Singulari Nobis

Breve sulla validità del matrimonio tra un acattolico battezzato e un infedele convertito

Breve di papa Benedetto XIV ·

Dilecto Filio Nostro Henrico Sancta Maria in Porticu S.R.E. Presbytero Cardinali Duci Eboracensi nuncupato.

BENEDICTUS PAPA XIV.

1 Dilecte Fili Noster, Salutem & Apostolicam Benedictionem.

2 Singulari Nobis consolationi, & universis totius Urbis Ordinibus exemplo est illa tua, quam affluam cernimus & audimus, exercitatio in pietatis muneribus obeundis, iisque in primis, quæ decent ordinem Sacerdotalem, quo Tute a Nobis fuisti in privato Sacello Nostro initiatus. Judæum autem ad Catholicam Fidem accedere cupientem, cum fis propediem Sacro Baptismatis lavacro expiaturus, mirifice hinc ostendis ea verba te semper in mente gerere, quæ juxta Pontificale Romanum, in tui Consecratione protulimus: Sacerdotem enim oportet offerre, benedicere, præsse, prædicare, & baptizare. §. I. At exorta, uti accepimus, hæc controversia est, utrum scilicet, cum Hebræus è secta Protestantium uxorem duxerit, quæ aut hæresim ejuravit, aut ejurandæ parata est, utrum, inquam, initum antea Matrimonium, post susceptum ab Hebræo Baptisma, fit iteran-

SOPRA LA VALIDITA

3 Del Matrimonio contratto tra un Ebreo, e un’Eretica. Si esaminano le Leggi Giudaiche, e le Leggi Civili intorno all’Uomo; e i Canoni, e la consuetudine della Chiesa, e il vigore di essa, circa la Donna.

Dilecto Filio Nostro Henrico Sancta Maria in Porticu S.R.E. Presbytero Cardinali Duci Eboracensi nuncupato.

BENEDICTUS PAPA XIV.

4 Dilecte Fili Noster, Salutem & Apostolicam Benedictionem.

5 ONTINUANDO Ella con tanta Nostra consolazione, ed universale edificazione di tutta Roma, nell’esercizio delle opere di pietà, e di tutte quelle, che appartengono all’Ordine Sacerdotale, che colle nostre mani nella nostra privata Cappella le conferimmo; ed essendo in prossima disposizione di dare il Santo Battesimo ad un Ebreo, che vuole abbracciare la nostra Santa Cristiana Religione, il che comprova aver ella presenti le parole, che, giusta il prescritto nel Pontificale Romano, le dicemmo, quando l’ordinammo Prete; Sacerdotem etenim oportet offerre, benedicere, præsse, prædicare, & baptizare. §. I. Ed essendo, come intendiamo, inferta una controversia, se, avendo l’Ebreo nel tempo della sua giudaica perfidia presa per moglie una donna di setta Protestante, che o è disposta ad abjurare, o ha di già abjurata l’eresia, debbasi di nuovo fra di loro contrarre il ma- randum. Te igitur hæc Nostra epistola certiorem facimus, ambos, postquam Catholicæ Fidei nomen dederint, per Baptismum alter, altera per hæresis detestationem, rursus esse matrimonii vinculo conjungendos. Nam quod ante iniierant, irritum omnino fuit propter impedimentum dirimens, quod vocatur disparitatis cultus: In qua re declaranda, sermonem primo de Viro, tum de Muliere instituemus, diligenter investigantes, an eorum uterque, dum conubium iniit, illius esset impedimenti vinculo irretitus. §. 2. Initium igitur a Viro sumus, ac breviter indicamus quidquid hac in re tum Hebraica lege sancitum, tum Principum decretis constitutum fit; omnis Sacris Ecclesiæ Canonibus, cum nullo modo possint iis accommodari, qui nunquam in ejus sinum admiffi sunt. Quid enim mibi de iis, qui foris sunt, judicare? Sic S. Paulus epistola I. ad Corint. cap.v. scripsit, cujus verba apte ab Urbano III. Prædecessore Nostro ad rem nostram accommodata sunt cap. Gaudemus, de divortiis. §. 3. Deuteronomii cap. 7. cautum est, ne Hebræis liceret cum iis fæminis, quarum religio non esset eadem, matrimonio copulari. Non inibis cum eis fœdus, nec misereberis earum, neque sociabis cum eis conjugia; filiam tuam non dabis filio ejus, nec filiam illius accipies filio tuo. Et lib. I. Esdræ cap. 10. habetur, Secheniam cum eodem Esdra publice conquestum de Hebræis esse, qui uxores duxerant infideles, ibique legitur consilium ab eo captum, quod his verbis exprimitur. Vos transgressi estis, & duxistis uxores alienigenas, ut adderetis super delictum Israel; & nunc date confessionem Domino Deo patrum vestrorum, & facite placitum ejus, & separamini a populis terræ, & ab uxoribus alienigenis. §. 4. Vematrimonio, dopo che ella avrà battezzato l’Ebreo; crediamo espediente il farle noto con questa nostra lettera, doverfi, supposta la precedente abjura della donna, di nuovo fra di loro contrarre il matrimonio, dopo che l’uomo sarà stato battezzato. Imperocchè il matrimonio contratto fra di loro è stato nullo per l’impedimento dirimente, chiamato disparitatis cultus. Per dimostrare la qual cosa, Noi parleremo in primo luogo dell’uomo, ed esamineremo, se esso fosse astretto dal detto impedimento, quando contraffe il matrimonio; e poscia tratteremo della donna, esaminando, se, quando essa contraffe il matrimonio, fosse sottoposta alla legge del detto impedimento. §. 2. E così prendendo principio dall’uomo, colla possibile brevità accenneremo, quanto vien disposto nella legge Ebrea in questo proposito, quanto dalle Leggi de’ Principi; senza punto entrare nelle leggi Canoniche della Chiesa, che non sono adattabili a quelli, che sono fuori del di lei grembo: Quid enim mibi de iis, qui foris sunt, judicare? disse S. Paolo nella sua prima lettera a’ Corintj al cap. 5., il di cui detto è al nostro proposito ben applicato da Urbano III. Nostro Predecessore nel cap. Gaudemus, de divortiis. §. 3. Nella Legge Ebrea, cioè nel Deuteronomio al cap. 7. espressamente vien proibito agli uomini Ebrei il contrarre matrimonio colle donne, che non sono della loro Religione: Non inibis cum eis fœdus, nec misereberis earum, neque sociabis cum eis conjugia: filiam tuam non dabis filio ejus, nec filiam illius accipies filio tuo. E nel primo libro d’Esdra al cap. 10. si legge il pubblico ricorso, che fece Sechenia allo stesso Esdra contro quegli Ebrei, che avevano prese donne di altre Religioni per loro mogli, e si legge la risoluzione, ch’esso prese, espressa nelle seguenti parole: Vos transgressi estis, & duxistis uxores alienigenas, ut adderetis super delictum Israel: & nunc date confessionem Domino Deo patrum vestro-

6 §.4. Verum non videtur his sacrarum Literarum testimoniis adniti posse impedimentum disparitatis cultus, matrimonii dirimens Hebræorum cum mulieribus alienigenis. Primum quidem supradictus Deuteronomii locus ad cap.7. explicari commode de interdicto potest, quo illicita quidem sint hujusmodi matrimonia, non infecta, ac irrita. Hoc magis magnifique confirmat, quod lib.3. Regum cap. xi. legitur, jam lata scilicet Deuteronomii lege, Salomonem plures uxores duxisse ex ijs gentibus, cum quibus connubia habere prohibitum Hebræis a Deo fuerat; quas quidem non Concubinarum loco ab ipso habitas fuisse Sacer Textus indicat, cum septingentas Reginae a trecentis Concubinis omnino distinguat. Accedit præterea Samphonis exemplum, qui Dalilam uxorem habuit ex Gigantum progenie ortam: Et sexcenta alia prætermittimus, quorum vim ingenue fatetur celeberrimus Theologus Dominicus Sotus in 4. sent. dist. 39. quæst. unic. art. I., licet is sentire videatur, illa Deuteronomii verba de impedimento agere non impediente, ut inquiunt, sed dirimente. §.5. Deinde vero etsi Soti sententia vera esset, tamen impedimentum dirimens non ad universos omnino populos pertineret, sed ad septem Nationes tantùm, idest Hethæos, Gergezæos, Amorrheos, Cananæos, Pherezæos, Hevæos, Jebusæos, quæ scilicet Deuteronom. cap.7. exprimuntur; id vero nullo pacto sufficit, ut impedimentum disparitatis cultus in Hebraica lege inter Hebræos, & mulieres alterius cultus, & cujuscunque Nationis, stabilatur; juxta egregiam S. Thomæ doctrinam, qui in 4. sentent. dist. 39. quæst. I. art. I. Ad primum sic scripsit: Dicendum, quod in veteri lege de aliquibus infidelibus erat permissum, ut cum iis possent inire conjugia, & de aliquibus prohibitum, specialiter quidem erat

7 §.4. Ma, per vero dire, non ci sembra potersi fondare sopra questi Testi della Divina Scrittura un impedimento disparitatis cultus, dirimente i matrimoni contratti dagli Ebrei con donne di altra Religione. Imperocchè in primo luogo il citato Testo del Deuteronomio al cap.7. può comodamente intendersi d’una proibizione, che rende l’atto illecito, e non di una proibizione, che rende l’atto nullo; tanto più che dopo la Legge del Deuteronomio leggiamo nel lib.3. de’ Re al cap.11. che Salomone prefe varie mogli, che erano di quelle genti, colle quali Iddio aveva proibito agli Ebrei il far il matrimonio; nè esse vengono qualificate per Concubine, separando il Sacro Testo le settecento Regine dalle trecento Concubine. Si aggiunge, che Sanfone prefe Dalila per moglie della razza de’ Giganti; tacendo di tanti altri esempj, la forza de’quali viene con molta ingenuità ammessa dal celebre Teologo Domenico Soto in 4. sent. dist.39. quæst. unic. art.1. ancorchè esso sia più proclive alla sentenza, che nel citato capo del Deuteronomio l’impedimento non sia impediente, ma dirimente. §.5. In secondo luogo, perchè, quand’anche fosse vera l’opinione del Soto, l’impedimento dirimente non farebbe mai stato universale, ma ristretto alle sette Genti, cioè Etee, Gergezee, Amorree, Cananee, Ferefee, Evee, e Jebufee, espresse nel cap.7. del Deuteronomio: il che non basta per istabilire nella Legge Ebrea un impedimento disparitatis cultus fra i Giudei, e le donne d’altra Religione di qualunque nazione fossero; secondo l’aurea dottrina di San Tommaso nel 4. delle sentenze dist. 39. quæst.1. art.1. Ad primum, ove così lasciò scritto: Dicendum, quod in veteri Lege de aliquibus infidelibus erat permissum, quod cum iis possent inire conjugia, & de aliquibus prohibitum, specialiter qui erat prohibitum de infidelibus habitantibus in terra Canaam, qui memoratas paulo ante gentes comprehendunt. Quod vero prædicta Lege Deuteronomii ad cap.7.dumtaxat tenerentur terræCanaam habitatores, non autem coeteri, licet addicti diversæ penitus Religionis, id clare perspicitur ex Cap.21. ejusdem Deuteronomii, ubi vitoribus Hebræis conceditur, eam captivam uxorem ducere, cujus forma ipfis egregia videretur. Et videris in numero Captivorum mulierem pulchram, & adamaveris eam, voluerisque habere uxorem, dormies cum illa, & erit uxor tua: quod quidem & S. Thomas animadvertit loc. cit. in responsione ad secundum. §.6. Cum autem Esdras filios Israël a mulieribus alienigenis separaverit, non illud hinc sequatur necesse est, quod is nimirum Deuteronomii caput septimum ita interpretatus fit, ut ob disparitatem cultus, irrita, infectaque matrimonium esse jussërit; quinimo illud in eam partem accipi potest, ut, manente eodem matrimoniiv vinculo, separatio quoad thorum fieret; ita tamen ut jure polygamiae nubere liceret viris, nefas esset mulieribus de thalamo cogitare, donec aut viri occumberent, aut ipsæ ad Judaicam accederent Religionem; ut sapienter animadvertit insignis Theologus Gulielmus Eltius lib.4.senten. diff.39.§.3. vers.Quod si dicas Esdram. Id etiam S. Augustini auctoritate confirmatur, qui in lib.de adulterinis conjugiiis cap.18. de matrimoniis ab Esdra separatis, tanquam de veris loquitur, licet non legitimis, utpote contractis Dei præcepto non suffragante. §.7. Ex dictis liquet, incertum esse, ex Lege Mosaica, matrimonium Hebræorum inita cum mulieribus exteris, & Religionis alienæ, haberi irrita oportere. Neque hinc argui potest, eadem Lege cautum fuisse, ut viri hujusmodi matrimonia quidem erat prohibitum de infidelibus habitantibus in terra Canaam, che sono per appunto quelle sette nazioni poc’anzi memorate: e che il Testo nel cap.7. del Deuteronomio fosse ristretto a quelle della terra di Canaan, e non si estendesse a quelle d’altre nazioni, benchè di Religione differente, si vede nel cap.21. dello stesso Deuteronomio, ove si permette agli Ebrei vincitori il prendere per moglie quella schiava, che loro sembrasse bella: Et videris in numero captivorum mulierem pulchram, & adamaveris eam, voluerisque habere uxorem, dormies cum illa, & erit uxor tua: il che anche vien conferitato da S. Tommaso nel luogo citato, nella risposta al secondo argomento. §.6. In terzo luogo, perchè il fatto d’Esdra, che separò i figliuoli d’Israele dalle donne straniere, non porta seco una sicura conseguenza, ch’esso interpretando il capitolo settimo del Deuteronomio, dichiarasse i matrimoni nulli per la disparità del culto; potendosi intendere la separazione quanto al toro, ed all’abitazione, suffistendo sempre il vincolo del matrimonio; in tal maniera, che fosse bensì permesso agli uomini il prendere altre mogli in fequela del jus della poligamia; ma però dovesse le donne restar continenti o sino alla morte degli uomini, dai quali furono separate; o sino al tempo, ch’esse si risolvessero d’abbracciare la Religione de’ Giudei, come molto ben considera il rinomato Teologo Guglielmo Eltio nel lib.4. delle Sentenze diff.39.§.3. vers.Quod si dicas Esdram: qual sentimento viene appoggiato anche all’autorità di S. Agostino, che nel libro de adulterinis conjugiiis al cap.18. parla de’matrimonij separati da Esdra, come di veri matrimonij, benchè contratti contra il precetto di Dio. §.7. Dal detto fin ora si può facilmente inferire, non essere cosa sicura, che nella Legge Mosaica sia stabilito, che i matrimoni degli Ebrei, contratti con donne estere, e di Religione differente, siano nulli, e che però dalla Legge Mosaica monia ineuntes, ob disparitatem cultus, dirimenti teneantur impedimento. Idem quoque sentiendum de Principum legibus arbitramur. Lex enim unica, quæ ad hanc rem pertineat, Theodosii est, quæ incipit, Ne quis, sub titulo Codicis de Judæis, cujus hæc sunt verba: Ne quis Christianorum mulierem in matrimonium Judæus accipiat, neque Judæa Christianus conjugium sortiatur: Nam si quis aliquid hujusmodi admiserit, adulterii vice commissi hujusmodi crimen obtinebunt. Verum duæ hic occurrunt difficultates: prima, quod hæc Lex utpote a laico Principe condita nullam habere vim in matrimoniis debet: Leges illæ quomodocumque intellectæ, non possunt præscribere Ecclesiæ. Sic Eftius cit. loco ad S. Si quis objiciat. Gravior altera est. Nam Theodosii lege, Hebræi cum Christiana matrimonium, ob sceleris indignitatem, non quidem ut irritum, sed ut adulterium, severissime damnabatur. Leges autem Imperatoris dicendum est, dicta matrimonia ut adulteria punire, propter gravitatem peccati, non propter nullitatem matrimoniæ. Idem Eftius. §. 8. Quamobrem fi in matrimonio, de quo nunc agimus, impedimentum disparitatis cultus intercesserit, inspiciendum erit, an illi mulier obnoxia fuerit; quod ut cognoscatur, diligenter est percrutandum, num Jure Canonico tale impedimentum decretum fuerit, aut communi Ecclesiæ Catholicæ consuetudine stabilitum; præterea an mulier Protestantium hæreſi infecta hac consuetudine teneatur. Nam si mulier cum fœdus init, dirimenti hoc impedimento detinebatur, hoc fatis est, ut matrimonium irritum habeatur, directè quoad mulierem, oblique quoad virum; licet hic Superioris auctoritati, qui legem tulit, non fit obnoxius: eo ferme pacto, quo fi Princeps aliquis subditorum cum exteris commercium sustulisset, atque irrifaica sia fissato un impedimento direttamente di disparità di culto in ordine a quegli uomini, che contraggono uno de’ detti matrimoni. Lo stesso crediamo doverfi afferire, parlando delle Leggi de’ Principi, poiché l’unica Legge, che appartenga a questo caso, è quella di Teodosio, che incomincia: Ne quis, sotto il titolo del Codice de Judæis; ed eccone le parole: Ne quis Christianorum mulierem in matrimonium Judæus accipiat, neque Judæa Christianus conjugium sortiatur: nam si quis aliquid hujusmodi admiserit, adulterii vice commissi hujusmodi crimen obtinebit. Ma sopra questa Legge s’incontrano due difficoltà: una, che, come fatta dalla podestà laicale, non ha forza nel matrimonio: Leges illæ quomodocumque intellectæ non possunt præscribere Ecclesiæ: sono parole dell’Eftio nel luogo citato al S. Si quis objiciat; l’altra, che è di maggior rilievo, si è, che nella citata Legge di Teodosio il matrimonio dell’Ebreo colla Cristiana è punito per la gravità del peccato, come se fosse un adulterio, ma non perchè il matrimonio contratto fosse nullo: Leges autem Imperatoris dicendum est, dicta matrimonia ut adulteria punire, propter gravitatem peccati, non propter nullitatem matrimoniæ: prosegue il citato Eftio. §. 8. Sicchè quando nel matrimonio, di cui si parla, siavi stato l’impedimento disparitatis cultus, è duopo rinvenirlo nella donna Protestante; e per rinvenirlo, è preciso riconoscere, se nel Diritto Canonico è stabilito il predetto impedimento; e non essendo stabilito nel Diritto Canonico, se sia stato introdotto, e fissato dalla comune consuetudine della Chiesa Cattolica: inoltre se la donna Protestante sia ad essa sottoposta. Poichè, ammesso l’impedimento dirimente, e supposto che la donna, benchè Protestante, fosse ad esso sottoposta, quando contraesse il matrimonio coll’Ebreo; ciò basterebbe per la nullità del matrimonio, direttamente quanto alla donna, ed indirettamente quanto all’uomo; non ostante l’esenzione di questo dall’autorità di chi indusse l’impedimento, in quella guisa appunto, che proibendo il Principe Secolare sotto pena di nullità a qualche suo suddito il fare un contratto con qualche foraftiere, se, ciò non ostante, si fa, resta nullo, ancorchè un solo de’due contraenti, sia sottoposto alla sua autorità, e l’altro ne sia in tutto libero ed efente.

8 irrita declarasset, ea, si forte fierent, inania haberentur, licet non uterque negotiatorum, sed unus tantum esset subditus Legislatori.

9 §. 9. Nunc, ut propositumus, an impedimentum illud disparitatis cultus Jure Canonico decretum fuerit, investigemus. Verum facilis explicatio: Canones quippe a Gratiano collecti in causa 28. quest. 1. revera fidelium cum infidelibus matrimonia prohibent, non ita tamen, ut eadem faciant irrita: Etquamquam facerent, tamen quum Canones illi a Conciliis Provincialibus conditi fuerint, tantam vim obtinere minime possunt, ut iis Universalis Ecclesia obligetur; quamvis praedicti Canones in Gratiani decreto locum habeant, & illud opus jussu Gregorii XIII. emendatum fuerit; ut in quibuscum Nostris Operibus jam in publicam lucem editis satis superque a Nobis probatum est.

10 §. 10. Sequitur modo, ut cum impedimentum illud Jure Canonico statutum non fuerit, perquiramus, an communi Ecclesiae Catholicae consuetudine fusceptum, atque firmatum inveniatur. Qua quidem in re omnes sentiunt, ob cultus disparitatem irrita matrimonia esse, non quidem jure factorum Canonum, sed generali Ecclesiae more, qui pluribus abhinc seculis viget, ac vim legis obtinet. Consultatur Cardinalis Bellarminus tom. 3. controvers. de Sacram. Matrim. lib. 1. cap. 23. vers. Tertia propositio, Estius loc. cit. §. Si quis objiciat, & Natalis Alexander in Theolog. dogmat. & moral. lib. 2. de Sacram. Matrimonii art. 8. §. Certum est, recens Herminier Tractatu de Sacram. tom. 3. pag. 477. Item etiam tom. 3. Conventuum Ecclesiasticorum, qui Parisiis habebantur, cum ejusdem Ecclesiae Archiepiscopus esset Cardinalis de Noailles lib. 1. convent. 1. §. 3. ubi haec scripta sunt: Omnes ferme Theologi

11 §. 9. Si è detto, doversi vedere, se nel Diritto Canonico venga stabilito il suddetto impedimento disparitatis cultus: ma è facile il disbrigo da questa faccenda, perchè i Canoni raccolti da Graziano nella causa 28. quest. 1. quantunque proibiscano i Matrimoni fra i Fedeli e gl’Infedeli, non arrivano però al segno di annullarli; e quand’anche gli annullaffero, essendo Canoni di Concilj Provinciali, non sono di tal valore, che possano obbligare tutta la Chiesa; ancorchè inferiti da Graziano nel suo Decreto, ed ancorchè il Decreto, o sia l’Opera di Graziano, sia stata corretta per ordine di Gregorio XIII.; come da Noi è stato dimostrato in alcune delle nostre Opere, già date alla pubblica luce. §. 10. Si è detto, doversi vedere, se, non essendo l’impedimento stabilito nel Diritto Canonico, sia stato però introdotto e fissato dalla comune consuetudine della Chiesa Cattolica: nel qual punto comune è il sentimento, che per la disparità del culto siano nulli i matrimoni, e che la nullità provenga non dai Canoni, ma dalla comune consuetudine della Chiesa, che ha forza di legge, e che è vigente da più secoli in quà. Vegansi il Cardinal Bellarmino nel tom. 3. delle sue Controversie, de Sacramento Matrimonii lib. 1. cap. 23. vers. Tertia propositio, l’Eftio nel luogo citato al §. Si quis objiciat, coi §. segg. Natale Alessandro nella Teologia Dogmatica e Morale lib. 2. de Sacramento Matrimonii art. 8. §. Certum est, il moderno Herminier nel Trattato de Sacramentis al tom. 3. pag. 477. E nel tom. 3. delle Conferenze Ecclesiastiche di Parigi, sopra il matrimonio, tenute in tempo, ch’era Arcivescovo logi sentiunt, nunquam Ecclesiam matrimonia Christianorum cum infidelibus aliquo Canone vetuisse, quo ea decretet irrita; impedimentum vero, quod a Religionis diversitate procedit, ab usu consuetudineque Ecclesiae vim legis habente statutum fuisse. Impedimentum disparitatis cultus locum habet inter baptizatum, & non baptizatum quemcumque. S. I I. Restat denique expendendum, an mulier ex haeresi Protestantium, dum Hebræo nupsit, hac lege universalis, ut diximus, Ecclesiae consuetudine inducæ obligaretur, quæ Christianorum cum Ethnicis, aut Hebræis matrimonium propter disparitatem cultus irrita esse jubet. Hac vero in quaestione non alio modo responderi posse arbitramur, nisi videlicet, eam fuisse id temporis obligatam. Hoc siquidem impedimentum non habet locum in matrimoniis eorum, qui haud sunt baptismate initiati, licet falsam ambo religionem sectentur: neque vim ullam habet in matrimoniis eorum, qui Baptisma susceperunt, etsi alter Catholicus, hæreticus alter fuerit, quum plane constet, illicita illa quidem, sed rata esse. Illud autem vigere compertum est, in eorum conjugiiis, quorum alter Baptisimi est particeps, expers omnino alter, quamvis adhuc Cathechumenus esset, atque ad Catholicam fidem accedere statuisset. Id confirmatur Textu in Can. Cave 28. quæst. I. ubi hæc habentur: Si Christiana fit, non est satis, nisi ambo initiati sint sacramento Baptismatis: & præter Sanctum Thomam loc. cit. in responsione ad quintum, & præter Sotum loco superioris laudato S. Hinc fit, idem etiam decernunt Pontas in cas. 7. ad verbum impedimentum disparitatis cultus, Juvenin de Sacram. diff. IO. quæst. 2. S. 2. vers. Quæres utrum Cathechumeni. Sanchez de Matrimonio lib. 9. cap. 12. num. 66., & seq. Clericat. de Matrim. decif. 26. num. 3. Cum vero hæc communis Ecclesiæ disciplina nunc vigeat, eique, ut innumus, mulier Protestantium erroribus addicta subjiciatur, necesse erit, ut matrivo di Parigi il fu Cardinale di Noailles lib. I. conferenza I. S. 3. così si legge: Quasi tutti i Teologi pretendono, che la Chiesa non ha mai proibiti i matrimoni de’ Cristiani con gl’ Infedeli con qualche Canone, che li dichiari nulli ed invalidi; e che l’impedimento, che proviene dalla diversità della Religione, non è stabilito, che dall’ uso e dalla pratica di tutta la Chiesa, pratica che ha forza di Legge. S. I I. Si è detto finalmente, esser d’uopo vedere, se la donna protestante, quando contraffe il matrimonio coll’Ebreo, fosse sottoposta alla legge indotta, come si è detto, dalla universale consuetudine della Chiesa, giusta la quale i matrimoni fatti dai Cristiani coi Gentili, o con gli Ebrei, sono nulli, per l’impedimento della disparità del culto: ed in ordine a questo punto non sembra potersi rispondere in altro modo, se non dicendo, che era sottoposta. Non ha luogo questo impedimento ne’ matrimoni, che si contraggono fra due, che non sono battezzati, ancorchè uno professi una Religione falsa, e l’altro un’altra altresì falsa. Non ha luogo ne’ matrimoni, che si contraggono fra due battezzati, ancorchè uno sia Cattolico, e l’altro Eretico, essendo già massima stabilita, che simili matrimoni sono illeciti, ma sono validi. Ha bensì luogo ne’ matrimoni, che si contraggono fra chi è battezzato, e chi non è battezzato, ancorchè fosse Catecumeno, e disposto e risoluto di farsi Cristiano; come prova il Testo nel Can. Cave 28. quæst. I. ove così si legge: Si Christiana fit, non est satis, nisi ambo initiati sint Sacramento Baptismatis: ed oltre S. Tommaso nel luogo citato nella risposta al quinto argomento, ed il Soto nel luogo pure allegato al S. Hinc fit, stabiliscono il Pontas nel cas. 7. alla parola impedimentum disparitatis cultus, il Juvenin de Sacramentis dissent. IO. quæst. 2. S. 2. vers. Quæres utrum Cathechumeni, il Sanchez de Matrimonio lib. 9. cap. 12. a num. 66. & seqq. il Clericat. de Matrimonio decif. 26. num. 3. Questa è la presente universale disciplina della Chiesa; ed trimonii foedus, quod cum Hebræo iniit, cum hic Baptismate ablutus minime fuerit, per impedimentum disparitatis cultus irritum, infectumque habeatur.

12 §. 12. At objicere quis forte potest, Baptismum, de quo nunc agimus, non quidem a Catholico, sed a Ministro Protestantium collatum fuisse; mulierem vero, utpote hæresi mancipatam, post susceptum Baptisma, extra sinum Ecclesiæ Catholicæ fuisse, nec ideo ejus legibus obligatam. Sed hæc diluere facile possumus, si primò consideremus, quod apud omnes constat: Hæreticus aliquem baptizando, si formam adhibeat, & materiam legitimam, ut in muliere, de qua fermo est, peractum existimamus, is Sacramenti charactere insignitur. Hac enim ratione, tanquam fundamento, & S. Augustinus, & veteres Patres innitebantur, ut Donatistas refellerent, qui contendebant, ab Hæreticis baptizatos rursus esse baptis mate initiandos. §. 13. Deinde id etiam compertum est, eum, qui baptisma ab Hæretico rite suscepit, illius vi Ecclesiæ Catholicæ membrum effici; privatus quidem baptizantis error hac eum felicitate privare nequit, si Sacramentum conferat in Fide veræ Ecclesiæ, atque ejus instituta servet in his, quæ pertinent ad validitatem Baptismi. Egregiè hoc confirmat Suarez in sua Fidei Catholicæ defensione contra errores sectæ Anglicanæ lib. I. cap. 24., ubi probat Baptizatum Ecclesiæ membrum fieri; hoc etiam addens, quod si hæreticus, ut sæpius accidit, infantem lustret impotem ad fidei actum eliciendum, hoc impedimento non est, quo minus ille habitum fidei cum baptismo accipiat. §. 14. Postremò exploratum habemus, ab Hæreticis baptizatos, si ad eam ætatem venerint, in qua bona a malis discernere per se possint, atque erroribus baptizantis adhæreant, illos quidem ab Ecclesiarum ed effendo la donna protestante sottoposta ad essa, come poc’ anzi si è accennato, se essa contraffe il matrimonio con chi non era battezzato, avendolo contratto con un Ebreo, il suo matrimonio resta nullo per l’impedimento disparitatis cultus.

13 §. 12. Che se mai si opponesse, non trattarsi qui del Battesimo conferito da un Cattolico, ma da un Ministro protestante; e che essendo la Battezzata protestante, è fuori del grembo della Chiesa Cattolica, e però non sottoposta alle di lei leggi, non manca la sua valida risposta: essendo cosa certa; Primo, che nel battezzato dal Ministro eretico, quando esso adoperi la dovuta materia, e la dovuta forma, come qui si suppone esser seguito, s’imprime nel battezzato il carattere, essendo l’impressione del carattere il fondamento di S. Agostino, e degli antichi Padri, quando impugnavano i Donatisti, che sostenevano doversi ribattezzare i battezzati dagli eretici. §. 13. Secondo, che il battezzato dall’eretico nel modo sopradetto, diventa pel detto Battesimo membro della Chiesa Cattolica; non potendolo privare di questa gran forte il privato errore di chi battezza, purché battezzi nella Fede della vera Chiesa, ed adopri quanto essa vuole che si adopri per la validità del Battesimo; come ben dimostra il Suarez nella sua Difesa della Fede Cattolica contra gli errori della setta Anglicana al lib. I. cap. 24., ove per comprovare, che il sopradetto battezzato diventa membro della Chiesa Cattolica, aggiugne, che dandosi ad esso, come per lo più succede, il Battesimo in una età, nella quale esso non è capace dell’atto della Fede, riceve però nel Battesimo l’abito della stessa Fede. §. 14. Terzo, che giunto il battezzato a quell’età, in cui può discernere il bene dal male, se aderisce al privato errore del battezzante, esce bensì dall’unità della Chiesa Cattolica, e resta

14 Ecclesiae unitate repelli, iisque bonis orbari omnibus, quibus fruuntur in Ecclesia versantes; non tamen ab ejus auctoritate, & legibus liberari; ut sapienter Gonzalez differit in Cap. Sicut num. 12. de haereticis.

15 §. 15. Hoc quidem in transfugis, ac perduellibus observatum videmus, quos leges civiles a fidelium subditorum privilegiis omnino excludunt. Leges quoque Ecclesiasticae privilegia Clericalia iis Clericis non concedunt, qui Sacrorum Canonum jussa negligunt. Nemo autem sentit, aut perduelles, aut Clericos Canonum violatores, fuorum Principum, aut Praelatorum auctoritati non subjacere.

16 §. 16. Haec exempla, ni fallimur, pertinent ad questionem: ut enim illi, sic haeretici Ecclesiae subditi sunt, & legibus Ecclesiasticis tenentur. Cum vero inter Ecclesiae leges illa quoque recensefatur, quae matrimonium illorum, quorum alter rite baptismum acceperit, fecus alter, rata non habet; in nostra etiam quaestione statuendum erit, cum haeretica mulier baptismo initiata Hebraeo nupsit, matrimonium illud pro irritio habendum esse. Consulatur Anacletus lib. 4. Decretal. tit. 3. de clandestina dispositione §. 3. num. 142. & seq., qui praedicta sententiae inhærens, matrimonia ab haereticis inita statuit esse invalida, si impedimentum dirimens ab Ecclesia sanctum, aut universalis lege, aut communi consuetudine, quæ vim legis obtinet, intercedat. §. 17. At vero ne silentio aliquid dissimulemus, fatemur allatas rationes sufficere non potuisse, ut Matrimonio, quæ in Belgio, absente Parocho Catholico, aut inter Hereticos, aut inter Catholicos & Haereticos contracta fuerant, rescinderentur, cum Nosmetipsi Decretum fecerimus die 4. Novembris 1741., quo statuimus prima esse valida, secunda escluso da tutti que’beni, che si concedono a chi è nella Cattolica unione, ma non perciò resta sottratto dall’autorità della Chiesa, e libero dalle Leggi d’essa, come ben discorre il Gonzalez nel Cap. Sicut, num. 12. de haereticis.

17 §. 15. Ciò anche si vede ne’ribelli, e ne’difertori, che le leggi del secolo escludono dai privilegi, che godono i sudditi fedeli. Ciò pure si vede nelle Leggi Ecclesiastiche, che escludono dai privilegi Clericali coloro, che non osservano i requisiti prescritti dai sacri Canoni ai Cherici, acciocchè godano i privilegi Clericali. Ma non perciò i soppraddetti ribelli, e difertori, o Cherici inobservanti restano sottratti dal jus, e dall’autorità de’loro Superiori o laici, o Ecclesiastici. §. 16. Se non c’inganniamo, questi esempj servono pel caso, che è in questione; perchè se a simiglianza d’essi gli eretici restano sottoposti al jus della Chiesa, e sono obbligati ad osservare le Leggi Ecclesiastiche, e se fra le Leggi Ecclesiastiche vi è quella, che rende nulli i Matrimoni contratti fra chi è battezzato, e chi non è battezzato; essendo la Protestante battezzata, ed avendo contratto il matrimonio con chi non è battezzato, il matrimonio è stato nullo. Veggasi l’Anacleto al lib. 4. delle Decretali tit. 3. de clandestina depositione §. 3. num. 142. e segg. ove insistendo nelle accennate massime, conchiude, esser nulli i matrimoni, che si contraggono dagli eretici, quando vi sia un impedimento dirimente stabilito dalla Chiesa, o con Legge universale, o con una commune consuetudine, che ha, e deve avere forza di Legge. §. 17. Per non dissimulare cosa veruna, confesseremo, non essere state bastanti queste massime, per dichiarar nulli i matrimoni fatti ne’luoghi delle Province confederate nelle Fiandre, o fra gli eretici, o fra una parte Cattolica, ed una parte eretica, senza l’assistenza del Parroco Cattolico: avendo Noi nel Nostro Decreto fatto ai 4. di Novembre da illicta, fed non irrita; quamvis Concilium Tridentinum impedimentum dirimens pro iis matrimoniis ftatuerit, quæ post ejus promulgationem non coram Parocho Catholico, & duobus testibus contrahuntur. Nam ut ambiguitas omnis tollatur, ignorandum non est, in hujus controversiæ investigatione, quam an.1741.explicavimus; Nosipfos & Nostra, & multorum, quos confulimus, fententia existimasse, firmas certasque manere prædictas antea rationes; fed ad rem, de qua agebamus, minime aptas esse. Ex verifsimis fiquidem argumentis conjecturisque probatum est, Concilium Tridentinum, quum novum illud dirimens impedimentum constituit, decretum fuum ad ea matrimonia non extendiffe, quæ disceptationi a Nobis an. 1741. solutæ occasionem dedere; ut commodè colligi poteft ex fuffragiis Theologorum, & Canoniftarum, qui hac de re fcripferunt, quæ Romæ in publicam lucem edita funt in Tomo unico foliorum Congregationis Concilii an. 1741. Quo quidem veritas fuperioribus fundamentis fulta non infirmatur, ut eo plane modo, quo Epifcopus, fi nolit aliquando corrigere, aut punire Clericum, qui Canonum fanctionibus non obtemperat, nec privilegiis fruitor; Epifcopus, inquam, non dubitatur, quin aliàs, fi velit, eum libere poſſit aut arguere, aut punire. Dubitatür, an ex mente Ecclefiæ, præfata confuetudo comprehendat personas, & Regiones, de quibus agitur.

18 §. 18. At objici adhuc poſſe congnofcimus, exiftimandum effe, Ecclefiam noluiffe impedimento difparitatis cultus ea matrimonia fubjicere, quæ ab hæreticis Protestantibus cum Hebræis contracta funt, in iis præcipue regionibus, ubi illud, de quo fermo eft, initum fuit; cum hoc impedimentum vim ex confuetudine obtineat, nullamque in illis matrimoniis, nec in illis regionibus confuetudinem hujufmodi vigere compertum fit. §. 19. Rebre 1741. dichiarati validi i primi, ed i fecondi illeciti, ma validi; non oftante l’impedimento dirimente ftabilito dal Concilio di Trento pe’matrimoni, che dopo la publicatione del fuo Decreto annullativo fi contraggono fenza la prefenza del Parroco Cattolico, e di due Teftimonj. Imperocchè, acciò non corra qualche equivoco, è d’uopo il fapere, che nell’efame dell’accennata controversia matrimoniale rifoluta da Noi nel 1741. furono da Noi, e da tutti gli altri, che chiamammo a configlio, ammesse per vere e fufficienti tutte le fopra riferite maffime; ma fu conclufo, che non erano applicabili al cafo, eſſendofi addotte prove e congetture convincentiffime, che il Sacro Concilio di Trento introducendo il nuovo impedimento dirimente, non ebbe intenzione di comprendere fotto la fua nuova difpoſizione, e così non comprefe que’ matrimoni, che diedero occaſione alla difputa rifoluta nel 1741. come ampiamente può vedersi ne’ voti de’ Teologi e Canonifti, che fcriffero fopra il punto, ftampati nel Tomo unico de’ fogli della Congregazione del Concilio del 1741. in Roma; il che non pregiudica alla verità de’ fondamenti di fopra riferiti: in quella ſteſſa maniera, in cui non pregiudica alla verità della fentenza, che non offervando il Chierico i requifiti, e perciò non godendo effo i privilegij Clericali, ciò non toglie al Vescovo l’autorità di ripeterlo, e di punirlo; non pregiudica, ripetiamo, un cafo particolare, in cui egli non voglia o ripeterlo o punirlo. §. 18. Riconofciamo di buona fede, che fi può paſſare avanti, ed opporre, doverfi credere, che la Chiefa non abbia voluto comprendere fotto l’impedimento della difparità del culto i matrimoni contratti fra i Profeftanti e gli Ebrei, e particolarmente in que’paefi, ne’quali è ftato contratto quello, di cui ora fi parla; derivando il detto impedimento dalla confuetudine, e non eſſendovi prova della confuetudine, e quanto ai matrimoni fimili, e quanto al paefe, in cui è ftato celebrato. §. 19. Di- §. 19. Respondemus autem veterem hanc esse questionem, atque a Patre Leffio tum excitatam, cum primum Japonenses, & Sinenses a falso rum Deorum cultu ad veri Numinis Religionem transferunt: Cum enim idem Leffius afferret, nullam apud eos hujusmodi esse confuetudinem, idcirco matrimonia ibidem inter baptizatos, & non baptizatos inita esse rata existimabat. Eadem controversia disceptata fuit ab illis, qui in Seminario Missionum Parifis degunt. Perlegere etiam fas est dubium a Patre Leffio excitatum apud Verricellum de Missionibus lib. 3. de legibus quest. 79. num. 1. apud Dianam in Edit. coordin. tom. 6. tract. 1. resolut. 13. sub §. 2. apud Clericat. decif. 26. num. 23. Quod vero ab his, qui in Seminario Parifis degunt, discussum est, legi potest in citato Conventu 1. de matrimonio, cum Ecclesiam illam regeret Cardinalis de Noailles, §. 4. Verum controversiae finis cum confitutus deinde fuerit, decernendo, confuetudinem non susceptam posse id efficere, ut Sancta Sedes, cum coeperunt Sinenses, Japonenseque Catholicam Fidem amplecti, Vicariis Apostolicis facultatem daret, qua super impedimento disparitatis cultus cum iis dispensarent, quemadmodum in praedicto §. 4. indicatur, & quemadmodum factum legimus in documento, quod est inter Constitutiones Apostolicas ad Missiones Sinarum, & Tunkini spectantes, Parifis editas an. 1676. pag. 38., & inter epistolas Card. d’Offat Parifis typis mandatas an. 1627. ep. 311., ubi refertur amplissima facultas Missionariis a Gregorio XIII. concessa, ut novos Christifideles Provinciarum, Infularumque Japoniae impedimento illo solverent, & liberarent: Cumque hujusmodi remissio, nisi lex obstat, non concedatur, satis superque id est, ut clarissime innotescat, nullius momenti esse, quod de confuetudine impedimenti disparitatis cultus non adhuc suscepta objiciebatur; Cum potissimum peculiaris afferta confuetudo universalis contrariae confuetudini cedere debeat. §. 2. Quam-

19 §. 19. Diremo però, che la questione non è nuova, essendo stata eccitata dal Padre Leffio ne’ principj della conversione de’ Giapponesi, e Cinesi; ed avendo esso afferito, che non potendosi dire vigente appo loro la consuetudine dell’impedimento della disparità del culto, i loro matrimoni contratti fra battezzato e non battezzato, dovevano esser validi; ed essendosi ancora dibattuto questo punto fra quei del Seminario delle Missioni in Parigi; potendosi leggere il dubbio eccitato dal Padre Leffio nel Verricell. de Missionibus lib. 3. de Legibus quest. 79. num. 1. nel Diana in Edit. coord. tom. 6. tract. 1. resolut. 13. sub §. 2. nel Clericat. decif. 26. num. 23. e potendosi leggere il dubbio eccitato da quei del Seminario nella citata Conferenza 1. sopra il matrimonio, nel tempo del governo del fu Cardinale di Noailles, al §. 4. Ma essendosi poi dato fine alla controversia col dire, che la consuetudine non introdotta poteva essere un motivo sufficiente alla Santa Sede, per dare, ne’ principj della conversione de’ Cinesi e de’ Giapponesi, ai Vicarj Apostolici la facoltà di dispensare sopra l’impedimento della disparità del culto, come si accenna nel sopraccitt. §. 4. e come anche si vede eseguito nel documento fra le Costituzioni Apostoliche appartenenti alle Missioni della Cina, e del Tunkino ristampate in Parigi l’anno 1676. alla pag. 38. ed anche nelle lettere del Cardinale d’Offat della stampa di Parigi del 1627. ed individualmente nella 311., in cui rapporta un’ampla facoltà data da Gregorio XIII. ai Missionarj di dispensare sopra il detto impedimento fra i nuovi Cristiani delle Provincie, ed Isole del Giappone; e non concedendosi la Dispensa, se non quando ofta il legame della Legge; ciò dee bastare, per far vedere, non essere di verun valore la riflessione della consuetudine non per anche introdotta sopra l’impedimento della disparità del culto; restando oppressa questa particolare afferta consuetudine dalla universale consuetudine contraria. §. 20. E pe-

20 §. 20. Quamobrem ad propositum redeuntes, compertum habebas, quod postquam mulier hærefim more solito in idoneo Tribunali ejuraverit; Tu verò Hebræum sacro baptifmate initiaveris, inter illos coram Parocho matrimonium erit iterandum, a Concilio Tridentino præscripta forma fervata; quum Baptismi sacramentum fit janua cæterorum. Hic autem Nos finem imponentes Tibi, Dilecte Filie noſter, Tuæque Regiæ Domui, ex animo Apostolicam Benedictionem impertimur. Datum apud S. Mariam Majorem die 9. Februarii 1749. Pontificatus Nostri Anno IX.

Fonte: Internet Archive.

Le voci che lo citano

Sanctissimi Domini Nostri Benedicti Papae XIV Bullarium, tom. III (Romae: typis S. Congregationis de Propaganda Fide, 1753), const. II, pp. 4-15 — new machine transcription of the Internet Archive page images (Qwen3-VL, 2026; long s printed as s); transcription errors may remain. Public domain (printed edition of 1753); page images Internet Archive, new machine transcription

Salva per dopo

Inserisci la tua email: ti invieremo un link per accedere. Nessuna password. Ciò che salvi (voci, versetti, capitoli, documenti) ti segue su ogni dispositivo.