Christian customs and which open the door to many pernicious and criminal acts. - Finally you must assiduously acid vehemently oppose improper organizations, particularly those which We have mentioned in our encyclicals to other places, whose contagion must be averted by every means. In this matter, We desire that you exercise care in proportion to their number, power, and resources.

13 Urged by Our love, this is what We have to prescribe for you, venerablebrethren, and which We trust will be accepted by the whole nation of Hungarywith prompt obedience. - The fact that your forefathers triumphed somagnificently over bitter foes at Budapest was not solely due to their warlikefortitude, but also to the strength of religion. Just as in the beginningreligion gave birth to the strength and authority of a great empire, so it alsopromises for the future prosperity at home and glory abroad. All of thesethings, whether they are for your honor or for your advantage, We desire foryou, and We pray that you obtain them with the assistance and under thepatronage of the Blessed Virgin, Mother of God. The kingdom of Hungary has beenconsecrated to her and received its name from her. For the same reason Weearnestly ask the aid of St. Stephen,who has blessed your kingdom with every kind of gift for its glory and growth. We have the certain hope that he will look down from heaven and guard you with his strong patronage.

14 Relying on this hope, venerable brothers, We impart to you individually, tothe clergy, and to all your people, as a sign of heavenly gifts and a proof ofOur paternal good will, Our apostolic benediction.

14a Given at Rome at St. Peter's, August 22, 1886, in the ninth year of Our pontificate.

14b LEO XIII

Official English text, the Holy See (vatican.va); original Latin. Fonte: vatican.va.

Testo latino

EPISTOLA ENCYCLICA SSMI D. N. LEONIS PAPAE XIII AD EPISCOPOS HUNGARIAE*
LEO XIII
Venerabiles fratres, salutem et Apostolicam Benedictionem

1 Quod multum diuque optabamus, ut litteris Nostris opportune liceret affari Vos, quemadmodum Episcopos ex aliis gentibus nonnullis affati sumus, eo videlicet proposito ut vobiscum consilia Nostra de rebus communicaremus, quae ad prosperitatem christiani nominis salutemque Hungarorum pertinere viderentur; id Nobis est per hos ipsos dies optima opportunitate datum, cum liberatam duobus ante saeculis Budam memori laetitia Hungaria concelebret. — In domesticis Hungarorum laudibus haec quidem futura est ad perennitatem insignis, maioribus vestris contigisse ut civitatem principem, quam saeculi unius dimidiatique spatio hostes insederant, virtute et constantia recuperarent. Cuius divini beneficii ut et recordatio maneret et gratia, merito Innocentius XI P. M. decrevit, ut postridie calendas Septembris, quo die tanta gesta res est, sacra solemnia in honorem sancti Stephani, primi ex regibus vestris apostolicis, toto orbe christiano agerentur. Iamvero satis est cognitum, suas Apostolicae Sedi, nec sane postremas, fuisse partes in hoc, de quo loquimur, maximo faustissimoque eventu, qui velut sponte consecutus est ex nobilissima, tribus ante annis, de eodem hoste ad Vindobonam victoria : quae sane magna ex parte apostolicis Innocentii curis iure tribuitur, et qua parta debilitari Maomethanorum opes in Europa coeptae sunt. — Verumtamen et ante illam aetatem in similibus saepe temporibus Decessores Nostri augendas Hungariae vires curaverunt consilio, auxiliis, pecunia, foederibus. A Callisto III ad Innocentium XI plures numerantur Pontifices romani, quorum nomen honoris caussa hoc in genere appellari oportet. Unus sit instar omnium Clemens VIII cui cum Strigonium et Vincestgraz e Turcarum essent dominatu vindicata, summa regni Consilia decrevere ut grates publice agerentur, quod derelictis ac prope desperatis rebus suis, ille unus opportune et prolixe opitulatus esset. — Itaque sicut Apostolica Sedes Hungarorum generi nunquam defuit, quoties ipsis esset cum hostibus religionis morumque christianorum depugnandum, ita nunc, quando auspicatissimae memoriae permovet animos recordatio, vobiscum libens coniungitur iustae communione laetitiae: habitaque dissimilium temporum ratione, hoc volumus, hoc agimus unice, confirmare in professione catholica multitudinem, pariterque conferre, quoad possumus, operam ad communia pericula propulsanda: quo ipso assequemur, ut a Nobis saluti publicae serviatur.

2 Ipsa testis est Hungaria, munus a Deo nullum posse vel hominibus singulis vel civitatibus dari maius quam ut eius beneficio et accipiant catholicam veritatem et acceptam cum perseverantia retineant. In eiusmodi munere per se maximo inest aliorum bonorum cumulata complexio, quorum ope non solum homines singuli sempiternam in caelis felicitatem, sed civitatis ipsae magnitudinem veri nominis prosperitatemque adipisci queant. Quod cum princeps regum apostolicorum plane intellexisset, nihil a Deo consuevit vehementius contendere, nihil in omni vita aut laboriosius curavit aut constantius egit, quam ut fidem catholicam toti regno inferret, ac stabilibus fundamentis vel ab initio constitueret. Igitur maturrime coepit inter romanos Pontifices et reges populumque Hungariae illa studiorum officiorumque vicissitudo, quam consequens aetas nulla sustulit. Statuit fundavitque Stephanus regnum : sed regium diadema non nisi a romano Pontifice accepit : consecratus auctoritate pontificia rex est, sed regnum suum Apostolicae Sedi oblatum voluit; Episcopales sedes non paucas munifice condidit, complura pie instituit, sed hisce meritis comitata vicissim est summa Apostolicae Sedis benignitas, et indulgentia multis in rebus omnino singularis. A fide, a pietate sua hausit rex sanctissimus consilii lumen, optimasque gubernandae reipublicae normas: neque alia re nisi assiduitate precandi fortitudinem animi adeptus est eam, qua vel nefarias perduellium coniurationes opprimeret, vel oblatos hostium impetus victor refutaret. — Ita, religione auspice, nata civitas vestra : eademque custode et duce, non ad maturitatem solum, sed ad firmitudinem imperii gloriamque nominis pleno gradu pervenistis. Fidem a rege ac parente suo, velut haereditate acceptam, sancte inviolateque Hungaria servavit, idque vel in summis temporum difficultatibus, cum populos finitimos a materno Ecclesiae sinu perniciosus error abduxit. Pariter cum fide catholica obsequium et pietas erga Petri Sedem in rege Apostolico, in Episcopis, in populo universo constans permansit: vicissimque romanorum Pontificum propensam in Hungaros voluntatem paternamque benevolentiam videmus perpetuis testimoniis confirmatam. Hodieque, tot et saeculorum et casuum decurso spatio, manent, Dei beneficio, necessitudines pristinae; et illae maiorum vestrorum virtutes haudquaquam extinctae sunt in posteris. Illa certe laudabilia, in Episcopalibus officiis consumpti nec sine fructu labores : calamitatum quaesita solatia : tuendis Ecclesiae iuribus collatum studium: conservandae fidei catholicae constans et animosa voluntas.

3 Haec quidem reputans; iucundo laetitiae sensu movetur animus; Vobisque Venerabiles Fratres, et populo Hungarico meritam recte factis laudem libentes persolvimus. — Sed silere tamen non possumus, quod latet sane neminem, quam sint passim infensa virtuti tempora, quot oppugnetur Ecclesia artibus, quam in tot periculis metuendum, ne fides labefacta ibi etiam languescat, ubi maxime firma et altissimis est defixa radicibus. Satis est meminisse funestissimum illud malorum principium, rationalismi et naturalismi placita in omnes partes libere disseminata. Accedunt innumerabiles corruptelarum illecebrae: potestatis publicae saepe ab Ecclesia aut aversa voluntas aut aperta defectio; sectarum clandestinarum pervicax audacia; iuventutis nullo ad Deum respectu instituendae inita passim ratio. — Atqui si unquam alias, profecto hoc tempore videre omninoque sentire homines oporteret quanta sit religionis catholicae ad tranquillitatem salutemque publicam non opportunitas solum, sed plane necessitas.

4 Quotidianis enim experimentis constat, quo tandem respublicas impellere moliantur ii qui nullius vereri auctoritatem, nec frenos cupiditatum suarum ullos perferre assueverunt. Scilicet quid spectent, quibus nitantur artibus, qua pertinacia contendant, nemini iam obscurum esse potest. Imperia maxima, respublicae florentissimae dimicare prope in singulas horas coguntur cum eiusmodi hominum gregibus, consiliorum societate et agendorum similitudine invicem coniunctis, unde periculum aliquod securitati publicae semper impendet. Contra tantam rerum malarum audaciam saluberrimo consilio alicubi perfectum est, ut auctoritas magistratuum et vis armaretur legum. Verumtamen ad prohibendus socialismi terrores una est ratio optima maximeque efficax, qua sublata, parum ad deterrendum valet poenarum metus, quae in eo consistit ut ad religionem penitus informentur cives, verecundiaque et amore Ecclesiae teneantur.

5 Est enim religionis sanctissima custos, et innocentiae morum omniumque virtutum, quae a religione sponte proficiscuntur, parens educatrixque Ecclesia. Quicumque religiose integreque praecepta sequuntur Evangelii, hoc ipso longe a socialismi suspicione abesse necesse est. Iubet enim religio, uti Deum colere ac metuere, ita subesse atque obtemperare potestati legitimae; vetat quippiam seditiose facere: vult salvas suas cuique res, salva iura: qui maiores opes habent, eos inopi multitudini benigne subvenire. Egenos prosequitur omni caritatis numero, calamitosos suavissima consolatione perfundit, spe proposita bonorum maximorum et immortalium, quae tanto futura sunt ampliora, quanto aut gravius homo laboraverit aut diutius. — Quamobrem qui civitatibus praesunt, nihil sunt aut sapientius aut opportunius acturi, quam si religionem siverint, nulla re impediente, innuere in animos multitudinis, eosque ad honestatem integritatemque morum praeceptis suis revocare.

6 Ecclesiae diffidere, eamve suspectam habere, primum est aperte iniustum, deinde, praeter inimicos disciplinae civilis cupidosque rerum evertendarum, prodest nemini.

7 Ingentes motus ei vicos, turbasque formidolosas, quibus est alibi civitatum tremefacta quies, Hungaria quidem, Dei beneficio, non vidit. Sed instantia pericula Nos pariter ac Vos, Venerabiles Fratres, omnino iubent attendere animum ad cavendum, et maiore in dies studio eniti, ut istic floreat vigeatque religionis nomen, suusque institutis christianis honos permaneat. — Hac de caussa illud in primis optandum, ut Ecclesia toto regno Hungarico plena atque integra libertate fruatur, quali fruebatur alias, nec nisi ad communem utilitatem uti consuevit. Nobis profecto maxime est in votis, ut ea e legibus tollantur, quae cum iuribus Ecclesiae discrepant, et eius facultatem agendi minuunt, et professioni catholici nominis officiunt. Id ut impetretur, Nobis Vobisque, quoad per leges licet, constanter elaborandum tot iam clari viri hoc eodem proposito elaboraverunt. Interea quandiu sunt illa, de quibus loquitur, legum iussa mansura, vestrum est conari ut saluti quam minime noceant, admonitis diligenter civibus, quae sua sint in hoc genere officia singulorum. Aliquot indicabimus capita, quae perniciosiora ceteris videntur esse.

8 Sic, veram amplecti religionem maximum officium est, quod nulla hominum aetate potest esse circumscriptum. Nulla Dei regno infirma aetas. Ut illud quisque novit, ita debet sine ulla cunctatione efficere: ex efficiendi autem voluntate ius unicuique sanctissimum gignitur, quod violari sine summa iniuria non potest. Simili de caussa, eorum, qui curam gerant animarum, verissimum itemque permagnum officium est in Ecclesiam cooptare, quotquot matura ad iudicandum aetate, ut cooptentur, petant. Quamobrem si animarum curatores alterutrum malle cogantur, necesse est eos humanarum legum severitatem potius subire, quam vindicis Dei iram lacessere.

9 Ad societatem coniugalem quod attinet, date operam, Venerabiles Fratres, ut alte descendat in animos doctrina catholica de sanctitate, unitate, perpetuitate matrimonii: ut saepe in memoriam populi revocetur, coniugia christianorum soli potestati ecclesiasticae, suapte natura, subesse : quid Ecclesia sentiat et doceat de eo quod matrimonium civile vocant: qua mente, quo animo catholicos homines istiusmodi parere legi oporteat : non licere catholicis, idque maximis de caussis, nuptias cum christianis coniungere a professione catholica alienis; quique id facere, non ex auctoritate indulgentiaque Ecclesiae ausi sint, eos in Deum, in Ecclesiam ipsam peccare. Cumque haec res tanti sit, quanti videtis esse, universi, ad quos ea cura spectat, quantum possunt, diligentissime provideant ut ab eiusmodi praeceptis nemo ulla ratione discedat. Eo vel magis quod, si alia in re, certe in hac, de qua dicimus, obtemperatio Ecclesiae cum salute reipublicae necessariis quibusdam est nexa et iugata vinclis. Etenim principia, ac velut elementa optima vitae civilis societas domestica nutricatur et continet: proptereaque hinc pendet magnam partem pacatus et prosperus civitatis status. Atqui talis domestica societas est, qualis exitu matrimoniorum efficitur: nec bene evenire matrimonia queunt, nisi Deo moderante et Ecclesia. His demotum conditionibus maritale coniugium, in servitutem redactum variarum libidinum, contra Dei voluntatem initum, itaque adiumentis despoliatum caelestibus iisque pernecessariis, sublata etiam communione vitae in eo, quod hominum interest maxime, id est in religione, fructus acerbissimos gignat necesse est, ad extremam familiarum civitatumque perniciem. Quamobrem bene, nec solum de religione, sed etiam de patria meruisse iudicandi sunt catholici viri, qui abhinc duobus annis cum Coetus legumlatorum Hungariae rogarentur, vellent iuberent rata esse christianorum cum hebraeis matrimonia, eam rogationem concordibus animis et libera voce repudiarunt, et ut antiqua lex de coniugiis probaretur, pervicerunt. Quorum suffragiis ex omnibus Hungariae partibus comitata est assentiens voluntas plurimorum, idem se et sentire et probare luculentis testimoniis confirmantium. Similis consensus et par animi constantia adhibeatur, quotiescumque pro re catholica dimicatio sit: iam erit consecutura victoria: minimum, experrectior et fructuosior futura vitae actio, pulso languore excusaque desidia, qua christiani nominis inimici omnem catholicorum virtutem utique consopiri vellent.

10 Nec minor manabit in civitatem utilitas, si recte ac sapienter instituendae iuventuti vel a primis puerorum aetatulis consulatur. Is est temporum morumque cursus, ut nimis multi nimioque opere contendant vigilantia Ecclesiae saluberrimaque religionis virtute prohibere deditam litteris adolescentiam. Adamantur atque expetuntur passim scholae, quas appellant neutras, mixtas, laicales, eo nimirum consilio ut alumni in summa sanctissimarum rerum ignoratione nullaque religionis cura adolescant. Eiusmodi malum quia et latius et maius est, quam remedia, propagari sobolem videmus bonorum animi incuriosam, religionis expertem, persaepe impiam. Tantam calamitatem ab Hungaria vestra, Venerabiles Fratres, omni, quo potestis, studio et contentione defendite. Adolescentes vel a pueritia ad christianos mores chistianamque sapientiam informari, non modo Ecclesiae, sed etiam reipublicae hodie tanti interest, ut pluris interesse non possit.

11 Id iam plane intelligunt, quicumque recte sapiant: proptereaque catholicos homines multis locis magno numero videmus de fingendis probe pueris vehementer sollicitos, in eaque re praecipuam et constantem operam, nec sumptuum nec laborum magnitudine deterritus, collocare. Non absimili proposito multos quoque ex Hungaria novimus idem eniti et efficere: nihilominus sinite, Venerabiles Fratres, ut episcopale studium vestrum magis magisque incitemus. — Nos profecto, rei gravitate perspecta, cupere et velle debemus, ut in publica adolescentium institutione integrum Ecclesiae sit eas explere partes, quae sibi sunt divinitus datae: nec facere possumus quin Vos flagitemus, ut operam vestram huc studiose conferatis. Interea pergite etiam atque etiam patresfamilias monere, ne a liberis suis eos celebrari patiantur discendi ludos, unde fidei christianae iactura metuantur: simulque efficite, ut scholae suppetant sanitate institutionis et magistrorum probitate commendabiles, quae auctoritate vestra et Cleri vigilantia gubernentur.

12 Quod non solum de scholis primordiorum, sed etiam de litterarum maiorumque disciplinarum intelligi volumus. Pia verum liberalitate, maximeque regum et episcoporum vestrorum munificentia, domicilia scientiis litterarum tradendis plura et nobilia constituta sunt. Floret apud vos memoria et praedicatione gratae posteritatis Cardinalis Pazmany Archiepiscopus Strigoniensis, qui magnum Lyceum catholicum Budapesthinum et condidit et censu amplissimo ditavit. Iamvero pulcrum est recordari, tantae molis opus effectum ab eo pura et sincera intentione religionis catholicae promovendae; idemque a rege Ferdinando II confirmatum, ut religionis catholicae veritas, ubi vigebat, inconcussa persisteret; ubi labefactata fuerat, repararetur, cultus divinus ubique propagaretur. Perspectum Nobis est, quam strenue constanterque curavistis ut istae studiorum optimorum sedes, nihil mutata natura pristina, tales esse perseverent, quales ipsarum auctores esse voluerunt, hoc est Instituta catholica, quorum res familiaris, administratio, magisterium in potestate Ecclesiae et Episcoporum permanerent.

13 Quam ad rem Vos magnopere hortamur nullam praetermittere opportunitatem, omniaque periclitari, ut honestum ac nobile propositum omni ex parte consequamini. Consecuturi autem estis, spectata Regis Apostolici eximia pietate, prudentiaque virorum qui reipublicae praesunt: neque enim verisimile est passuros, ut, quod dissentientibus a catholico nomine communitatibus concessum est, id Ecclesiae catholicae denegetur. — Quod si ratio temporum postulabit, ut in hoc genere aut quaedam instituantur nova, aut instituta augeantur, minime dubitamus quin patrum exempla renovare, religionemque imitari velitis. Immo allatum Nobis est, cogitationem iam Vobis esse susceptam de opportuna palaestra formandis magistris optimis. Saluberrimum consilium, si quod aliud, dignum sapientia et virtute vestra: quod ut celeriter, Deo adiuvante, perficiatis, Nos profecto et cupimus et hortamur.

14 Verum ad salutem publicam si tantopere pertinet institutio adolescentium in universum, multo pertinet magis, qui sacris initiari volunt. Ad hoc quidem debetis, Venerabiles Fratres, nominatim attendere, in hoc maximam partem vigiliarum laborumque vestrorum consumere: sunt enim adolescentes clerici spes et velut inchoata forma sacerdotum : in sacerdotibus vero quantopere nitatur decus Ecclesiae, et ipsa populorum aeterna salus, vos plane cognoscitis.— Omnino in instituendis clericis sunt duae res necessariae, doctrina ad cultum mentis, virtus ad perfectionem animi. Ad eas humanitatis artes, quibus adulescens aetas informari solet, adiungendae disciplinae sacrae et canonicae, cauto ut earum doctrina rerum sana sit, usquequaque incorrupta, cum Ecclesiae documentis penitus consentiens, hisque maxime temporibus, vi et hubertate praestans, ut potens sit exhortari et eos, qui contradicunt arguere. — Vitae sanctitas, qua dempta, inflat scientia, non aedificat, complectitur non solum probos honestosque mores, sed eum quoque virtutum sacerdotalium chorum, unde illam existit, quae efficit sacerdotes bonos, similitudo Iesu Christi summi et aeterni Sacerdotis. Huc sane spectant sacra Seminaria: Vosque, Venerabiles Fratres, non pauca habetis tum pueris ad clericatum praeparandis, tum clericis instituendis praeclare fundata. In iis maxime evigilent curae et cogitationes vestrae: efficite, ut litteris disciplinisque tradendis lecti viri praeficiantur, in quibus doctrinae sanitas cum innocentia morum coniuncta sit, ut in re tanti momenti eis confidere iure optimo possitis. Rectores disciplinae, magistros pietatis eligite prudentia, consilio, rerum usu prae ceteris commendatos: communisque vitae ratio, auctoritate vestra, sic temperetur, ut non modo nihil unquam alumni offendant pietati contrarium, sed abundent adiumentis omnibus, quibus alitur pietas; aptisque exercitationibus incitentur ad sacerdotalium virtutum quotidianos progressus. Ex industria diligentiaque in instituendis sacerdotibus posita fructus percipietis summopere optabiles, munusque vestrum episcopale multo sentietis esse ad gerendum facilius, ad utilitatem uberius.

15 Sed ultra tendant paternae curae vestrae necesse est, scilicet ut presbyteros in ipsa munerum sacrorum perfunctione comitentur. Sollerter et suaviter, uti vestram decet caritatem, videte ne profanos spiritus unquam sumant, ne utilitatum suarum cupiditate, vel negotiorum saecularium cura ducantur: immo virtute et recte factis in exemplum excellant, de studio precandi nihil unquam remittendo, ad mysteria sanctissima caste adeundo. His erecti ac roborati praesidiis, quotidianos sacrorum munerum labores ultro deposcent, studioseque, ut par est, in excolendis populorum animis versabuntur, maxime ministerio verbi et sacramentorum usu. — Eorum vero redintegrandis animi viribus quas continenter vigere infirmitas humana non patitur, nihil propemodum videtur aptius, quam quod est alibi in more positum, idque magno cum fructu, ut secedant identidem ad statas animi meditationes, Deo sibique unice per id tempus vacaturi. Vobis autem, Venerabiles Fratres, in obeundis pro potestate Dioecesibus, sponte et percommoda sese dabit occasio cognoscendi ingenium et mores singulorum, pariterque videndi in re praesenti, qua potissimum ratione aut prohibere, aut sanare, si qua insederint, mala necesse sit. Atque ob eam caussam, ne vis ecclesiasticae disciplinae frangatur, adhibenda, ubi opus esse videbitur, ad sacrorum canonum normas iusta severitas: omnesque intelligant, cum sacerdotia, tum varios dignitatum gradus non esse nisi utilium curarum praemium oportere, proptereaque iis reservari, qui Ecclesiae servierint, qui in curanda animorum salute desudaverint, qui vitae integritate doctrinaque praestare iudicentur.

16 His ornato virtutibus Clero, non exiguam partem consultum erit et populo: qui, ut est amans Ecclesiae et religionis avitae perstudiose, facile ac libenter sacrorum administris se dabit excolendum. — Sed tamen nulla Vobis praetermittenda earum rerum est, quae ad integritatem doctrinae catholicae in multitudine servandam, disciplinamque Evangelicam factis, vita, moribus retinendam valere videantur. Date operam ut frequenter sacrae expeditiones in culturam animorum suscipiantur : eisque praeficite viros probatae virtutis, Iesu Christi spiritu animatos, caritate proximorum incensus. — Opinionum vel cavendis vel evellendis erroribus, late in vulgus disseminentur salubriter scripta, quae cum rerum veritate congruant, et ad virtutem conducant. Hoc quidem tam laudabili frugiferoque proposito aliquot iam societates scimus coaluisse, nec frustra operam consumere. Eas igitur et augeri numero et maiore in dies fructuum copia florere valde cupimus. — Illud etiam volumus, excitari a Vobis universos, sed maxime qui doctrina, qui censu, qui dignitate, qui potentia ceteris antecellunt, ut in omni vita, tam privatim quam publice, impensius curent religionis nomen, Ecclesiae caussam, ductu auspicioque vestro, fortius agant, et quaecumque rei catholicae provehendae instituta sunt vel instituentur, adiuvare, amplificare ne recusent. — Similiter resistere necesse est fallacibus quibusdam opinionibus, ad tuendum suum cuiusque decus praepostere excogitatis, quae fidei morumque christianorum praeceptis prorsus repugnant, et multis perniciose flagitioseque factis aditum patefaciunt. — Demum necessaria contentio est assidua et vehemens adversus non honestas consociationes: quarum est antevertenda contagio rationibus omnibus, iis nominatim, quas litterae Nostrae Encyclicae alias indicavere. De qua re tanto a Vobis maiorem curam adhiberi volumus, quanto plus istic numero, opibus, potestate valent eius generis societates.

17 Haec habuimus, Venerabiles Fratres, quae Vobis, urgente propositum caritate, perscriberemus: quae toti Hungarorum genti prompta ad parendum voluntate acceptum iri confidimus. — Ut patres vestri de hoste teterrimo magnifice ad Budam triumpharent, non bellica tantum fortitudine perfectum est, sed virtute religionis: quae quidem vobis, quemadmodum vim magnamque imperii auctoritatem initio peperit, ita domi prosperitatem, foris gloriam in posterum pollicetur. Ista quidem vel ornamenta vel commoda evenire vobis cupimus, itemque precamur, opitulante magna Virgine Matre Dei, cui regnum Hungaricum consecratum est, a qua nomen etiam invenit: eademque de caussa opem suppliciter imploramus sancti Stephani, qui rempublicam vestram, omni a se beneficiorum genere ornatam et auctam, volens propitius, uti certa spes est, respiciet e caelis, firmissimoque patrocinio tuebitur.

18 Hac igitur spe freti, Vobis singulis, Venerabiles Fratres, et Clero populoque vestro universo, auspicem caelestium munerum et paternae benevolentiae Nostrae testem, Apostolicam benedictionem peramanter in Domino impertimus.

19 Datum Romae apud S. Petrum, die XXII Augusti An. MDCCCLXXXVI Pontificatus Nostri Nono.

20 LEO PP. XIII

21 *ASS, vol. XIX (1886), pp. 97-106.

Fonte: www.vatican.va.

Le voci che lo citano

I documenti che lo citano

Official English text, the Holy See (vatican.va); original Latin. © Libreria Editrice Vaticana (Dicastery for Communication); official text published on vatican.va

Salva per dopo

Inserisci la tua email: ti invieremo un link per accedere. Nessuna password. Ciò che salvi (voci, versetti, capitoli, documenti) ti segue su ogni dispositivo.