1Aleph. How doth the city sit solitary that was full of people! how is the mistress of the Gentiles become as a widow: the princes of provinces made tributary!ALEPH. Come mai siede solitaria la città già piena di popolo, la signora delle nazioni è come vedova: la donna di Provincie è obbligata al tributo?HOW doeth the citie ful of people, sitte solitarie: how is the ladie of the Gentiles become as a widow: the princesse of prouinces is made tributarie?Prologus. Et factum est, postquam in captivitatem redactus est Israël, et Jerusalem deserta est, sedit Jeremias propheta flens, et planxit lamentatione hac in Jerusalem: et amaro animo suspirans et ejulans, dixit: Aleph. Quomodo sedet sola / civitas plena populo ! / Facta est quasi vidua / domina gentium; / princeps provinciarum / facta est sub tributo. 2Beth. Weeping, she hath wept in the night, and her tears are on her cheeks: there is none to comfort her among all them that were dear to her: all her friends have despised her, and are become her enemies.BETH. Ella piange inconsolabilmente la notte, le sue lagrime bagnano le sue guance: non v'ha tra tutti i suoi cari chi la consoli: tutti gli amici suoi la han disprezzata, e son divenuti suoi avversari.Weeping she hath wept in the night, and her teares are on her cheekes: there is none to comfort her of al her deare ones: al her freindes haue despised her, and are become her enimies.Beth. Plorans ploravit in nocte, / et lacrimæ ejus in maxillis ejus: / non est qui consoletur eam, / et omnibus caris ejus; / omnes amici ejus spreverunt eam, / et facti sunt ei inimici. 3Ghimel. Juda hath removed her dwelling place, because of her affliction, and the greatness of her bondage; she hath dwelt among the nations, and she hath found no rest; all her persecutors have taken her in the midst of straits.GHIMEL. Disperso andò Giuda, perchè straziato con molte maniere di servitù: pose sua stanza tralle nazioni, e non trovò requie: tutti i suoi persecutori lo strinsero da tutte parti.Iudas is gone into transmigration because of affliction, and the multitude of bondage: she hath dwelt among the Gentiles, neither hath she found rest: al her persecuters haue apprehended her within the straites.Ghimel. Migravit Judas propter afflictionem, / et multitudinem servitutis; / habitavit inter gentes, / nec invenit requiem: / omnes persecutores ejus apprehenderunt eam / inter angustias. 4Daleth. The ways of Sion mourn, because there are none that come to the solemn feast: all her gates are broken down; her priests sigh; her virgins are in affliction; and she is oppressed with bitterness.DALETH. Piangono le vie di Sionne, perchè nissuno più concorre alle sue solennità: tutte le sue porte distrutte: i sacerdoti gementi, le vergini nello squallore, ed della oppressa dall'amarezza.The waies of Sion mourne, because there are none that come to the solemnitie: al her gates are destroyed: her priestes sighing: her virgins lothsome, and herself is oppressed with bitternes.Daleth. Viæ Sion lugent, eo quod non sint / qui veniant ad solemnitatem: / omnes portæ ejus destructæ, / sacerdotes ejus gementes; / virgines ejus squalidæ, / et ipsa oppressa amaritudine.
5He. Her adversaries are become her lords; her enemies are enriched; because the Lord hath spoken against her for the multitude of her iniquities; her children are led into captivity, before the face of the oppressor.HE. I suoi nemici la signoreggiano; que', che la odiano, si sono arricchiti; perchè il Signore pronunziò contro di lei per le molte sue iniquità. I suoi fanciulli sono stati condotti in ischiavitù, cacciati dal persecutore.Her aduersaries are made in the head, her enemies are enriched: because our Lord hath spoken vpon her for the multitude of her iniquities: her litle ones are led into captiuitie, before the face of the afflicter.He. Facti sunt hostes ejus in capite; / inimici ejus locupletati sunt: / quia Dominus locutus est super eam / propter multitudinem iniquitatum ejus. / Parvuli ejus ducti sunt in captivitatem / ante faciem tribulantis. 6Vau. And from the daughter of Sion, all her beauty is departed; her princes are become like rams that find no pastures; and they are gone away without strength before the face of the pursuer.VAU. Perde la figlia di Sion tutta la sua beltà: i suoi principi son diventati come arieti, che non trovan pastura: e sono andati privi di forze innanzi a chi stava loro alle spalle.And from the daughter of Sion al her beautie is departed: her princes are become as rammes not fynding pastures: and they are gone without strength before the face of the pursewer.Vau. Et egressus est a filia Sion / omnis decor ejus; / facti sunt principes ejus velut arietes / non invenientes pascua, / et abierunt absque fortitudine / ante faciem subsequentis. 7Zain. Jerusalem hath remembered the days of her affliction, and prevarication of all her desirable things which she had from the days of old, when her people fell in the enemy’s hand, and there was no helper; the enemies have seen her, and have mocked at her sabbaths.ZAIN. Gerusalemme ha in memoria i giorni di sua tribolazione, e la sua prevaricazione, e tutti que' beni, ch'ella ebbe fin dagli antichi tempi, quando il suo popolo per man nemica cadeva, privo di chi l'aiutasse. La videro i nemici, e si burlarono de' suoi sabati.Ierusalem hath remembred the dayes of her affliction, and preuarication of al her thinges worthie to be desyred, which she had from the daies of old, when her people fel in the enimies hand, and there was no helper: the enemies haue sene her, and haue scorned her sabbathes.Zain. Recordata est Jerusalem dierum afflictionis suæ, / et prævaricationis, / omnium desiderabilium suorum, / quæ habuerat a diebus antiquis, / cum caderet populus ejus in manu hostili, / et non esset auxiliator: / viderunt eam hostes, / et deriserunt sabbata ejus. 8Heth. Jerusalem hath grievously sinned, therefore is she become unstable; all that honoured her, have despised her, because they have seen her shame; but she sighed, and turned backward.HETH. Peccato grande fu il peccato di Gerusalemme, per questo ella non ha avuto stabilità. Tutti que', che le davano lode, la han disprezzata, perchè han vedute le sue brutture: ella perciò so spirando ha rivolta indietro la faccia.Ierusalem hath sinned a sinne, therfore is she made vnstable: al that did glorifie her, haue despised her, because they haue sene her ignominie: but she sighing is turned backward.Heth. Peccatum peccavit Jerusalem, / propterea instabilis facta est; / omnes qui glorificabant eam spreverunt illam, / quia viderunt ignominiam ejus: / ipsa autem gemens / conversa est retrorsum.
9Teth. Her filthiness is on her feet, and she hath not remembered her end; she is wonderfully cast down, not having a comforter: behold, O Lord, my affliction, because the enemy is lifted up.TETH. La sua immondezza è fin ne' suoi piedi, ne ella si ricordò del suo fine. Or ella è altamente depressa, senza avere chi la consoli. Mira, o Signore, la tribolazione mia; perocché il nemico è divenuto insolente.Her filthines is on her feete, neither hath she remembred her end: she is pulled downe excedingly, not hauing a comforter: see ô Lord mine affliction, because the enemie is exalted.Teth. Sordes ejus in pedibus ejus, / nec recordata est finis sui; / deposita est vehementer, / non habens consolatorem. / Vide, Domine, afflictionem meam, / quoniam erectus est inimicus. 10Jod. The enemy hath put out his hand to all her desirable things: for she hath seen the Gentiles enter into her sanctuary, of whom thou gavest commandment that they should not enter into thy church.JOD. Il nimico mise la mano sopra tutto quel, ch'ella avea di più caro, ed ella ha veduto entrar nel suo santuario le genti, le quali tu avevi ordinato, che alle tue adunanze non si accostassero.The enimie hath thrust his hand to al her thinges worthie to be desyred: because she hath sene the Gentiles enter into her sanctuarie, of whom thou gauest commandment that they should not enter into thy church.Jod. Manum suam misit hostis / ad omnia desiderabilia ejus, / quia vidit gentes / ingressas sanctuarium suum, / de quibus præceperas / ne intrarent in ecclesiam tuam. 11Caph. All her people sigh, they seek bread: they have given all their precious things for food to relieve the soul: see, O Lord, and consider, for I am become vile.CAPH. Tutto il suo popolo è in sospiri, e cerca di pane, tutte le cose più preziose hanno date per aver cibo da ristorarsi. Mira, o Signore, e considera com' io sono avvilita.Al her people sighing, and seeking bread: they haue geuen al precious thinges for meate to refresh the soule, see ô Lord and consider, because I am become vyle.Caph. Omnis populus ejus gemens, / et quærens panem; / dederunt pretiosa quæque pro cibo / ad refocillandam animam. / Vide, Domine, et considera / quoniam facta sum vilis ! 12Lamed. O all ye that pass by the way, attend, and see if there be any sorrow like to my sorrow: for he hath made a vintage of me, as the Lord spoke in the day of his fierce anger.LAMED. O voi tutti, che passate per questa strada, ponete mente, e vedete, se v'ha dolor simile al mio dolore; perocché il Signore, secondo ch'egli predisse, mi ha vendemmiata nel giorno dell'ira sua furibonda.O al ye that passe by the way, attend, and see if there be sorow like to my sorow: because he hath made vintage of me, as our Lord hath spoken in the day of the wrath of his furie.Lamed. O vos omnes qui transitis per viam, / attendite, et videte / si est dolor sicut dolor meus ! / quoniam vindemiavit me, / ut locutus est Dominus, / in die iræ furoris sui.
13Mem. From above he hath sent fire into my bones, and hath chastised me: he hath spread a net for my feet, he hath turned me back: he hath made me desolate, wasted with sorrow all the day long.MEM. Dall'alto mandò un fuoco nelle mie ossa, e mi gastigò: tese una rete a' miei piedi, e mi fe' cadere all'indietro. Mi ha posto in desolazione, mi ha fatto tutto di consumar di dolore.From on high he hath cast a fyre in my bones, and hath taught me: he hath spred a net for my feete, he hath turned me backward: he hath made me desolate, al the day consumed with sorow.Mem. De excelso misit ignem in ossibus meis, / et erudivit me: / expandit rete pedibus meis, / convertit me retrorsum; / posuit me desolatam, / tota die mœrore confectam. 14Nun. The yoke of my iniquities hath watched: they are folded together in his hand, and put upon my neck: my strength is weakened: the Lord hath delivered me into a hand, out of which I am not able to rise.NUN. Venne sopra di me ad un tratto e il giogo di mie iniquità. Egli colle sue mani ne fe' un fascio, e le pose sopra il mio collo. Le mie forze sono mancate. Signore mi ha consegnata a tal mano, da cui fuggir non potrò.The yoke of mine iniquities hath watched: they are folded together in his hand, and put vpon my necke: my strength is weakened: our Lord hath geuen me into the hand, from which I can not rise.Nun. Vigilavit jugum iniquitatum mearum; / in manu ejus convolutæ sunt, / et impositæ collo meo. / Infirmata est virtus mea: / dedit me Dominus in manu / de qua non potero surgere. 15Samech. The Lord hath taken away all my mighty men out of the midst of me: he hath called against me the time, to destroy my chosen men: the Lord hath trodden the winepress for the virgin daughter of Juda.SAMECH. Il Signore mi ha rapito dal seno tutti i miei principi. Ha chiamato contro di me il tempo, in cui distruggere tutti i miei campioni. Il Signore ha pigiate le uve per la vergine figlia di AIN.Our Lord hath taken away al my magnifical ones out of the middes of me: he hath called a time against me, to destroy mine elect: our Lord hath troden the winepresse to the virgin the daughter of Iuda.Samech. Abstulit omnes magnificos meos Dominus / de medio mei; / vocavit adversum me tempus / ut contereret electos meos. / Torcular calcavit Dominus / virgini filiæ Juda. 16Ain. Therefore do I weep, and my eyes run down with water: because the comforter, the relief of my soul, is far from me: my children are desolate because the enemy hath prevailed.AIN. Per questo io piango, ed acque sgorgano dagli occhi miei, perchè si è ritirato da me il consolatore, che ravvivi l'anima mia. I figli miei sono periti, perchè il nimico l'ha vinta.Therfore am I weeping, and mine eye shedding teares: because a comforter is made far from me, conuerting my soule: my children are become desolate because the enemie hath preuayled.Ain. Idcirco ego plorans, / et oculus meus deducens aquas, / quia longe factus est a me consolator, / convertens animam meam. / Facti sunt filii mei perditi, / quoniam invaluit inimicus.
17Phe. Sion hath spread forth her hands, there is none to comfort her: the Lord hath commanded against Jacob, his enemies are round about him: Jerusalem is as a menstruous woman among them.PHE. Sionne stende le mani, ma non havvi chi la consoli. Il Signore ha convocato contro Giacobbe i suoi nemici, che lo circondassero: in mezzo a questi Gerusalemme è come una donna nella sua immondezza.Sion hath spred forth her handes, there is none to comfort her: our Lord hath commanded against Iacob, round about him are his enemies: Ierusalem is become as a woman polluted with menstrous floores among them.Phe. Expandit Sion manus suas; / non est qui consoletur eam. / Mandavit Dominus adversum Jacob / in circuitu ejus hostes ejus; / facta est Jerusalem / quasi polluta menstruis inter eos. 18Sade. The Lord is just, for I have provoked his mouth to wrath: hear, I pray you, all ye people, and see my sorrow: my virgins, and my young men are gone into captivity.SADE. Giusto è il Signore, perchè io violando la sua parola lo esacerbai. Popoli tutti udite, vi prego, e ponete mente al mio dolore: le mie vergini, i miei giovani son' iti in ischiavitù.Our Lord is iust, because I haue prouoked his mouth to wrath: heare I beseech al ye peoples, and see my sorow: my virgins, and my pong men are gone into captiuitie.Sade. Justus est Dominus, / quia os ejus ad iracundiam provocavi. / Audite, obsecro, universi populi, / et videte dolorem meum: / virgines meæ et juvenes mei abierunt / in captivitatem. 19Coph. I called for my friends, but they deceived me: my priests and my ancients pined away in the city: while they sought their food, to relieve their souls.COPH. Ricorsi agli amici miei, ed ei m'ingannarono. I miei sacerdoti, e i miei anziani si son consumati nella città in cercando cibo da sostener la loro vita.I haue called my freindes, they haue deceiued me: my priestes and my ancientes are consumed in the citie: because they haue sought meat for themselues, to refresh their soule.Coph. Vocavi amicos meos, / et ipsi deceperunt me; / sacerdotes mei et senes mei / in urbe consumpti sunt, / quia quæsierunt cibum sibi / ut refocillarent animam suam. 20Res. Behold, O Lord, for I am in distress, my bowels are troubled: my heart is turned within me, for I am full of bitterness: abroad the sword destroyeth and at home there is death alike.RES. Mira, o Signore, com' io son tribolata: le mie viscere sono scommosse, il mio cuore è sconvolto dentro di me, io son piena di amarezza. La spada uccide al di fuori, e in casa è l'immagine della morte.See ô Lord that I am in tribulation, my bellie is trubled: my hart is ouerturned in myself, because I am ful of bitternes: the sword killeth abrode, and at home it is lyke death.Res. Vide, Domine, quoniam tribulor: / conturbatus est venter meus, / subversum est cor meum in memetipsa, / quoniam amaritudine plena sum. / Foris interfecit gladius, / et domi mors similis est.
21Sin. They have heard that I sigh, and there is none to comfort me: all my enemies have heard of my evil, they have rejoiced that thou hast done it: thou hast brought a day of consolation, and they shall be like unto me.SIN. Hanno uditi i miei gemiti, e nissun v'ha, che mi consoli: tutti i miei nemici hanno sapute le mie sciagure, ne hanno goduto, perchè questa è opra tua: manderai il giorno di consolazione, e diverran simili a me.They haue heard that I doe sigh, and there is none to comfort me: al mine enimies haue heard mine euil, they haue reioyced, because thou hast done it: thou hast brought a day of consolation, and they shal be made lyke to me.Sin. Audierunt quia ingemisco ego, / et non est qui consoletur me; / omnes inimici mei audierunt malum meum, / lætati sunt quoniam tu fecisti: / adduxisti diem consolationis, / et fient similes mei. 22Thau. Let all their evil be present before thee: and make vintage of them, as thou hast made vintage of me for all my iniquities: for my sighs are many, and my heart is sorrowful.THAU. Siati presente tutta la loro malizia, e trattali come me hai trattato per le mie iniquità: imperocché continui sono i miei sospiri, ed è angustiato il mio cuore.Let al their euil enter in before thee: and vintage them, as thou hast vintaged me for al mine iniquities: for my sighings are manie, and my hart is sorowful.Thau. Ingrediatur omne malum eorum coram te: / et vindemia eos, sicut vindemiasti me / propter omnes iniquitates meas: / multi enim gemitus mei, / et cor meum mœrens.
1:1
Haydock
Tributary. It had been so to the Assyrians, Egyptians, and Chaldeans, 4 Kings 24:1. From this and similar passages, it would seem that the city was still existing: yet in others it appears to have been demolished. Here then the prophet declares what it had been: (Calmet) unless he wrote part after the death of Josias. (Haydock)
Worthington
The beholders are astonished at the change and misery of the city. (Worthington)
1:2
Night; privately, or without ceasing.
Friends, who had made a league with Sedecias, Lamentations 27:3., and 48:26.
1:3
Calmet
Rest. Many returning to join Godolias, Lamentations 40:7. (Calmet)
1:4
Calmet
Feast, thrice a-year. This was the most charming sight, when all the nation met to adore God, and to renew their friendship with one another. (Calmet)
1:5
Calmet
Lords. Literally, "at the head," (Haydock) which Moses had threatened, Deuteronomy 26:1, 43. (Calmet)
Worthington
This would be most cutting. (Worthington)
1:6
Calmet
Beauty; princes' palaces, but particularly the temple, ver. 10. (Calmet)
Worthington
Rams, fleeing from place to place to seek relief. (Worthington)
1:7
Of all. She compares her past happiness with her present chastisement.
Juvenal v
Sabbaths, or days of rest. The pagans derided them as so much lost time. Ignava et partem vitae non attigit ullam. (Juvenal v.; Seneca, apud St. Augustine, City of God 6:11.)
Calmet
If none of their legislators thought of such an institution, it was because they had not the spirit of Moses: their feasts were dissolute. (Calmet)
1:8
Calmet
Unstable. Hebrew also, "removed," (Haydock) like a woman unclean. (Calmet)
Buxtorf
Such were excluded from places of prayer, and were not allowed to touch a sacred book, or to pronounce God's name. Their husbands could not look at their face, nor give them any thing, but laid it down for them to take. (Buxtorf, Syn. 31.)
Calmet
No condition could be more distressing. (Calmet)
1:9
Haydock
End in her prosperity, to avert this misfortune. (Haydock)
Haydock
Idolatry is a spiritual adultery, (Worthington) and one of the worst species of filth. (Haydock)
1:10
1:11
Calmet
O. Hebrew of the Masorets, "It is." (Calmet)
Haydock
Protestants, "Is it nothing to you, all?" etc. (Haydock)
Calmet
But the Vulgate is much clearer, and approved by many Protestants, lu being often used as an exclamation, Genesis 17:18. (Calmet)
Haydock
Vintage. He has plundered all, ver. 22. (Haydock)
Worthington
The king took a great deal, and his general the rest, 4 Kings xxiv., and xxv. (Worthington)
1:13
Theodoret
Bones: fortresses. (Theodoret)
Calmet
I am like one in a burning fever, Ezechiel 24:4. (Calmet)
Haydock
Chastised. Literally, "instructed." This is the good effect of affliction. (Haydock)
1:14
Watched. This metaphor is not too harsh, Lamentations 31:28. The Masorets prefer, (Calmet) "is bound by his hand." (Protestants) But miskad is explained (Haydock) by the Septuagint, etc., in the sense of the Vulgate. God lays the yoke on my neck suddenly. My iniquities are like bands, and Nabuchodonosor has power over me.
1:15
Mighty. Hebrew, "magnificent" princes, (Luke 22:25.) or warriors.
Time of vengeance. All is animated. Hebrew also, "a troop" of Chaldeans, Lamentations 2:22.
Juda. God, as the first cause, punishes the Jews by war.
1:17
Then. They surround the city, to starve the inhabitants, ver. 8.
1:19
Calmet
Me. Egypt attempted to relieve Juda, to no purpose, ver. 2. (Calmet)
Worthington
It could not, or at least did not, prove of any service to the Jews, Lamentations 2:18. (Worthington)
1:20
Worthington
Alike, by famine, etc. (Calmet) (Worthington)
Virgil
Ubique pavor et plurima mortis imago. (Virgil, Aeneid ii.)
1:21
Done it. They conclude that I am cast off for ever. But when I shall be comforted, their turn will come; (Calmet) or rather they will feel the scourge soon after me.
Consolation. Hebrew, "which thou hast appointed." (Haydock) (Chap. 48:26., etc., and Ezechiel xxv., etc.)
1:22
Calmet
Let. He prays not for their ruin, but predicts it; and wishes rather that they would be converted. (Calmet)
1:1
Aliph.
1:2
Beth.
1:3
Some Iewes seing their bretheren ledde captiues into Babylon, went into Aegypt, but there also were in miserie.
Ghimel.
1:4
Daleth.
1:5
It is a desolate miserie when enimies obtaine dominion.
He.
1:6
•au.
Fleing from place to place to seeke relife.
1:7
Zain.
1:8
Heth.
1:9
Idolatrie which is spiritual adultrie.
Teth.
1:10
Iod.
1:11
Caph.
1:12
Lamed.
First Nabuchodonosor tooke away much treasure 4 Reg 24 afterwards his capitaine Nabuzardan spoyled al 4 Reg. 25.
1:13
Mem.
1:14
Nun.
1:15
Samech.
1:16
Ai•.
1:17
Phe.
1:18
Sade.
1:19
Aegypt wherin the Iewes trusted to sinde ayde, could not, or at least, did not helpe them Iere 2. v. 18. & 37. v. 4. & 6.
Coph:
1:20
Res.
At home i• famine.
1:21
Sin.
1:22
That.
1:1
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.12
… But since the Sextuses and Pyrrhos, and the antithetic style, like a dire and malignant disease, have infected our churches, and babbling is reputed culture, and, as the book of the Acts says of the Athenians, we spend our time in nothing else but either to tell or to hear some new thing. O what Jeremiah
1:2
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.6
45. Jeremiah knew that penitence was a great remedy, which he in his Lamentations took up for Jerusalem, and brings forward Jerusalem itself as repenting, when he says: “She wept sore in the night, and her tears are on her cheeks, nor is there one to comfort her of all who love her. The ways of Sion do mourn.”
1:4
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Funeral Oration on Meletius 1
… But now our wound is beyond healing; our Elijah has been caught up, and no Elisha left behind in his place. You have heard certain mournful and lamenting words of Jeremiah, with which he bewailed Jerusalem as a deserted city, and how among other expressions of passionate grief he added this, “The ways of Zion do mourn
1:16
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.6
… “She wept sore in the night, and her tears are on her cheeks, nor is there one to comfort her of all who love her. The ways of Sion do mourn.” And he says further: “For these things I weep, my eyes have grown dim with weeping, because he who used to comfort me is gone far from me.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 1.6
… For I reflect to what a dejected height of external advancement I have mounted in falling from the lofty height of my rest. And, being sent for my faults into the exile of employment from the face of my Lord , I say with the prophet, in the words, as it were of destroyed Jerusalem, He who should comfort me hath departed far from me (
1:18
san Melitone di Sardi † 180 d.C. Melito, the Philosopher 9
The mouth of the Lord —His Son, or word addressed to men. In the prophet, “The mouth of the Lord hath spoken;” and elsewhere, “They provoked His mouth to anger.”
1:20
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.6
46. But let those who repent learn how they ought to carry it out, with what zeal, with what affection, with what intention of mind, with what shaking of the inmost bowels, with what conversion of heart: “Behold,” he says, “O Lord, that I am in distress, my bowels are troubled by my weeping, my heart is turned within me.”
1:1
1. QUOMODO. — Vox est non inquirentis, sed admirantis et obstupescentis ad tantam tantæ urbis et reipublicæ cladem et eversionem, sicut dixerat Jeremias cap. XVIII, 16: «Omnis qui præterienit per eam obstupescet, et movebit caput suum.» Porro in hac clade admiratur Propheta tam calamitosam, et pene incredibilem status mutationem in rebus omnibus, sed maxime in tribus in quibus elucebat Hierosolymæ majestas, scilicet primo, in populi frequentia, quæ jam redacta est ad solitudinem; hoc est enim quod ait: «Quomodo sedet sola civitas plena populo.» Secundo, in regis et magistratuum prudentia, qua gentibus antea quasi domina præcellebat, jam illis est viduata. Unde ait: «Facta est quasi vidua domina Gentium.» Tertio, in imperio quo multis nuper solebat imperare, jam Chaldæis servit, et pendit tributum; hoc enim est quod tertium aleph versum concludens dicit: «Princeps provinciarum facta est sub tributo,» q. d. Fierine potuit ut magnifica et inclyta Jerusalem, civitas sancta, Syriæ emporium, paradisus Asiæ, ocellus Orientis, mundi regina, religionis arx, fidei fax, sacrorum columen, Ecclesiæ columna, thronus Dei, deliciæ hominum et Angelorum, a Deo et Chaldæis profanaretur, everteretur, combureretur? ut tot milliones hominum qui in ea erant, ad tam paucas, viles et pauperes animas redigerentur? ut David, Salomon, Ezechias, Josias, aliique illustrissimi ejus reges et principes in hoc regni deliquio una omnes quasi interirent? ut amplum illud et nobile Salomonis imperium concideret, et serviret Chaldæis? SEDET SOLA CIVITAS. — «Sola» primo, quasi deserta a civibus suis, ideoque lugens; secundo, quasi de solio gloriæ et regni dejecta; tertio, quasi menstruata, et ob menstrua polluta et immunda, sic enim Jerusalem vocatur vers. 17, aut quasi leprosa (leprosi enim extra castra et urbes soli degenant) et separata a consortio et tutela Dei et Sanctorum, ideoque quasi projecta et excommunicata. Facta est quasi vidua, — q. d. Jerusalem quasi vidua orbata est primo, rege suo, scilicet Sedecia jam capto; secundo, pontifice, scilicet Saraia jam a Chaldæis occiso; tertio, aliis principibus et magistratibus jam pariter vel occisis vel captis. Hi enim sunt quasi mariti reipublicæ, quæ iis ablatis fit quasi vidua. Hic sensus maxime innatus est et genuinus. Secundo, «vidua,» quia derelicta est a Deo qui Synagogæ erat maritus, inquiunt Rupertus, Bonaventura et Dionysius unde ait quasi quia maritus ejus, puta Deus, non est mortuus, sed eam tantum ut adulteram repudiavit, prædæque Chaldæis exposuit. Tertio, vidua opponitur voci domina Gentium: hebraice enim est רבתי בנוים rabbati baggoim, id est magna, id est multa gentibus, q. d. Jerusalem, quæ antea frequentabatur a Gentibus, tam proselytis et ad judaismum conversis, quam gentilibus, mercium, sapientiæ, aliave de causa ad eam, quasi ad nobilissimum emporium confluentibus, jam iis viduata est. Ita Chaldæus et Origenes. Unde Hebraice vidua vocatur אלמנה almana, id est ligata, et silens, id est serva, quæ antea erat domina. Vidua enim videtur habere ligatas manus, æque ac os, ut se in judiciis tueri, suasque injurias propulsare non possit; sed omnium SEDET. — Loquitur primo de Jerusalem quasi de matrona valde afflicta et mœrente: hæc enim præ mœrore et debilitate ac pudore (si violata sit, uti hic violata erat Jerusalem cum templo) solet sedere et plorare. Potest tamen, secundo, cum Maldonato sedet accipi pro jacet: sedere enim, uti et stare in Scriptura subinde non certum situm significat, sed tantum præsentiam, ut idem sit quod adesse et esse præsentem, sive quis stet, sive sedeat, sive jaceat, q. d. Quomodo Jerusalem jacet prostrata, quæ prius stabat, imo verticem supra omnes gentes erigebat? Sic dixit cap. XXVIII, 18: «Descende de gloria, et sede in siti (in loco arido et siticuloso), habitatio filiæ Dibon.» Sic Vespasianus devicta Judæa cudi fecit nummum, in qua Judæa quasi mulier pingebatur sedens, et incumbens palmæ. Palma enim est insigne Judæææ, quia ejus est ferax. calumniis et rapinis videtur exposita, dataque in prædam, quia ejus tutor et vindex, puta maritus, obiit. Talis erat hic Jerusalem. Nota to quasi, q. d. Jerusalem non est proprie femina et vidua, sed illi similis civitas. Rursum non est plane viduata et desolata, quia post 70 annos captivitatis rursum Dei ope et nutu replebitur copia tam principum et indigenarum, quam gentium ad eam confluentium. Alii to quasi exponunt, q. d. Jerusalem non est vere vidua, sed quasi, quia est mœcha et adultera. Sed hoc subtilius est quam solidius; agit enim de pœna, non de culpa Hierosolymæ. PRINCEPS PROVINCIARUM FACTA EST SUB TRIBUTO, — q. d. Jerusalem quæ sub Davide et Salomone dominata est Philistæis, Moabitis, Syris, Ammonitis, Idumæis, aliisque gentibus et provinciis, ut patet II Reg. viii, et III Reg. ix; nunc servit Chaldæis barbaris et infidelibus, iisque pendit tributum. Nota: Tributum vocatur Hebraice מס mas, a radice מסס masas, id est liquefecit; significat ergo mas non tantum censum e facultatibus, sed omnem contributionem, omneque onus personale, quo tributarius in servitute alicujus se suaque omnia insumit, liquefacit et exhaurit: quod fit, cum verbi gratia quis damnatur ad agros et vineas colendas, ad fodinas metallicas, ad lateres formandos, ad onera bajulanda, etc., uti contigit Hebræis in Ægypto, Exodi 1. Allegorice, Synagoga fuit typus Ecclesiæ; dicatur ergo nunc de Ecclesia quæ olim in Græcia, Asia, Ægypto, Africa, Anglia, Scotia, Hollandia, Dania, Suecia floruit; jam vero Turcæ aut hæresis jugum patitur: «Quomodo sedet sola civitas?» etc. Ita hosce threnos Africæ a Wandalis arianis afflictæ adaptat Victor Uticensis, in fine lib. III Histor. Wandal.: «Adestote, ait, angeli Dei mei, et videte Africam totam dudum tantarum Ecclesiarum cuneis fultam, nunc ab omnibus desolatam; tantis ordinibus sacerdotum ornatam, nunc sedentem viduam et abjectam. Manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia ejus. Egressus est a facie ejus omnis decor, etc. Deprecamini, Patriarchæ; orate, sancti Prophetæ; estote, Apostoli, suffragatores ejus. Præcipue tu, Petre beate, quare siles pro ovibus tuis? Tu S. Paule Gentium magister, cognosce quid Wandali faciunt ariani, et filii tui gemunt lugendo captivi.» Tropologice, anima plena populo, id est probis cogitationibus et affectionibus quasi civibus, per peccatum iis orbatur et desolatur. Secundo, domina gentium, id est vitiorum et passionum, quas ratione regebat et Dei timore, jam omni hoc dominio, imo et Deo, et rationis imperio viduata est. Tertio, princeps in provinciis, id est anima suis potentiis et membris imperans, facta est mancipium dæmonis: «Tot sceptris serviens quot dedita est vitiis,» inquit S. Hieronymus, in quibus dat tributum, cum iis omnes suas opes et vires impendit et exhaurit. Sceptrum ergo habet superbia in anima impii; sceptrum quoque habet avaritia, libido, cæteraque vitia: tot tyrannis servit impius quot vitiis obtemperat. Nam sceptrum et dominium rationi eripit, illudque tradit concupiscentiæ, perinde ac si quis reginæ optimæ coronam detraheret, eamque meretricis petulantissimæ capiti imponeret: regina enim est ratio, meretrix est concupiscentia. Ita S. Chrysostomus, homil. 11 in epist. ad Romanos. Unde S. Augustinus, tract. 41 in Joan.: «Tolle, inquit, peccati regnum, noli dare concupiscentiis tuis vires: sequendo eas, vires eis addis; dando eis vires, quomodo vinces, quando contra te inimicos nutris viribus tuis?» Huic ergo animæ peccatrici Jeremias, id est prædicator commiserando et admirando dicit: «Quomodo sedet sola civitas plena populo? facta est quasi vidua domina gentium,» etc. De gravitate peccati vide dicta Jeremia II in proœmio.
1:2
2. PLORANS PLORAVIT. — Primo, R. Salomon putat hac geminatione duplicem ploratum significari, unum ob templi, alterum ob urbis eversionem. Verum dico esse hebraismum. «Plorans ploravit,» id est continuo et effuse ploravit, scilicet urbs Jerusalem, id est pauci cives relicti Hierosolymis a Nabuchodonosore. Secundo et simplicius, urbi ipsi per prosopopæiam, ad pathos datur hic vita, vox, ploratus, etc., quia urbi tribuit personam matronæ olim felicis et gloriosæ, nunc vilis, miseræ et plorantis, ut dixi vers. 1. IN NOCTE. — Chaldæus sic explicat: Cum Moses, inquit, exploratores in terram promissionis misisset, illique retulissent terram esse aditu difficilem, Judæi ea nocte præ tristitia plorarunt: quibus Deus iratus præcepit ut ea nocte futuram templi vastationem deflerent. Sed hæ sunt Judæorum fabulæ. Ploravit ergo Jerusalem «in nocte,» id est in calamitate, cujus symbolum est nox, inquiunt Rabanus, S. Thomas et Lyranus. Secundo, «in nocte,» quia nocte diei nonæ mensis Ab, capta est Jerusalem; quamobrem tunc cœpit ejus ploratus. Ita aliqui Hebræi, et idipsum quoque insinuat Chaldæus, imo Scriptura, Jerem. LII, 7. Tertio et simplicissime, «in nocte,» quia nox ob silentium, solitudinem, vacationem a labore, tranquillitatem, collectionem et contractionem animi, aptior est meditationi, compunctioni et lacrymis. Ita Origenes, Isidorus, S. Thomas et alii. Alludit ad vocem vidua: sic enim vocavit Jerusalem, vers. 1; nam vidua solet noctu maxime, mariti et socialis thori recordari, suamque viduitatem experiri ac deflere, ut ait sponsa, Cant. III, 1: «In lectulo meo per noctes quæsivi quem diligit anima mea.» Quarto, addit Sanchez novam rationem: Quia, inquit, sicut servis nefas erat queri de dominorum imperio, licet crudeli et acerbo; sic etiam amasii, ut dixit Jeremias cap. IV, 30, quia eam quasi adulteri ad sua idola et vitia pertraxerunt: nunc vero hostes effecti eam per excidium viduam factam deserunt, imo spernunt, irrident et impugnant. Ita S. Thomas, Hugo, Bonaventura, Lyranus et Dionysius. Hæc enim justa est pæna meretricum et adulterarum, ut mel eis vertatur in fel, amasii in hostes, adulatores in irrisores. coram lugere, aut animi languorem ostendere, capitale erat crimen. Sic coram Ariovisto rege nemini in dolore summo mutire, nedum lacrymari licuit, ait Cæsar lib. I De Bello Gallico. Ita Jerusalem hic subacta et serva coram Chaldæis interdiu plorare non audebat: plorat ergo nocte. Sic apud Sophoclem Electra felicem vocat Nioben, cui plorare filiorum mortem permissum est. LACRYMÆ EJUS IN MAXILLIS EJUS, — scilicet hærent et perennant, q. d. Perpetuo plorat, perpetui lacrymarum rivi ex oculis ejus per maxillas decurrunt; ita ut eas abstergere non curet, quia novæ semper fluunt, aliæque aliis jugiter succedunt. Aliter Hugo et Sanchez: Lacrymæ hærent maxillis, quia barbari Chaldæi non permittunt ei otium lavandi faciem; vel potius, quia ipsa tota absorpta in luctu, de mundatione et nititie non curat, sed dolorem suum perpetuis lacrymis ostendit ac profitetur. NON EST QUI CONSOLETUR EAM. — Hoc ei ad cumulum doloris accedit, quod non habeat consolantem. Cum enim tristitia sit quasi onus quoddam infirmum animum prægravans; ubi amici lugenti condolent, videntur eum quasi juvare in onere portando, ipseque alleviatur sentiens se non solum onus suum portare, præsertim quia inde videt se ab eis amari, ex quo tacita quadam delectatione afficitur, quæ tristitiam minuit. Ita ex Aristotele S. Thomas, II II, Quæst. XXXVIII, art. 3. Hinc et S. Gregorius, lib. V Moral. cap. III, ait: «Laborantis visitatio est laboris sublevatio,» multo magis dolentis visitatio et consolatio, est doloris sublevatio. Quocirca David in persona Christi queritur, Psalm. LXVIII, 21: «Sustinui, qui simul contristaretur, et non fuit: et qui consolaretur, et non inveni.» Et in inferno una e maximis damnatorum pœnis est, quod neminem in cœlo, vel in terra habeant, qui extremis eorum tormentis vel nutu compatiatur; sed omnes laudent in eis justum Dei judicium, eosque his et majoribus pænis dignos esse censeant. Ex omnibus charis ejus. — Primo chari et amici Hierosolymæ hic vocantur sacerdotes et prophetæ, ait Hugo. Secundo, gentium idola quæ colebant, et in quibus sperabant Judæi: cum his enim quasi amasiis suis fornicata fuit Jerusalem; sed jam in excidio ab iisdem fuit deserta et derelicta. Ita Rabanus. Tertio, hi chari sunt angeli custodes, inquiunt S. Bonaventura et Dionysius. Quarto, planius Origenes: Chari Hierosolymæ, inquit, sunt vicini Judæi aliarum urbium. Quinto, Olympiodorus sic explicat, q. d. In excidio Jerusalem alter alterum, amicus amicum non est consolatus, quia æque omnes fuerunt desolati. Sexto et aptissime, chari et amici Hierosolymæ hic vocantur gentes vicinæ, et amicæ antea Judæis, nunc inimicæ; quia cum Chaldæis vastarunt Judæos. Tales fuerunt Idumæi et Ægyptii. Hi enim hujus matronæ, scilicet Hierosolymæ, fuerunt Idem tropologice contigit animæ peccanti; hæc enim cum creaturis et voluptatibus fornicata, mox ab iisdem amarorem, horrorem, nauseam, aliosque corporis et animi cruciatus, justo Dei judicio perpetitur, præsertim in morbo et morte. Idipsum duabus pulchris parabolis Barlaam clare repræsentat regi Josaphat apud Damascenum, cap. xiii et xiv Histor. eorumdem.
1:3
3. MIGRAVIT JUDAS PROPTER AFFLICTIONEM. — Chaldæus, Vatablus, Dionysius et Isidorus sic vertunt: Abiit Judas in captivitatem, eo quod ipse afflixit pupillos et viduas, et cum duritia tractavit servos Hebræos, nec eos stato a lege et Deo tempore liberos dimisit, ut patet Jerem. XXXIV, 14. Secundo, Lyranus et Rupertus: «Propter afflictionem,» inquiunt, hoc est, ut affligeretur et serviret Chaldæis propter peccata sua. Tertio, Origenes: «Propter afflictionem,» inquit, hoc est quia afflixit, id est dejecit se, et servivit peccatis. Quarto, optime Rabanus, Hugo, S. Thomas, Dionysius et Isidorus sic explicant, q. d. Judas, id est multi Judæorum, ut afflictionem, onera, tributa, servilia ministeria in aggeribus construendis, agris colendis, lateribus et calce comportandis, castris purgandis et muniendis, quæ quasi mancipia subituri erant, aut jam subibant, uti subierant in Ægypto, Exodi 1 et v, ut, inquam, servitutem tantam, tamque variam, duram, et multiplicem Chaldæorum effugerent; migrarunt partim ante excidium Jerusalem, partim in illo, et post illud, ad vicinas gentes, scilicet Ammon, Moab, et præsertim Ægyptios: sed nec ibi invenit requiem, quia Chaldæi persequentes ibidem apprehenderunt eam, id est eos, puta Judæos: de iis enim loquitur nunc masculine, quasi de viro et populo; nunc feminine, quasi de matrona: talis enim est urbs et gens. OMNES PERSECUTORES EJUS APPREHENDERUNT EAM INTER ANGUSTIAS, — in loco periculis undequaque septo ut effugere non posset, v. g. in arcto utrinque muris concluso; sic enim erant Judæi fugientes in Ægyptum: nam neque in Judæam redire poterant, quia ipsa a Chaldæis tenebatur; neque in Ægypto manere, quia ab iisdem vastabatur Ægyptus. In his ergo verum erat istud: Incidit in Scyllam, cupiens vitare Charybdim. Et istud: Cinerem vitans in prunas incidit. Nota in Hebræo pulchram et nervosam paronomasiam. Nam מצרים metsarim, quod significat angustias, alludit ad מצרים Mitsraim, id est Ægyptus, q. d. Migrarunt Judæi in Mitsraim, id est in Ægyptum, quasi in metsarim, id est in angustias suas, tanquam mures in muscipulam suam, scilicet in Chaldæorum captivitatem et gladium, qui eos ibi comprehendit. Hoc eis prædixerat et minatus fuerat Jeremias, cap. XLII, 11, et cap. XLIII, XLIV et XLVI. Tropologice, multi ab Ecclesia fugiunt ad hæreticos, propter arctam servitutem mandatorum Ecclesiæ; sed et ibi in majores incidunt perturbationes animæ et conscientiæ. Secundo, anima pia cum a Deo affligitur, si eum fugere velit, in majores incidet afflictiones: dum enim crucem unam excutit, aliam graviorem incurrit. Tertio, Religiosus qui fugit labores Religionis, in sæculo majores inveniet angustias conscientiæ cruciantis, amicorum et curarum; item afflictiones ac tentationes a carne, mundo et dæmone.
1:4
4. VIÆ SION, — id est viæ ad templum quod erat in monte Sion. Ita Origenes, Hugo, Lyranus et Dionysius. Secundo et melius, Sion, id est Jerusalem, cujus potior pars erat arx et mons Sion. Ita Theodoretus, Hugo, S. Thomas et Bonaventura. Hæ viæ ad Jerusalem lugent metaphorice, id est desertæ sunt et desolatæ, sicut prata rident, cum florent. Cives enim civitatis, et turbæ viarum sunt quasi anima et vita: unde iis submotis videntur lugere et emori. Aliter Lyranus: Viæ, inquit, lugent, id est gramina et herbam copiosam, quasi comam instar lugentium produxerunt, eo quod nullius vestigio tererentur. Verum lugentes apud Hebræos, in luctu comam non alebant, sed tondebant, ut patet Job 1, 20; Jerem. VII, 29; Michææ I, 16. Secundo, viæ Jerusalem lugent metonymice, quia luctum excitant considerantibus tum veterem frequentiam et concursum ad solemnitates, scilicet Paschæ, Pentecostes et Tabernaculorum, quibus omnes Judæi non tantum ex Judæa, sed ex toto orbe confluebant Hierosolymam; tum præsentem, eversa urbe et templo, solitudinem. OMNES PORTÆ EJUS DESTRUCTÆ. — Portæ serviunt primo, ad speciem et decorem urbis; secundo, ad munimen: unde olim erant altæ et munitæ quasi arces; tertio, ad senatum et judicia: hæc enim olim judices peragebant in portis, quia ad eas liber omnibus tam indigenis quam exteris erat accessus; quarto, ad nundinas, festa, ludos, omnemque populi panegyrim et conventum. In portis ergo destructis, hæc omnia pariter destructa et eversa esse significat. Unde cap. V, 14 ait: «Senes defecerunt de portis, juvenes de choro psallentium.» Ita S. Thomas. SACERDOTES EJUS GEMENTES, — quia munere suo amoti sunt; vel potius, ut Chaldæus, quia cessant sacrificia eorum et sacra omnia: dum enim ea vigerent, sacrificantes hymnos et psalmos cantabant ac jubilabant; nunc iis ablatis, silent et gemunt. Virgines (quæ in urbis et templi festis solebant choros ducere, et Dei laudes canere, I Reg. XVIII, 6, jam) squalidæ sunt; hebraice nugos, id est afflictæ. Allegorice virgines sunt sanctimoniales, aliæque quæ virginitatem Deo dicarunt; hæ squalent cum a pristina puritate et secessu deficiunt, atque mundanas familiaritates, urbanitates et colloquia sectantur, itaque faciem suam a Deo sponso suo ad homines convertunt. Secundo et adæquate, virgines quælibet Hierosolymæ, quæ antea mire formosæ erant, ac nitoris et cultus studiosissimæ, jam in barbarorum Chaldæorum potestatem redactæ, eorumque ancillæ factæ, multæ etiam ab eis violatæ, lugent et squalent. Hoc est quod Sionidis superbis et comptis minatus est Isaias, cap. III, vers. 24: «Et erit pro suavi odore fætor, et pro zona funiculus, et pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali cilicium.» Quocirca «ipsa,» mater Jerusalem, suarum filiarum amantissima, videns earum squalorem et sordes, tota est «oppressa amaritudine.» Tropologice viæ ad vitam, virtutem et cœlum sunt virtutes, fides, justitia, misericordia, etc.; hæ lugent, quia ab hominibus desertæ et neglectæ sunt. Secundo, portæ, id est sensus destructi sunt, cum per eos hostis, peccatum et mors, intravit in animam. Tertio, sacerdotes gemunt, id est mens et spiritus, quæ solebant offerre Deo meditationes, oblationes et preces; jam peccato obruta gemunt, easque negligunt. Quarto, virgines, id est puræ et cœlestes cogitationes squalent; hinc omnia amara sunt peccatori. Rursum, portæ Jerusalem sunt virtutes animæ. Porta fundamenti est humilitas: porta excelsa in monte Sion est charitas: porta templi est religio: porta vallis est cognitio Creatoris per pulchritudinem creaturarum; in hac sunt duæ valvæ, una creaturæ, altera Creatoris; porta sterquilinii est confessio, per quam emittuntur sordes animæ: porta fontis est effusio lacrymarum: porta gregis est cura pascendæ animæ suæ et suorum: porta piscium est temperantia et observatio jejuniorum: porta equorum est robur et alacritas ad pugnandum contra hostem: porta orientalis est fides: porta fictilis est consideratio fragilitatis humanæ: porta anguli est mutua beneficentia: porta media est mediocritas. Hæ omnes destruuntur per peccatum.
1:5
5. FACTI SUNT HOSTES EJUS IN CAPITE, — id est in caput, q. d. Facti sunt hostes superiores, et dominantur Hierosolymis; Solymitæ vero olim rerum domini, nunc abjecti sunt, factique in caudam: sunt enim mancipia Chaldæorum. Sic tropologice animæ peccatrici dominantur hostes, puta dæmones et concupiscentiæ. Audi S. Gregorium, lib. I Moral. XIX: «Facti sunt hostes in capite, quasi dicat: Cum bonum opus non bona intentione sumitur, huic adversantes spiritus ab ipso cogitationis exordio principantur: tantoque eam plenius possident, quanto et per initium dominantes tenent.» Ubi S. Gregorius per caput, tropologice accipit initium actionis et intentionis: Nam, ut ait S. Bernardus, lib. De Præcept. et dispens., «bonum opus prorsus condemnat intentio prava.» Sicut enim ex lutulento puteo quidquid exit turbulentum est: sic ex animo corrupto nil nisi corruptum egreditur. INIMICI EJUS LOCUPLETATI SUNT — Hierosolymæ spoliis. Hebraice est שלו scalu, id est prosperati sunt, feliciter eam expugnarunt et diripuerunt, itaque ex spoliis ejus «locupletati sunt.» QUIA DOMINUS LOCUTUS EST, — id est, hæc ipsa comminatus est Judæis, si ab eo ejusque lege deflecterent, per Mosen, Deut. XXVIII, 13, et Levit. XXVI, et alibi: et nunc recenter per me Jeremiam, per Isaiam et alios prophetas. Septuaginta, Chaldæus et Vatablus vertunt: Quia Dominus afflixit vel humiliavit eam. Hebræum enim הוגה hoga deducunt a יגה iaga, id est doluit et dolere fecit. Noster vero hoga proprie deducit ab הגה haga, id est meditatus est, mussitavit, locutus est. PARVULI EJUS (qui vix fari et incedere incipiunt, quibusque proinde hostes, licet barbari, parcere solent) DUCTI SUNT IN CAPTIVITATEM ANTE FACIEM TRIBULANTIS, — ante hostem Chaldæum, eos quasi pecora agentem et minantem in Chaldæam. Hic enim eos, non quasi pastor, sed quasi prædo, abripere cogitabat vel occidere. Tropologice, parvuli, novitii in fide vel religione, ducuntur in captivitatem, cum seniorum peccatis et pravis exemplis in dissolutionem et scelera abducuntur.
1:6
6. ET EGRESSUS EST A FILIA SION OMNIS DECOR EJUS. — Nota primo: Filia Sion est Jerusalem, quia ipsa erat in valle, et velut sub protectione arcis et montis Sion, quasi matris suæ. Ita Lyranus et Hugo. Secundo, Origenes et Chaldæus: Filia, id est cœtus et plebs, quæ in urbe Sion, quasi fœtus in matris utero, continebatur. Tertio et optime, Jerusalem urbs pulcherrima dicitur «filia,» quia Hebræi urbes pulchras et dilectas, metaphorice vocant filias. Sic filia Babylonis est urbs Babylonis, sive ipsa Babylon formosa et amabilis quasi filia. DECOR, — id est, primo, regnum, aiunt Hebræus et Vatablus; secundo, Lyranus, regnum et sacerdotium; tertio et plenius, S. Thomas, Hugo, Dionysius et Bonaventura, «omnis decor,» id est omnis ornatus et templi, et domorum, et civium, et magistratus, et sacerdotum, et virginum, et politiæ rerumque omnium. FACTI SUNT PRINCIPES EJUS VELUT ARIETES. — Legit Interpres אלים elim, id est arietes: jam aliis punctis legunt אילים aialim, id est quasi cervi, scilicet timidi et fugaces, facti sunt Sedecias et principes Juda. Ita Chaldæus et Pagninus. Eam ob causam Achilles, objurgans Agamemnonem apud Homerum, ait eum habere cor cervinum, id est esse timidissimum. Noster melius vertit, «arietes non habentes pascua,» id est sine cibo et pastu, q. d. Principes Hierosolymæ, quasi arietes emaciati, fame et lassitudine fuerunt confecti, cum in Babylonem captivi abirent, ita ut, Chaldæis ad gradiendum festine impellentibus, vix possent ingredi. Ita Origenes, Hugo, Lyranus et Dionysius. Tropologice, anima est filia Sion, id est speculationis, et filia Sion, id est cœli civis, quæ antea per meditationem sugebat lac Angelorum, jam per peccatum perdidit omnem decorem virtutum, quo Deo et Angelis placebat præ omnibus creaturis: anima enim ornata gratia Dei, est regina pulcherrima, superans omnem naturalem pulchritudinem Angelorum omniumque creaturarum. Ratio est, quia per gratiam fimus «divinæ consortes naturæ,» ut ait S. Petrus; ac per consequens excellentissime et proxime participamus supernaturalem et summam Dei pulchritudinem, quæ omnem naturalem et creatam in immensum transcendit. Vide hanc sponsæ pulchritudinem in Cant. Canticorum descriptam. Secundo, principes, id est ratio et voluntas, in ea præ fame rerum spiritualium lassæ deficiunt. Hinc tertio, quo dæmon eas impellit, eo cogitatione et affectu feruntur: carent enim viribus et fortitudine resistendi; hanc enim habebant a gratia, qua jam sunt spoliati. Hæc tum omnibus, tum maxime prælatis conveniunt: hi enim quasi arietes gregem debent præire, ducere, defendere, et pascere verbo et exemplo; sed si ad pascua voluptatum abeunt, ab hoste a tergo urgente minantur ad famem et mortem spiritus tum sui, tum suorum. Ita S. Hieronymus.
1:7
7. RECORDATA EST. — Hebræi et Vatablus vertunt satis apposite: Recordata est Jerusalem in diebus afflictionis suæ, in quibus dabat pœnas prævaricationis suæ, omnium desiderabilium suorum; quorum possessione olim exsultabat, nunc eorumdem amissione cruciatur, quasi dicat: In diebus afflictionis suæ recordata est antiquæ prosperitatis suæ, auxitque illi dolorem recordatio, ut Psalm. CXXXVI, 1, dicitur: «Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, cum recordaremur Sion.» Sed Septuaginta, Chaldæus et Noster vertunt in genitivo, «recordata est dierum afflictionis suæ.» Verba ergo hujus versus involuta, ita ordinanda et exponenda sunt, q. d. Jerusalem recordata est primo, dies hosce præteritos, in quibus perfecte afflicta est; videlicet cum caderet populus in manus Chaldæorum absque auxiliatore: est enim hoc ejus vulnus recens, et quasi adhuc stillans et vivum. Secundo, recordata est simul causæ tantæ calamitatis, videlicet suæ prævaricationis. Tertio, denique recordata est omnium desiderabilium ornamentorum, quæ in urbe et templo fuerunt a tempore Salomonis. Cogita ergo quam tristis sit, cum se omnibus videt spoliatam, quamque se cruciet, quod tanta Dei beneficia non pluris fecerit et custodierit. Ita Paschasius, Lyranus et Dionysius. Lysimachus rex cum præ siti se cum exercitu hosti tradidisset, hausta aqua exclamavit: «Dii, inquit, boni, quam exiguæ voluptatis causa quantum regnum amisi, et ex rege me servum effeci!» Idem dicat Jerusalem: idem dicat anima pœnitens. Nota primo: Pro prævaricationis, hebraice est מרודים merudim, quod Vatablus proprie vertit, rebellionis, scilicet in violanda Dei lege et colendis idolis. Sed Septuaginta vertunt, ἀπωσμῶν, id est expulsionum suarum, hoc est, ut Pagninus vertit, indigentiarum, vagationum et transmigrationum suarum; nimirum hi to merudim, id est rebellionem, sumunt metonymice pro pœna rebellionis, quæ fuit exsilium, et dispersio per gentes. Nota secundo: Per desiderabilia intelligit opes et delicias, quas quisque in excidio jam amissas recordatur et luget. Secundo, ut Vatablus, desiderabilia hæc sunt regnum, sacerdotium, pax, victoria, prophetiæ cæteraque ornamenta illius populi; uti et templi, puta festa, oblationes, sacra vasa, vestes, etc. Hebræi to cum caderet populus, referunt ad sequentia, tunc hostes deriserunt sabbata ejus. Melius Romana, Septuaginta, Origenes et alii referunt ad præcedentia, q. d. Recordata est Jerusalem dierum afflictionis, etc., tunc, cum hostilis gladius in populum impune grassaretur, nec esset qui ei ferret auxilium; cumque hostis ei, ejusque festis et religioni petulanter illuderet. VIDERUNT EAM HOSTES (Chaldæi, inquiunt Hugo et Dionysius. Melius a Castro, hostes, scilicet vicini Idumæi, Moabitæ et Ammonitæ): ET DERISERUNT SABBATA EJUS, — id est omnia festa, cultum et religionem Judæorum, ita Latini omnes. Videntur ergo Chaldæi irrisisse tum circumcisionem, aliosque Judæorum ritus; tum proprie cultum sabbati, quod nimirum Deum colerent sacro hoc otio; adeoque eos coegisse ut in sabbatis æque, imo magis laborarent quam aliis diebus profanis. Sic enim Gentiles Judæos ridebant, quod septimam diem, ac consequenter septimam temporis et vitæ partem otiando transigerent; indeque eos vocabant Sabbatarios. Audi Juvenalem, satyra 5, Judæum depingentem: Vide quæ dixi de sabbato, Deuter. V, 12. Verum Hebræi et Græci to sabbata accipiunt appellative, vertuntque cessationes, vacationes, vacantias, quod scilicet jam cessent omnia negotia, commercia, lites, nundinæ, etc., in Jerusalem, uti minatus fuerat Dominus, Levit. XXVI, 33, vel, ut Tropologice, anima pœnitens dum videt ob peccata se affligi, vel a vitiis, vel a vitiæ ærumnis, gemit dum recordatur tum peccatorum, tum felicis status Adæ, atque virtutum et beneficiorum Dei quæ perdidit, instar S. Job cap. XXIX, vers. 2, quod hostis ex templo animæ suæ rapuerit altare thymiamatis, id est sacrificia et orationes; et candelabrum luminis, id est intelligentiam rerum divinarum; et mensam panum propositionis, id est virtutem eleemosynæ; et alia vasa, id est virtutes: tum denique quod dæmones rideant ejus religionem et cessationem a bonis operibus. Idem potest applicari animæ damnatæ. Audi S. Gregorium, V Moral. cap. XXII: «Hostes» inquit, sabbata videntes, irrident, cum maligni spiritus ipsa vacationis otia ad cogitationes illicitas pertrahunt, ut unaquæque reproba anima quo remotior ab externis actionibus servire Deo creditur, eo magis eorum tyrannidi illicita cogitando famuletur.» Otium enim est pulvinar diaboli, fons et scaturigo malarum cogitationum omnisque peccati. Proprie autem Turcæ, hæretici aliique infideles rident sabbata, id est festa christianorum, dum ipsi lascivis spectaculis, ebrietati, libidini festis diebus vacantes, turpiter otiantur. Ita risit et subsannavit legatus Turcæ bacchanalia christianorum: dum enim Parisiis ageret apud regem Galliæ, videretque illis diebus miram christianorum petulantiam et compotationes, ac statim post die Cinerum eorum modestiam et gravitatem: Quid, ait, accidit christianis? heri videbantur ebrii et insani, hodie videntur sobrii et sani: quis est iste cinis tantæ virtutis qui fronti eorum aspersus, mira metamorphosi ex stultis sapientes, ex petulantibus modestos, ex lascivis castos reddidit? «Cur enim quod dilectus repudiat, non irrideat inimicus?» ait S. Bernardus, serm. 46 in Cant.
1:8
8. PECCATUM PECCAVIT, — id est, ut Vatablus, perpetuo, assidue et graviter peccavit. Per peccatum antonomastice intelligit idololatriam, quasi fornicationem spiritualem: loquitur enim de Jerusalem quasi de filia meretrice et adultera. PROPTEREA INSTABILIS FACTA EST. — Vatablus: Propterea varie jactata est, q. d. Ideo Synagoga suo loco mota, et captiva in Babylonem abducta est, quia e suo fundamento, puta a Deo, recessit. Sicut enim navis, deserta a nauclero, omnibus ventis et undis jactatur: sic et Jerusalem, et quælibet civitas deserta a Deo, rectore suo, bellorum et tumultuum fluctibus jactatur et propellitur. Hoc ei minatus est Jeremias cap. XXXIV, 17, et Moyses Deuter. XXVIII, 25. Nota: Impii in suis infortuniis fatum, Deumque inclementiæ impie accusant; pii vero ea in seipsos et peccata sua pie et vere retorquent. Secundo, Origenes, Pagninus et Vatablus vertunt: Propterea facta est in commotionem, id est capitis agitationem, id est derisionem et ludibrium gentibus, ut sequitur hic et cap. seq., 15. Tertio, apte Hebræum נידה nida significat elongatam a consortio cæterorum, scilicet menstruatam, et sic Noster vertit vers. 17; unde quasi de tali subdit: «Viderunt ignominiam, et sordes in pedibus ejus,» q. d. Peccatum peccavit Jerusalem, pollutaque est sanguine immundo; propterea facta est in elongationem et separationem. Tropologice, anima ob peccatum, præsertim superbiæ, fit instabilis, et ex uno vitio in aliud ruit, donec tandem Deus denudet palam ejus turpitudinem, tuncque confusa et pœnitens retrorsum convertitur, et ad Deum redit, ut sequitur. Porro hujus instabilitatis in peccatore causa est: prima, quia peccator avellit se a Deo, qui dicit: Ego sum qui sum, scilicet stabilis semper idemque; quique est אמת emet, id est veritas, stabilitas, constantia tum sua, tum rerum omnium: solus enim Deus angelos, cœlos aliaque stabilia firmat et stabilit. Unde canit Psaltes Psalm. XVIII: «Diligam te, Domine, fortitudo mea: Dominus firmamentum meum, et refugium meum.» Hinc et sanctus ille dicebat: Mens mea in Deo est fixa et solidata. Quod de Olympo monte cecinit Lucanus, lib. II Pharsal.: «Nubes excedit Olympus,» ideoque in eo non sunt venti, non pluvia, non nix. Hoc de cœlo dixit S. Augustinus, lib. I De Genes. contra Manich. cap. XV: «Nubes excedit Olympus: pacem summa tenent.» Et Sapiens, Eccli. XXIV, 11: «In his omnibus requiem quæsivi, et in hæreditate Domini morabor.» Et Psaltes, Psalm. LXXV, 3: «Factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion.» Et Psalm. LXXII, 28: «Mihi autem adhærere Deo bonum est: ponere in Domino Deo spem meam. Quid enim mihi est in cœlo? et a te quid volui super terram? Deus cordis mei, et pars mea Deus in æternum,» «Deus cordis,» quia tu solus cor imples et adæquas, imo superas. Legimus de S. Deicola abbate, quod semper facie erat læta et ridenti; cumque causam rogaretur, dixit: «Christum a me tollere nemo potest.» Hoc est quod rursum jubilans ait Psaltes Psalm. CII, 2 et 5: «Benedic, anima mea, Domino, qui replet in bonis desiderium tuum.» Secunda, quia cor hominis instabile est, eo quod sit amplissimum et immensum; quia infinitarum rerum est capax: unde infinitorum desideriorum in se habet perennem fontem et scaturiginem; quare hunc fontem, cum sit immensus et infinitus, nulla creatura vel creata voluptas utpote finita et valde limitata ac angusta, satiare et implere potest; sed solus Deus qui æque est immensus, a quo peccator se avertit, et hoc est quod ait S. Augustinus lib. I Confess. I: «Fecisti nos, Domine, ad te, et inquietum est cor nostrum donec requiescat in te.» Et tract. 24 in Joan.: «Qui vult gaudere de se, tristis erit; qui autem de Deo vult gaudere, semper gaudebit: quia Deus sempiternus est.» Unde sapienter monens infert: «Vis habere gaudium sempiternum? adhære illi qui sempiternus est.» Et iterum in Solilog. cap. XXX: «Anima rationalis, inquit, facta est capax majestatis tuæ, ut a te solo, et a nullo alio possit impleri.» S. Augustinum ut magistrum sequitur S. Bernardus, qui serm. in illud: Ecce nos reliquimus omnia: «Anima, inquit, rationalis cæteris omnibus occupari potest, repleri omnino non potest.» Nam quod ait Sapiens Eccles. V, 9: «Avarus non implebitur pecunia,» hoc idem de aliis dicas: Ambitiosus non replebitur honoribus, nec gulosus epulis, nec potator vino, nec scortator libidinibus, etc. Causam subdit S. Bernardus: «Panis namque animæ justitia est, et soli beati, qui esuriunt illam: quoniam ipsi saturabuntur.» Idem, lib. De Diligendo Deo, cap. III, ait: «Anima re qualibet temporali inflari potest, satiari non potest; quia non sunt naturales cibi animæ.» Concludit ergo S. Augustinus, vel quisquis est Auctor lib. De Spiritu et anima: «Quid ergo per multa vagaris, homuncio, quærendo bona animæ tuæ et corporis tui? Ama unum bonum, in quo sunt omnia bona, et sufficit: desidera simplex bonum, quod est omne bonum, et satis est.» Tertia, quia omnis creata voluptas, quam ambit peccator, fluxa est et evanida, ac permixta cum multo felle et dolore, in quem fere semper desinit: «Extrema enim gaudii luctus occupat.» Quod dum videt peccator, post peccatum voluptatem habitam fastidit, et aliam quærit: quam dum paulo post evanidam videt, pari modo fastidit, et ita ad aliam et aliam semper abit, initio amans, mox nauseans; sicque inter alternantia desideria et fastidia, quibus continuo jactatur, miser vagatur et oberrat, quærens requiem, et non inveniens. Quarta, quia sicut una virtus ad aliam, ita unum vitium ad aliud transit et inclinat. Sicut enim est concatenatio virtutum, ita est et vitiorum, de qua vide Origenem homil. 23 in Numer. Quinta, quia remorsus et angores conscientiæ non sinunt peccatorem quiescere. Unde peccator partim quietem quærens, partim volens hos angores fugere vel excutere, ab una voluptate in aliam, ab uno peccato et loco in alium se transfert; sed infelix suos aculeos secum ubique defert: hac de causa Cain parricida factus est vagus et profugus, Genes. IV, 14. Lutherus, ut hos remorsus obrueret, assiduus erat in popinis, sed postea acrius eum invadebant. Sexta, quia peccator laborat et æstuat plurimis pravis desideriis, adeoque peccatum non est aliud quam inordinatus animæ æstus et desiderium, puta febris animæ, inquit S. Ambrosius. Sicut ergo febris est calor vitiosus et exæstuans, qui quamdiu durat, nulla aqua, nullo frigore restingui potest; sed efficit ut febricitans semper sitiat, et corrupto appetitu nunc aquam, nunc vinum, nunc cerevisiam hanc illamve appetat, semperque bibat et nunquam satietur: ita prorsus se res habet in peccato et peccatore. Et hoc est quod ait Isaias cap. LVII, 20: «Impii autem quasi mare fervens, quod quiescere non potest, et redundant fluctus ejus in conculcationem et lutum.» Septima, quia anima justa per peccatum perdit suam virginitatem, id est innocentiam: fitque meretrix, id est levis et petulans; ideoque alios et alios amasios quærit: est enim libido insatiabilis. Huc proprie respicit Jeremias: comparat enim Jerusalem meretrici. VIDERUNT IGNOMINIAM EJUS, — id est nuditatem et turpitudinem: idololatras enim Scriptura comparat meretrici, cui Deus minatur ignominiam, id est denudationem turpitudinis femorum et crurum; uti etiamnum subinde meretrices et fures in indusio publice in theatro, omnium ludibrio exponuntur. Ita Jerusalem suis rebus nudata et spoliata ob peccata turpissima fuit, et valde ignominiosa. Hinc quasi matrona cujus turpitudo et nuditas omnium irrisioni exponitur, præ pudore faciem suam convertit retrorsum, seque abscondere et latere conatur. Alii explicant: Convertit se vel conversa est, primo, a mala ad bonam vitam. Ita Origenes et Olympiodorus. Secundo, a gloria et prosperitate, in captivitatem. Ita S. Thomas et Lyranus. Tertio, q. d. Vadens in captivitatem, frequenter retro respexit valedicens patriæ. Verum primus sensus, quem antea dedi, est litteralis et genuinus.
1:9
9. SORDES EJUS IN PEDIBUS EJUS. — Hebraice בשוליה besculeha, id est in fimbriis ejus, quæ scilicet sunt in ora et extremitate vestis circa pedes. Ita Pagninus, Brixianus et alii. Pro sordes hebraice est טמאתה tumata, id est contaminationes ejus, scilicet menstrua, vel potius sanguis et sordes ex fornicatione et puerperio, quæ ex puerpera post partum defluunt in vestis oram et fimbrias, q. d. Sicut in fornicariæ puerperæ fimbriis cruore intectis, scilicet ad pedes, apparent sordes ejus, quibus proditur ejus fornicatio et puerperium: sic in pedibus, id est extrema hac Hierosolymæ vindicta, qua ipsa publice, nudis et sordidis pedibus, quasi serva et mancipium, ducitur in captivitatem, produntur ejus peccata quibus id meruit, ut aiunt Hugo et Bonaventura. Sordes ergo pedum significant eam esse putidam et abjectam; ut omnes eam non tantum irrideant, sed et subsannent ac abominentur. Secundo, Chaldæus, Lyranus et Vatablus sic explicant, q. d. Sicut mulier impudens non veretur sanguinem menstruum, publice in fimbriis circumferre; ita Jerusalem sine ulla verecundia peccavit et fornicata est cum idolis, quasi suis amasiis. Tertio, Paschasius et Hugo: Sordes, inquiunt, sunt peccata in pedibus, id est in doctoribus et apostolis, qui debebant aliis esse via et pedes ad bonum; hi enim suis sordibus et scandalis eos avertunt potius et abducunt. Verum hic sensus non est litteralis, sed mysticus. NEC RECORDATA EST FINIS SUI, — id est hujus extremæ pœnæ, captivitatis scilicet, q. d. Cum esset in suis deliciis et peccatis, non cogitavit quid futurum esset sibi, quem finem habitura essent tot ejus scelera; esto eum ipsi intentarent, et ob oculos ponerent Prophetæ; quod nimirum punienda esset et exscindenda, postquam scelera sua, sicut Sodoma et Gomorrha, complesset, q. d. Ita peccavit, ut videretur non recordari esse Deum, qui eam tandem puniturus esset, æque ut illi qui dixerunt: «Quomodo scit Deus? et si est scientia in Excelso?» Psalm. LXXII, 11. Ita Chaldæus, Hugo, Bonaventura, Lyranus, Dionysius et Vatablus. Ex Hebræo vertas: Sordes ejus in pedibus ejus, quia non est recordata finis sui, quasi dicas: Ideo audacter peccatis se sordidavit, quia non cogitavit eorum supplicium, seque propter ea acerrime fore puniendam. Aliter Sanchez, q. d. Diuturna erit servitus Jerusalem, cujus finis ipsa non recordabitur, quia libertatem, quæ finis est servitutis et exsilii, non videbit nisi post longum tempus, in novo quasi sæculo, quando hisce emortuis, nova erit hominum generatio. Allegorice Paschasius, Judæa non est recordata Christi, qui finis est legis. Tropologice S. Thomas et Rabanus: Jerusalem et anima peccatrix non est recordata finis, id est mortis suæ et judicii extremi. Ita duo illi senes ardentes concupiscentia Susannæ: «Everterunt sensum suum, et declinaverunt oculos suos ut non viderent cœlum, neque recordarentur judiciorum justorum,» Daniel. XIII, 9. Efficacissimum enim remedium contra peccata est meditatio novissimorum. Vide dicta Deut. XXXII, 29. Docet Albertus Magnus in lib. De Vegetabilibus, corvum non redire ad nidum, si in eo ponatur cinis ac pulvis vitri: sic dæmon fugit a nido cordis nostri, si in eo posita sit memoria cineris et pulveris, in quem convertendum est vitrum; vitrum autem sumus nos, imo vitro fragiliores. DEPOSITA EST VEHEMENTER. — Hebræus, Chaldæus et Septuaginta, descendit mirabiliter, vel corruit cum admirationibus, id est corruit gravissime, corruit admirabili casu, omnibus admirantibus talem florentissimæ Hierosolymæ casum: Judæi vertunt, parvi pendit miracula (hæc enim significat Hebræum פלאים pelaim), ait Leo Castrius lib. II Apologetici, pag. 196. Quod recte adaptes Judæis spernentibus Christum ejusque miracula, imo ea calumniantibus ac dicentibus: «In Beelzebub ejicit dæmonia.» Idcirco enim excisi sunt a Tito. VIDE AFFLICTIONEM, — ut miserearis, et ex ea eripias me. Propheta, nomine Jerusalem, ad Deum se convertit, ut se a tanta clade eripiat. Deus enim speculative semper omnia videt; orat ergo Propheta ut videat, id est videndo et miserando levet gentis suæ ærumnas. ERECTUS EST INIMICUS. — Hebraice est הגדיל higdil, id est magnificavit se, insolenter extulit et jactavit se hostis, quasi non tua, sed sua virtute me dejecerit.
1:10
10. MANUM SUAM MISIT HOSTIS, — scilicet Chaldæi, et eis se jungentes vicini Ammonitæ et Moabitæ, prædati sunt desiderabilia quæ erant in urbe, et maxime vasa templi, et libros legis, ait Lyranus. QUIA VIDIT (ipsa Jerusalem, ut patet ex Hebræo feminino ראתה raata, hoc est vidit, id est videre coacta est, quod nunquam ante viderat) GENTES, — scilicet Chaldæos, aiunt Rabanus et S. Thomas, vel magis proprie gentes impias et impuras, scilicet Ammonitas et Moabitas, quibus ob scelera et odium Judæorum interdictus erat ingressus in Ecclesiam, id est in cœtum et congregationem Judæorum, ut essent de populo Judaico incolæ et cives Hierosolymæ, ut dixi Deuter. XXIII, 3. Has non tantum ipsam Ecclesiam, puta cœtum populi, sed quod multo indignius est, libere et audacter ipsum sanctuarium, puta templum sanctum, ingredi vidit. Est ergo argumentum a minori ad majus; aliud enim hic est Ecclesia, aliud sanctuarium. Ita Chaldæus, Theodoretus, Olympiodorus, R. Salomon, Lyranus, Vatablus et Isidorus. Aliter explicat Paschasius, Hugo, S. Thomas et Maldonatus, ut vox quia det causam expilationis, q. d. Quia Judæi induxerunt gentes incircumcisas et interdictas in templum, ut patet Ezech. XLIV, 7; hinc ab eis illud ipsum spoliatum est: sicut permisit Deus ut Babylonii expilarent thesauros regis Ezechiæ, quos ipse eisdem ostenderat. Isaiæ XXXIX, 2, 4, 5. Tertio, idem Paschasius et S. Thomas: Deus permittit infideles et hæreticos spoliare templa et urbes, quia gentes, id est sacerdotes, impure more gentium viventes, ausi sunt ingredi sanctuarium, et sacra altaria, vasa ac victimas pollutis manibus pertractare. Sed hic sensus est symbolicus.
1:11
11. QUÆRENS PANEM. — Loquitur de fame quæ fuit in Jerusalem tempore obsidionis, IV Regum, cap. XXV, 3. DEDERUNT PRETIOSA QUÆQUE PRO CIBO. — Sic peccator pro pane, imo mica una consolationis, puta pro exiguis deliciis, pro modica gula, fastu et ambitu, puncto honoris, dat omnia sua desiderabilia, quin et vires suas omnes, ipsamque animam impendit et dæmoni vendit. FACTA SUM VILIS, — omni vilitate, quam hucusque recensui et planxi. Sic et Septuaginta. Sed Chaldæus et Vatablus vertunt: Quia fui epilatrix (hoc enim quoque significat hebræum זוללה zolela); idcirco scilicet juste punior hac vilitate et fame. Arabicus vertit: Vide, Domine, quod facta sim quasi prostituta omnibus transeuntibus viam; hoc est quasi vilis serva, qua omnes ad libidinem abutuntur.
1:12
12. O VOS OMNES! — Inducit Jerusalem suas ærumnas deplorantem, easque per comparationem cum aliis exaggerantem. Pro o hebraice est לוא lo, id est non ad vos, scilicet tam grave malum perveniat, quale ad me pervenit; non vobis contingat quod mihi contigit. Ita Syrus, Vatablus et Pagninus. Sed noster Interpres pro cholem substituit scurec, et pro lo, id est non, legit לו lu, id est utinam, o si ad vos, scilicet perveniat doloris mei sensus; unde Chaldæus vertit: Adjuro et obtestor vos omnes prætereuntes, declinate huc, aspicite et videte si est dolor sicut dolor meus. Sic Septuaginta solent lu vertere per al, id est si; vel ia, id est utinam, et sic pro lo, hic apud Septuaginta videtur legendum al, q. d. O si, utinam; aut certe, ut vult Maldonatus, pro lo, legendum disjuncte per diastolen o, quod respondet hebræo הוי hoi, id est heu. Sunt verba plebis relictæ Hierosolymis, sive pauperum terræ, qui suum dolorem detegunt transeuntibus. Ita Theodoretus. Denique Sanchez putat hoc esse epitaphium, quod Jerusalem in suo quasi busto, in quo ipsa sepulta jacet, incidi jubet, quo ipsa viatores alloquitur, ut dolorem suum dolendo solentur, q. d. O vos hospites, qui transitis, spectatisque non urbem, sed excisæ urbis informe bustum! videte si quispiam habuit graviorem aut dolendi aut lacrymandi materiam. Qui sensus plane patheticus est. Sic passim in epitaphiis ipsi sepulti vivos et lectores alloquuntur, uti Ovidius in hocce suo, quod sepulcro inscribi curavit: Tropologice, eadem et plura dicit anima in Purgatorio, et magis anima damnata in inferno. Præclare S. Chrysostomus, homil. 5 ad Populum: Tristitia, ait, nobis data est ut doleamus, non de morte aut alia re, sed tantum de peccato; ibi enim solum utilis est tristitia, cum alibi fit inutilis; nec enim dolendo possum mortuum, aut rem amissam revocare et recipere; sed tantum gratiam peccato amissam dolendo ac pœnitendo possum recuperare; hic ergo tantum utilis est dolor. Allegorice, multi hæc adaptant Christo peccata urbis et orbis luenti, matrique ei compatienti; utriusque enim dolori nullus fuit similis. Nam, ut ait Ethicus: «Pulsus doloris est amor.» Ut scias quanta sit febris et calor, tangis et tentas pulsum: ita ut scias quantus fuerit dolor Christi et Virginis, cogita quantus fuerit utriusque amor tum mutuus, tum erga omnes homines. Nam mensura et «ulna doloris amor.» Quantus amor, tantus dolor; et vice versa, quantus dolor, tantus amor. Ratio a priori est, quia quantum quis amat bonum aliquod, tantum odit malum illi oppositum, tantumque dolet si illud ei infligatur. Quantum ergo Virgo amavit Christi salutem et vitam, tantum doluit de ejus cruciatu et morte. VINDEMIAVIT ME, — q. d. Hostis Chaldæus aut Deus spoliavit me bonis omnibus, uti vinea in vindemia spoliatur omni suo fructu et bono. Hebræum עהלל olel significat racemare, hoc est prætermissos in collectione uvarum, et in vindemia racemos vestigare, legere et carpere: ita enim Jerusalem prius quasi vindemiata fuit tempore Joachin, cum Nabuchodonosor inde extulit omnes thesauros, IV Reg. XXIV, 13. Postea vero quasi racemata fuit, cum Nabuzardan sub Sedecia omnia reliqua in ea spoliavit, et Babylonem transtulit, Jerem. LII, 17, et IV Reg. XXV, 13. Sic vindemia sumitur pro eadem racematione vers. 22, et cap. II, vers. 20. Et hanc racemationem diserte comminatus est Judæis Jeremias, cap. VI, vers. 9: «Usque ad racemum colligent quasi in vinea reliquias Israel.» UT LOCUTUS EST. — Hebræum הוגה hoga rursum verti potest: Sicut afflixit me Dominus, uti dixi vers. 5. IN DIE IRÆ FURORIS SUI. — Hebraice בחרון אפו bacharon appo, id est in die iræ nasi sui. Sic vocat iram ac si sit flammeus halitus e naribus, et æstuans spiritus, qui quidquid comprehendit, adurit. Docte S. Augustinus in Sententiis, num. 157: «Ira, ait, Dei, non perturbatio est ejus, sed judicium quo irrogatur pœna peccato. Cognitio vero ipsius, et recogitatio mundanarum rerum, est incommutabilis ratio. Neque enim sicut homines, ita Deum cujusquam facti sui pœnitet, cujus de omnibus omnino rebus tam fixa est sententia, quam certa præsentia est.»
1:13
13. DE EXCELSO (de cœlo) MISIT IGNEM IN OSSIBUS MEIS. — Chaldæus, in castella mea: כרך kerach vel כרכא carca, chaldaice significat arcem, turrim vel urbem munitam a rotunditate; radix enim כרך kerach significat involvere, convolvere, q. d. Vindicta Dei hostibus meis quasi faces suppeditavit et accendit, quibus non modo carnem et cutem, id est agros et villas, sed ossa quoque mea, id est munitissimas quasque arces, turres, templum, palatia, quæ urbem quasi ossa firmabant, expugnaret, succenderet, et in cinerem redigeret. Ita Origenes, Theodoretus, Hugo, S. Thomas, Bonaventura, Lyranus et Dionysius. Secundo, Olympiodorus, Hugo, Paschasius, Vatablus, S. Thomas: Ignem, id est divinam iram et vindictam, immisit in principes qui erant quasi ossa reipublicæ, eamque instar ossium fulciebant et sustentabant. Alludit ad Ezech. XXIV, 9: «Væ civitati sanguinum, cujus ego grandem faciam pyram! Congere ossa, quæ igne succendam: consumentur carnes, et coquetur universa compositio, et ossa tabescent.» Tertio, Sanchez hæc metaphorice accipit: Ignis, ait, significat acrem cruciatum, ossa significant interiora et viscera, q. d. Deus de cœlo immisit acrem cruciatum in intima mea, ut cor meum dolore emori, viscera mea angore dissolvi videantur. ERUDIVIT ME. — Hebraice ירדנה iirdenna, id est dominatus est ei, scilicet ignis ossi, id est cuilibet ossium. Ita Vatablus, R. Salomon et Kimchi. Vel potius legendum ירדנה iardenna, id est dominari fecit illum, scilicet ignem, in ossibus meis: «erudivit» ergo, id est castigavit, punivit me igne, sicut aurum adulterinum purgatur, et quasi castigatur igne; et boves duri erudiuntur, id est castigantur et domantur, stimulo. Vel potius Noster legit יורנה iorenna, id est erudivit, hoc est, docuit me, per hanc pœnam deinceps non peccare, nec idola colere: unde Judæi deinceps post captivitatem Babylonicam idola non coluerunt, uti fecerant ante. Tertio, Septuaginta aliis punctis pro iirdenna, legentes ירדנה ieredenna, a radice ירד iarad, id est descendit, vertunt: Deduxit vel descendere fecit illud, scilicet os, id est quodlibet ossium meorum. Moraliter, disce hic: sicut aurum vitiatum, quia solidum et durissimum est, excoquendum et a scoria purgandum est igne: ita urbes et provinciæ moribus omnino corruptæ, igne, peste, gladio a Deo purgandæ sunt, ut iis adulti et senes, qui in vitiis enutriti consenuerunt et incorrigibiles sunt, absumantur, et nova filiorum soboles succrescat, quæ hac patrum clade erudita sapiat, bonosque mores induat. Ita Judæi per captivitatem Babylonicam, quasi per ignem transeuntes, toti facti sunt alii, adeoque qui ante eam pronissimi erant ad idola, post eam omnia idola abominati sunt. Idem facit Deus, cum animam valde corruptam vult convertere; ingenti enim morbo, casu, aliave clade eam affligit et collidit, ut ad se redeat, resipiscat, seque reformet: alios eadem de causa in spiritu rapuit ad videndum inferorum pœnas, et cælitum gloriam; alios per efficaces instinctus, et meditationes aut prædicationes de morte et novissimis contundit et compungit, ut vitam mutent. Ita convertit Nabuchodonosorem mutando eum in bestiam; Saulum prosternendo Paulum effecit; Magdalenæ immittendo septem dæmones qui eam vexarent, a vitiis curavit. Narrat Plutarchus, lib. De Sera Numinis vindicta, sub finem, Thespesium sceleratæ et deploratæ vitæ hominem fuisse: de quo consultum oraculum num quæ spes foret eum emendandi, respondit: «Melior erit postquam fuerit mortuus.» Paulo post Thespesius gravi casu collisus per triduum exanimis jacuit; tertio die ad se rediit: rogatus quomodo rediisset, dixit in casu hoc animam suam eductam e corpore prorsus aliam esse factam; alia enim omnia vidisse et sensisse, perinde ac si quis e navi in mare corruat alia sentit et sapit. Itaque vidisse se bonorum felicitatem; impiorum, quin et Neronis, quin et proprii sui parentis, pœnas (in qua tamen visione fabulæ Gentilium admiscentur), ac quemdam e cognatis vita functis ad eum accessisse et salutasse: «Salve, Thespesi,» cui ille: «Non Thespesius vocor, sed Aridæus;» mox anima cognati: «Aridæus fuisti, sed deinceps eris Thespesius,» id est divinus. Ita factum est, qui enim antea erat impius, spurcus, planeque vitiosus, hoc casu et raptu factus est pius, castus, justus, speculum virtutum: ita frangenda est malæ consuetudinis obfirmatio, et duro nodo durus quærendus est cuneus. Sicut ergo medicus ut curet laborantem morbo Gallico similive, qui sanguinem, humores totumque corpus infecit et corrupit, prius exhaurit humores omnes ita corruptos per crebras purgationes, per sudores, per phlebotomiam, per inediam; hominemque quasi exsuccum reddit, redigitque pene ad portas mortis, ac deinde ita expurgatum novis pharmacis et cibis restaurat, renovat, sanat: eodem prorsus modo facit Deus, ut homines vitiis corruptos immutet et sanet. EXPANDIT RETE PEDIBUS MEIS. (Rete vocat insidias, quas Chaldæi quasi venatores, in omnibus viis Judæis tetenderant, ut nullum eis pateret effugium; omnes enim vias insederant, ut Judæos fugientes interciperent: hinc) CONVERTIT ME RETRORSUM, — scilicet ex fuga reduxit me, id est fugitivos meos ad Nabuchodonosorem. Ita Hugo. Secundo, Chaldæus et Maldonatus explicant, q. d. Fecit ut retro cadens terga verterem hosti. Tertio, Origenes, Olympiodorus et Lyranus explicant, q. d. Convertit me a gloria in ignobilitatem; ut e throno regni et gloriæ, in quo auguste considebam, retrorsum dejicerer, et præcipitarer in terram et in ergastulum. Allegorice Paschasius, Hugo et Dionysius: Misit Deus e cœlo ignem, id est Spiritum Sanctum linguis igneis in Apostolos, qui erant quasi ossa Ecclesiæ, et per eos erudivit Ecclesiam; expandit rete prædicationis, et convertit me, scilicet Ecclesiam gentium, ut ad Deum redirem. Sed quia ignis hic vindictæ est et supplicii, melius mystice sic explices: Misit Deus ignem, scilicet tribulationis et tentationis, in ossa, id est robustas virtutes meas, ut vitiorum rubiginem in me excoquat et expurget, ait S. Gregorius, et hoc quasi reti capiar ne fugiam, sed reducar ad Deum. Rete ergo Dei quo peccatores vel sæculares venatur, communiter est tribulatio.
1:14
14. VIGILAVIT JUGUM INIQUITATUM MEARUM, — q. d. Jugum supplicii mihi infligendi ob meas iniquitates, me dormiente, nec cogitante vigilavit, ut, cum impleta esset mensura peccatorum a Deo præstituta, et vindictæ destinata, mox eo jubente, et tempus hoc statuente, me invaderet milique incumberet, id est, ut Septuaginta, Deus et justitia divina vigilavit ut me puniret cito. Ubi nota primo: Septuaginta pro על ol, i. e. jugum, alio puncto legerunt על al, i. e. super; unde verterunt: Vigilavit Deus super iniquitates meas. Sed aptius Noster legit ol, vertitque jugum, tum quia sequitur: «In manu ejus convolutæ sunt, et impositæ collo meo,» ergo iniquitates hæ colligatæ fecerunt jugum, quod peccantis collo impositum est; tum quia hoc jugum minatus est Judæis Jeremias, cap. XXVIII, 14. Porro Sanchez nostrum Interpretem cum Septuaginta concilians, vi vigilavit, accipit active: «vigilavit» Dominus «jugum,» i. e. vigilanter Dominus, tanquam excubitor, speculatur et attente, quando jugum veniret, id est tempus servituti et exsilio destinatum. Sic subinde verba neutra accipiuntur pro activis cum epitasi, ut: «Exsultabit (id est cum exsultatione cantabit) lingua mea justitiam tuam;» et: «Jubilate (id est cum jubilo canite), montes, laudem,» Isaia cap. XLIX. Sic Virgilius: «Corydon ardebat (id est ardenter amabat) Alexin;» sic «ventus avolat, (id est avolare facit) paleas.» Ponitur enim cal pro hiphil. Verum hæc acceptio verbi vigilavit insolens videtur et inusitata. Quocirca planius dicemus, per prosopopæiam hic jugo attribui vigiliam. Sicut enim peccata clamant vindictam, ita et vigilant, ut Deum quasi admoneant, ut, impleta eorum mensura, quasi tempore a se prædefinito ad vindictam prosiliat, eamque jam olim a se decretam exsequatur. Nota secundo: Hoc jugum vigilans non est aliud quam virga vigilans, visa a Jeremia incumbere Hierosolymæ, cap. I, vers. 11, q. d. Floruit iniquitas mea, protulit tempestive gemmas, germina et surculos, ex quibus complexis fecit Deus jugum flagellumque castigationis, et mox imposuit inflixitque illud cervicibus meis. Unde R. Abraham vertit clare: Acceleratum est jugum iniquitatum mearum, quasi Deus jugum hoc manu teneat, ut statim mihi Hierosolymæ (quasi bovi loris alligato) illud imponat. Nota tertio: Hebraice est נשקד nischkad, quod per schin significat vigilavit; jam legunt נשקד niskad per sin, quod hic tantum reperitur; et sic R. Salomon, et ex eo Vatablus vertit: Impressum est, vel designatum jugum meum in manu ejus, id est Deus quibusdam notis et punctis peccata mea in suis manibus designavit et descripsit, ut illorum recordetur, illaque puniat. Sic ait Job, cap. XIV, vers. 17: «Signasti quasi in sacculo delicta mea;» et Isaias, cap. LXV, vers. 6: «Ecce scriptum est coram me;» et Jeremias XVII, 1: «Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino.» Ita enim peccata cujusque scripta sunt in mente et memoria Dei, ut jugiter oculis ejus obversentur, vindictam postulent, eumque de tempore vindictæ a se præstituto admoneant, uti paulo ante dixi. Addit Sanchez jugum dici notari punctis, ut ejus gravitas et pondus significetur, scilicet jugum hoc distinctum esse foraminibus, ut multitudo ostendatur vinculorum, quæ per singula puncta inserantur, ut iis arctius peccatoris collum innodetur. Quot enim in jugo sunt foramina, tot in eo solent plerumque esse nexus et colligationes. Addunt alii, punctis significari, Deum minima etiam peccata, quæ videntur esse instar apicis et puncti, minimasque eorum circumstantias notare, judicare, punire. Tertio, Vatablus et Pagninus niskad vertunt, colligatum, implexum est, q. d. Jugum pœnæ nobis imponendum, nexum et implicatum est nostris iniquitatibus quasi nodis; de quo Isaias, cap. V, ait: «Væ qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum.» Quocirca pro vigilavit legunt ipsi, ligavit, sed perperam: Biblia enim Romana et alia correctiora legunt, vigilavit. Alludit enim et refricat Judæis virgam vigilantem, quam vidit cap. I, vers. 11. Quarto, Chaldæus vertit: Aggravatum est jugum; forte pro niskad legit נסח nisca, a radice לשח lasca, id est gravis fuit. Denique Syrus vertit: Vigilarunt (excitata sunt) super (contra) me peccata mea manibus meis, velut sella aptata sunt juga ejus super collum meum; Arabicus Antiochenus: Et nocte excitata sunt in me peccata mea, et manus meæ remissæ sunt; ne possim robore, id est ne in me sit virtus tolerandi; Arabicus Alexandrinus: Et facta sunt quotidie laboriosa, Domine, super me peccata mea, et roborata sunt onera ejus, et vincula ejus super collum meum; et hoc manu ejus. Moraliter nota pœnam esse individuum comitem peccati, adeoque culpam et pœnam esse quasi duos fratres simul cubantes, ita ut, si unus se moveat et surgat, statim evigilet alter. Rursum sicut prætor excubat ad fures et latrones, ita vindicta et pœna excubat ad molimina peccati, ut illud capiat et plectat. Vide dicta Jerem. I, 11. IN MANU EJUS CONVOLUTÆ SUNT, — q. d. Fecit Deus ex pœnis iniquitatum mearum, quasi catenam et coronam spineam, eamque injecit et imposuit collo meo, ita gravem, ita me deprimentem, ut sub hoc onere infirmetur virtus mea, ut gemens cadam, nec possim resurgere, aut in libertatem me restituere. Refert Theodoretus in Philothea, S. Eusebium anachoretam imposuisse collo suo jugum ferreum ducentarum librarum, ut deorsum semper cogeretur intueri, et terram respicere; eo quod curiosius quadam vice oculos sustulisset, et transeuntes aspexisset. Quale ergo quamque ponderosum erit jugum, quod ob plurima peccata mortalia perpetrata, diabolus, imo Deus peccatoris cervici in gehenna imponet? INFIRMATA EST VIRTUS MEA. — Hebraice הכשיל hichschil cochi, id est infirmavit, dejecit, prostravit (jugum illud) virtutem meam, vel vires meas; hoc ergo jugum pœnarum, erectas peccatorum, præsertim superborum, cervices deprimit et confringit.
1:15
15. ABSTULIT (hebraice סלה silla, id est calcavit, profrivit) MAGNIFICOS MEOS, — אבירי abbirai, id est validos meos, duces scilicet et milites, sicuti calcantur uvæ in torculari; unde sequitur: «Torcular calcavit Dominus.» Eodem sensu Hebræum silla Chaldæus vertit, collegit; et Septuaginta ἐξῆρεν, id est decerpsit. VOCAVIT (vocando, id est jubendo, adduxit) TEMPUS, — scilicet maturitatis et vindemiæ, ut me calcaret, puta tempus a se statutum et condictum meæ punitioni. Hebraice enim est מועד moed, id est condictum, statutum scilicet tempus, vel locus, vel milites; unde Vatablus vertit: Vocavit super me congregationem Chaldæorum. Melius tamen Noster cum Chaldæo et Septuaginta moed vertunt statutum tempus. Passim enim hoc, vel locum significat: hic autem locum significare nequit. Nota: Tempus hic quintupliciter exponi potest. Primo «tempus,» id est ultio quæ fit in tempore. Sic dicitur Lucæ XXI, 24: «Et Jerusalem calcabitur a Gentibus, donec impleantur tempora nationum,» id est tempus ultionis sumendæ de nationibus. Ezechiel. XXX, 3: «Appropinquat dies Domini, dies nubis: tempus gentium erit,» quo scilicet Deus puniet gentes per Chaldæos; et cap. XXII, vers. 4: «Adduxisti tempus (id est ultionem) annorum tuorum.» Jerem. XXVII, 7: «Servient (Nabuchodonosor) omnes gentes, et filio ejus, donec veniat tempus terræ ejus;» id est ultio et vastitas Babylonis per Cyrum. Secundo, «vocavit adversum me tempus,» id est, quæsivit opportunitatem et tempus aptum ad me puniendum. Sic dicitur Ezech. VII, 7: «Venit tempus (opportunitas), prope est dies occisionis.» Est enim hoc tempus vindemiæ, id est vindictæ. Subdit enim: «Torcular calcavit Dominus.» Tertio, «vocavit tempus,» scilicet annum et diem statutum meo excidio. Sic dicitur Psalm. LXXIV, 3: «Cum accepero tempus, ego justitias judicabo.» Ezech. XXI, 25: Quorum «venit dies tempore iniquitatis præfinito.» Hic sensus est maxime genuinus. Quarto, «vocavit adversum me tempus,» id est milites, puta Chaldæos, in tempore meæ vastitati condicto; unde Pagninus vertit: Vocavit adversum me congregationem, q. d. Signavit Deus Chaldæis tempus et diem in qua eram vastanda, illamque adduxit, ipsosque evocavit ad accelerandum supplicium. Ita dicit Amos cap. V, 18: «Væ desiderantibus diem Domini!» Et quia illudebant, dicebantque hunc diem sero venire, dicit eis Vates: «Ad quid eam vobis? dies Domini ista, tenebræ, et non lux.» Solent peccatores accelerare contra se tempus divinæ iræ, augentes quotidie scelera, et implentes mensuram vindictæ eorum a Deo præstitutam. Ezech. VII, 10: «Ecce venit: egressa est contritio, floruit virga;» hebraice est, egressa est contractio, et sic legit S. Hieronymus, q. d. Contractum et decurtatum est tempus calamitatis vestræ, dies ultionis instat, «floruit virga,» illa scilicet quæ jam diu vobis minabatur plagam: ger- minavit vestra superbia, et floruit supplicium; unde subdit Vates: «Fac conclusionem, quoniam terra plena est judicio sanguinum, et civitas plena iniquitate,» q. d. Non est ultra tempus litigandi et se defendendi, quia terra sceleribus abundat: litem ergo concludite, ferte sententiam condemnationis in eam. Et infra: «Venit tempus, prope est dies occisionis.» Quinto, «vocavit tempus,» scilicet miserum et calamitosum. Sic sumitur Psalm. LXXX, 16: «Inimici Domini mentiti sunt ei, et erit tempus eorum in sæcula,» id est miseria et vastitas Judæorum usque ad finem sæculi durabit, ut exponit Theodoretus. Anagogice, vocabit Deus tempus adversus impios in die judicii. Tunc enim tempus erit accusator et testis contra impios, illosque redarguet, quod tempus breve a Deo datum, ad merendam æternitatem beatam, expenderint in vanis et damnosis voluptatibus. Merito ergo monet S. Paulus, Ephes. V, ut redimamus tempus, quoniam dies mali sunt. Vide ibi dicta. Nam, ut ait Virgilius: Sed fugit interea, fugit irreparabile tempus. And Horace: Præteritum fuit; futurum non est, sed erit; præsens quod est, quid est nisi unum nunc et momentum temporis? Vide quam parum habeas de tempore: mutamur et currimus, et nescientes ad mortis terminos pervenimus. Dicebat Hippocrates de medicina: «Vita brevis, ars longa, experimentum periculosum, occasio præceps, judicium difficile: ideo maxima adhibenda est cura.» Idem dicat sibi fidelis de arte bene vivendi, et merendi in hoc tempore exiguo. O christiane! adverte vitæ brevitatem, et artem serviendi Deo longam et difficilem: experientia est ardua, et interim occasio bene agendi e manibus nostris elabitur, o quot bene cœperunt, sed non perseverarunt! Adhibe ergo diligentiam quam maximam, ut possis ditescere in bono, comparare lucra meritorum, dissolvere debita peccatorum. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis: veniet dies cum non habebis tempus, nec horam, nec instans pœnitendi, bene agendi, salvandi animam tuam. Dum ergo habes tempus, operare bonum, vive Deo, vive cœlo, vive ÆTERNITATI. Dicebat S. Bernardus: «Tempus vivendi perdidi, quia perdite vixi.» Quid dicemus nos peccatores et pigri ad omne bonum? TORCULAR CALCAVIT DOMINUS VIRGINI FILIÆ JUDA. — Vatablus vertit: Quasi in torculari pressit filiam Juda, ut, sicut in torculari ex uvis exprimitur vinum, ita ex hac vastatione exprimatur sanguis Judæorum, non tantum virorum, sed et virginum ac puellarum. Ita Hector Pintus. Unde Arabicus Antiochenus vertit: Velut torcular calcavit Dominus me. Virgo filia Sion est super hoc flens. Minus recte Arabicus Alexandrinus hæc ad hostes Judæorum refert, vertitque: Fecit (Dominus) inimicos meos ut torcular quod calcatur. Secundo, Chaldæus sic explicat: Virgines Juda Deus constuprari permisit a Chaldæis: Polluerunt, inquit (Chaldæi), virgines domus Juda, donec sanguis virginitatis earum effunderetur, sicut vinum e torculari defluit. Tertio, torcular in Scriptura significat grave pœnas et supplicia, ait S. Hieronymus in Isai. LXIII, Rabanus, Theodoretus et alii: qui enim calcant uvas, ne unum quidem granum relinquunt non expressum. Calcavit ergo Deus Judæorum torcular, id est captivitatem hanc acrem immisit Judæis, ita ut nullum granum, sed tantum pauci acini, id est pauperes, relicti sint in Judæa ad colendam terram. Ita Hugo, Bonaventura, Lyranus et Dionysius. Quarto et optime, q. d. Sicut si uvas calces, vinum elicis; ita si peccata in torculari divinæ justitiæ et judicii premas, non aliud elicies quam iram et vindictam Dei. Hoc modo jam calcavit Deus peccata virginis filiæ Sion, id est populi Jerusalem, calcando ipsos peccatores Judæos. Ita Origenes et Olympiodorus, q. d. Adduxit Deus Chaldæos vindemiatores, qui Judæis torcular calcent, id est eos sternant, calcent, affligant. Alludit ad triumphatores, qui hostes sternere et calcare solent: sicut David stravit Ammonitas, egitque super eos ferrata carpenta, I Paral. XX. Porro dativus virgini hanc vim habet, q. d. Jerusalem nullos sumptus fecit in calcando suo torculari; quia Deus adduxit illi vindemiatores, qui gratis et sponte illud calcarunt. Loquitur de summo damno, quasi de summo beneficio, irrisorie. Sensus enim est: Dominus Hierosolymæ calcavit torcular, expressitque vinum amarissimum, utpote ex uva fellis et botro amarissimo, quo ad ebrietatem et insaniam potavit ipsosmet Judæos. Sic Christus pro nobis et peccatis nostris in torculari crucis pressus est, et Sancti cum Christo hic in torculari afflictionis premuntur, ut vinum consolationis in eis exprimatur. Audi S. Augustinum in Psalm. LV: «Dei uva factus es ut conculceris. Uva eram, vinum ero, sed prius calcabor.» Ubi Nota hæc allegorice, non proprie et directe, sed indirecte tantum spectare ad Christum. Proprie enim spectant ad Ecclesiam peccatis et peccatoribus commixtam; ad Christum vero, quia ipse Ecclesiæ peccata et supplicia in se luenda suscepit, ut quod Christus dicit, censeatur dicere et gemere Ecclesia; et vice versa quod Ecclesia, hoc Christus.
1:16
16. EGO PLORANS. — Chaldæus vertit: Ambo oculi mei lacrymas effundunt instar fontis aquarum. Hebræum עין ain et oculum et fontem significat. Vim harum lacrymarum in S. Petro post Christi negationem flente ostendit S. Leo, serm. 9 De Passione: «Felices, ait, S. Apostole, lacrymæ tuæ, quæ ad diluendam culpam negationis, virtutem sacri habuere baptismatis, et fons charitatis lavit verba formidinis.» Vide dicta Jerem. IX, 1. LONGE FACTUS EST CONSOLATOR, CONVERTENS ANIMAM MEAM, — qui scilicet animam præ tristitia quasi exeuntem e corpore, reducat per consolationem; ut redeat quasi ad corpus, et in eo recreata et refocillata tranquille quiescat, q. d. Dolor tantus est, ut me exanimet, nec est qui eum soletur et leniat. FILII MEI PERDITI. — Hebraice שוממים somemim, desolati; Septuaginta ἠφανισμένοι, attoniti dolore et timore, stupidi, ut nesciant quid agant aut quo se vertant.
1:17
17. EXPANDIT SION MANUS. — Sicut parturiens vel moriens viribus dissolutis collabitur, et manus expandit, tum ut precabunda auxilium astantium imploraret, tum quia a spiritibus vitalibus deserta virium et animæ patitur deliquium, ut manus et membra continere et regere non valeat, sed ea expandi et dissipari sinat. Ita Chaldæus, Paschasius et Hugo. Hoc est enim quod ait Jeremias cap. IV, 31: «Vox filiæ Sion intermorientis, expandentisque manus suas: væ mihi, quia defecit anima propter interfectos!» Aliter quoque Sanchez: Sion, ait, expandit manus ad Chaldæum hostem et victorem, tanquam victa et supplex, sed frustra; barbarus enim nil nisi iras spirat. Secundo, Theodoretus et Pagninus vertunt: Sion percutit, frangit, complodit manus suas præ luctu et dolore. Tertio, Vatablus vertit: Fregit Sion manibus suis, scilicet panem, q. d. Lugentibus solet ab aliis frangi panis; at Sion non habet consolatorem, sed ipsa debet sibi frangere panem. Primus sensus est aptissimus. MANDAVIT, — mandato suo vocavit et immisit hostes in me. Est metalepsis, q. d. Deus est, qui quasi dux Chaldæos conscripsit, eos in aciem produxit, et in Jacobæos sævire jussit. FACTA EST JERUSALEM QUASI POLLUTA MENSTRUIS INTER EOS, — id est facta est abominabilis, uti mulier menstruata, inquiunt Theodoretus et Lyranus. Vel potius, q. d. Hostes vicini, ut Moabitæ, Ammonitæ et alii, Jerusalem, id est Hierosolymitas, e suo medio, eque sua vicinia expulerunt in captivitatem, sicut expellitur menstruata ab hominum consortio, juxta legem Levit. XV, 19. Hebræum enim נדה nidda significat elongatam et ejectam, quia excommunicatam. Tropologice notat S. Hieronymus menstrua significare desideria et opera tum carnalia, tum sanguinaria; ac proinde eis pollutos vocari tum libidinosos, tum homicidas.
1:18
18. QUIA OS EJUS AD IRACUNDIAM PROVOCAVI. — Hebraice, quia ori ejus rebellavi, vel quia os ejus exacerbavi, amaricavi (hoc enim proprie est מריתי mariti) et irritavi, scilicet hoc ipso quod legem ore ejus latam transgressa sum, minasque Jeremiæ et Prophetarum contempsi, provocavi eum ut ore suo ferret sententiam excidii contra me. Ita Theodoretus, Lyranus et alii. Addit Sanchez, q. d. Os Domini suavitate plenum, amarum mihi reddidi peccando. Ipsum enim stillat melle et nectare: ast ego dum illi meum fel et absinthium propino, ita illud amaricavi, ut in me verba fellea, et irarum plena de cædibus, incendiis, excidio effunderet. Ego ergo ad hæc ipsum meis sceleribus coegi et compuli. Aliter Origenes, Hugo et Bonaventura: Os Domini, inquiunt, sunt Prophetæ, præsertim Jeremias, quem toties Judæi exacerbarunt, maxime cum ex Dei ore moneret eos ne ad Ægyptios confugerent; hoc enim ipsi eo invito fecerunt. Sunt hæc verba Hierosolymæ: male ergo R. Salomon putat hæc a Jeremia dici in persona Josiæ regis, qui monitus a Deo ne contra regem Ægypti pugnaret, parere noluit, itaque in bello occisus est, lib. IV Reg. XXIII, 29. Auctor lib. De Essentia divinitatis, apud S. Augustinum, per os Domini accipit Christum, quem Judæi tot injuriis lacerarunt. Sed hic sensus est mysticus.
1:19
19. VOCAVI AMICOS. — Per amicos intelligit Theodoretus idola; Origenes, Assyrios et Chaldæos; alii, Ammonitas; S. Thomas, amicos domesticos; optime Chaldæus, Paschasius, Hugo, S. Thomas, Lyranus et alii intelligunt Ægyptios, qui cum venissent in auxilium Judæorum obsessorum a Chaldæis, videntes eorum copias et vires reversi sunt, et Judæos juvare non sunt ausi, aut noluerunt, ut patet Jerem. XXXVII, 6. Sic in hora mortis vocabimus amicos quos coluimus, mundum scilicet et carnem, sed illi nos deserent. Vide dicta vers. 2. Audivimus in Belgio nuper insignem virum, in morte vocantem et implorantem opem uxoris: Charissima conjux, adjuva me in his angustiis; cumque illa flens diceret: Ecquid possum te juvare, charissime marite, in morbo incurabili? Vocavit filium primogenitum: Fili, adjuva, eripe me ex hisce angustiis; ego pro te nocte et die laboravi, et vitam sæpe periculo exposui; cumque ille pariter gemens, diceret: Utinam, mi pater, te morte eripere possem! sed hoc vires meas exsedit. Vocavit secundum, deinde tertium, ac cæteros ordine filios et filias, deinde famulos et ancillas, quemque sigillatim compellans, ac ejus implorans opem: cumque singuli dolentes idem responderent, dicerentque contra mortem non esse remedium, exclamavit ille: O vanas hominum curas! o quantum est in rebus inane! ecce ego tibi, o uxor, vobis, o filii et filiæ, laboravi, sudavi, vires et vitam impendi, quin et animam forte oppignoravi: et ecce hæc est merces mea, ut in hac hora ultima implorans opem vestram, non inveniam. O quam satius fuisset si Deo servivissem! si amicos in terra et in cœlis parassem, qui in hoc articulo mihi adessent! O si vivere liceret, quam saperem! QUÆSIERUNT CIBUM. — Supple, et non invenerunt, q. d. Fame consumpti sunt.
1:20
20. VIDE, DOMINE. — Id est, benigno vultu nos aspice, miserere nostri, fer opem afflictis. Est hic apostrophe crebra ad Deum, ut ostendat Jeremias, quo in ærumnis sit fugiendum, scilicet ad Deum. VENTER MEUS. — Hebraice, viscera mea turbata sunt, dolore scilicet, gemitu, singultu, instar aquæ perturbatæ, vel ebullientis; hoc enim est Hebræum חמרמר chamarmar. SUBVERSUM EST COR MEUM. — Id est, vertit se cor meum intra me ad luctum, et torquetur. «Subversum» ergo, id est, dolore perturbatum et obrutum, ideoque quasi exanimatum est. Alii explicant: Cor meum vertit se ad pœnitentiam. Sed prior sensus est genuinus. QUONIAM AMARITUDINE (cordis, puta dolore) PLENA SUM. — Secundo, verti potest cum Pagnino, Vatablo, Chaldæo: Quia rebellando rebellavi, vel amaricando amaricavi, id est irritavi Dominum: sic Noster vertit, vers. 18. Tertio, optime, utrumque nectendo sic explices, q. d. Doleo non tam ob mala quæ patior, quam quia Deum irritavi et amaricavi. Ita a Castro. FORIS (id est in plateis) INTERFECIT (hebraice שכלה scikela, id est orbat, scilicet filiis me matrem Jerusalem) GLADIUS — Chaldæorum. ET DOMI MORS SIMILIS EST. — Quia ibi mei cives et filii moriuntur fame, Jerem. XIV, 18: ita Chaldæus, Olympiodorus, Hugo et Vatablus; vel, ut alii, moriuntur domi terrore, quo mortem et gladium Chaldæorum irrumpentium in horas exspectant. Sic tropologice peccator foris flagellis divinis, intus pavore damnationis concutitur, et magis concutietur in morte iturus ad judicium. Audi S. Bernardum (sive auctorem lib. De interiori domo, cap. XXXVIII): «Undique, inquit, erunt tibi angustiæ; hinc erunt accusantia peccata, inde terrens justitia; subtus patens horridum chaos inferni, desuper iratus judex; intus urens conscientia, foris ardens mundus. Si justus vix salvabitur, peccator sic deprehensus in quam partem se premet? Latere erit impossibile, apparere intolerabile.» Paulo aliter S. Gregorius, III Moral. XXIV: «Sæpe, inquit, et foris flagellis atterimur, et intus carnali suggestione fatigamur. Hinc est enim quod Jeremias deplorat dicens: Foris interficit gladius, et domi mors similis est. Foris enim gladius interficit, cum nos exterius feriens vindicta configit: sed domi mors similis est, quia et flagella quidem sustinet, et tamen intus conscientia a tentationis sordibus munda non est.» Quam hoc verum sit quilibet in se experitur, vel expertus est aliquando.
1:21
21. AUDIERUNT. — Scilicet ficti mei amici et infideles, puta Ægyptii, de quibus vers. 19. Ita S. Thomas; item vicini Idumæi et Ammonitæ, ita Paschasius et Hugo, q. d. Quocumque me verto, desolatam et afflictam me invenio: si enim amicos adeo, illi subducunt se, nec me consolantur; si inimicos, illi gaudent et irrident me. QUONIAM TU FECISTI, — q. d. Quoniam ipsi vident te fecisse et immisisse in me hanc plagam: quos enim tu spernis et affligis, communiter homines spernunt et affligunt, idque justo tuo judicio et afflictorum merito. ADDUXISTI (adduces post 70 annos desolationis) DIEM CONSOLATIONIS. — Hebraice, diem quem vocasti, id est quem nominasti, et ab æterno designasti; quo scilicet convocabis contra Babylonem Cyrum, Persas et Medos, ut me e captivitate liberent: qui Chaldæis hostibus meis erit dies destructionis, tuncque fient ipsi similes mei in vastitate et miseriis. Ita Rabanus, Hugo, Dionysius, Lyranus. Secundo, clarius et aptius ad præced., q. d. Vicinis Ægyptiis et Idumæis, quando mea vastatione lætantur, adduces, Domine, eumdem Nabuchodonosorem, qui eos eodem modo vastabit: «et fient,» id est ut fiant, «similes mei,» uti prædixit Jeremias cap. XXV, vers. 29. Hæc ergo erit dies ultionis hostibus, ut vertit Chaldæus, nobis vero erit dies consolationis: «Lætabitur enim justus cum viderit vindictam: manus suas lavabit in sanguine peccatoris,» Psalm. LVIII, 11. Nota, pro similes mei Theodoretus et Olympiodorus legunt, hei mihi! legerunt enim in Septuaginta, δί μοι; sed legendum est cum Bibliis Romanis, Complutensibus et Origene, ὅμοιοί μοι, id est similes mei, ut habent Hebræa et Latina.
1:22
22. INGREDIATUR OMNE MALUM. — Scilicet tam culpæ hostium meorum, quam pœnæ qua me affligunt, meæ miseriæ insultando, meque cum Chaldæis vastando et diripiendo, q. d. Recordare, considera et animadverte, Domine, eorum in me malitiam et injurias, ut eos punias sicut me punivisti. VINDEMIA EOS SICUT VINDEMIASTI ME. — Vindemiam vocat racemationem, qua post collectionem uvarum racemi pauci reliqui colliguntur, q. d. Pari modo residuos eorum (Idumæorum et Ægyptiorum) in captivitatem vel mortem deducas, uti meos residuos deduxisti. Vide dicta vers. 5 et 12. Dices: Quomodo Jeremias hic hostibus male precatur; hoc enim est contra charitatem, estque species vindictæ. Respondet, primo, Hugo hæc esse verba populi captivi; in plebe autem multi sunt mali et vindicativi. Secundo, Rabanus, Paschasius et Dionysius imprecationem hic pro prædictione accipiunt: «vindemia,» id est vindemiabis, «eos.» Tertio, Origenes censet hæc esse verba Prophetæ, postulantis punitionem hostium, ut per eam ipsi resipiscant, et a peccatis emendentur. Quarto et optime dicemus hæc dici a Jerusalem et a Synagoga ex zelo justitiæ, iisque tantum peti ut justam vindictam exerceat Deus in hostes superbos, et infideles humiliet, ac pro meritis puniat. Audivimus in Belgio nuper insignem virum, in morte vocantem et implorantem opem uxoris: Charissima conjux, adjuva me in his angustiis; cumque illa flens diceret: Ecquid possum te juvare, charissime marite, in morbo incurabili? Vocavit filium primogenitum: Fili, adjuva, eripe me ex hisce angustiis; ego pro te nocte et die laboravi, et vitam sæpe periculo exposui; cumque ille pariter gemens, diceret: Utinam, mi pater, te morte eripere possem! sed hoc vires meas exsedit. Vocavit secundum, deinde tertium, ac cæteros ordine filios et filias, deinde famulos et ancillas, quemque sigillatim compellans, ac ejus implorans opem: cumque singuli dolentes idem responderent, dicerentque contra mortem non esse remedium, exclamavit ille: O vanas hominum curas! o quantum est in rebus inane! ecce ego tibi, o uxor, vobis, o filii et filiæ, laboravi, sudavi, vires et vitam impendi, quin et animam forte oppignoravi: et ecce hæc est merces mea, ut in hac hora ultima implorans opem vestram, non inveniam. O quam satius fuisset si Deo servivissem! si amicos in terra et in cœlis parassem, qui in hoc articulo mihi adessent! O si vivere liceret, quam saperem! QUÆSIERUNT CIBUM. — Supple, et non invenerunt, q. d. Fame consumpti sunt. 20. VIDE, DOMINE. — Id est, benigno vultu nos aspice, miserere nostri, fer opem afflictis. Est hic apostrophe crebra ad Deum, ut ostendat Jeremias, quo in ærumnis sit fugiendum, scilicet ad Deum. VENTER MEUS. — Hebraice, viscera mea turbata sunt, dolore scilicet, gemitu, singultu, instar aquæ perturbatæ, vel ebullientis; hoc enim est Hebræum חמרמר chamarmar. SUBVERSUM EST COR MEUM. — Id est, vertit se cor meum intra me ad luctum, et torquetur. «Subversum» ergo, id est, dolore perturbatum et obrutum, ideoque quasi exanimatum est. Alii explicant: Cor meum vertit se ad pœnitentiam. Sed prior sensus est genuinus. QUONIAM AMARITUDINE (cordis, puta dolore) PLENA SUM. — Secundo, verti potest cum Pagnino, Vatablo, Chaldæo: Quia rebellando rebellavi, vel amaricando amaricavi, id est irritavi Dominum: sic Noster vertit, vers. 18. Tertio, optime, utrumque nectendo sic explices, q. d. Doleo non tam ob mala quæ patior, quam quia Deum irritavi et amaricavi. Ita a Castro. FORIS (id est in plateis) INTERFECIT (hebraice שכלה scikela, id est orbat, scilicet filiis me matrem Jerusalem) GLADIUS — Chaldæorum. ET DOMI MORS SIMILIS EST. — Quia ibi mei cives et filii moriuntur fame, Jerem. XIV, 18: ita Chaldæus, Olympiodorus, Hugo et Vatablus; vel, ut alii, moriuntur domi terrore, quo mortem et gladium Chaldæorum irrumpentium in horas exspectant. Sic tropologice peccator foris flagellis divinis, intus pavore damnationis concutitur, et magis concutietur in morte iturus ad judicium. Audi S. Bernardum (sive auctorem lib. De interiori domo, cap. XXXVIII): «Undique, inquit, erunt tibi angustiæ; hinc erunt accusantia peccata, inde terrens justitia; subtus patens horridum chaos inferni, desuper iratus judex; intus urens conscientia, foris ardens mundus. Si justus vix salvabitur, peccator sic deprehensus in quam partem se premet? Latere erit impossibile, apparere intolerabile.» Paulo aliter S. Gregorius, III Moral. XXIV: «Sæpe, inquit, et foris flagellis atterimur, et intus carnali suggestione fatigamur. Hinc est enim quod Jeremias deplorat dicens: Foris interficit gladius, et domi mors similis est. Foris enim gladius interficit, cum nos exterius feriens vindicta configit: sed domi mors similis est, quia et flagella quidem sustinet, et tamen intus conscientia a tentationis sordibus munda non est.» Quam hoc verum sit quilibet in se experitur, vel expertus est aliquando. 21. AUDIERUNT. — Scilicet ficti mei amici et infideles, puta Ægyptii, de quibus vers. 19. Ita S. Thomas; item vicini Idumæi et Ammonitæ, ita Paschasius et Hugo, q. d. Quocumque me verto, desolatam et afflictam me invenio: si enim amicos adeo, illi subducunt se, nec me consolantur; si inimicos, illi gaudent et irrident me. QUONIAM TU FECISTI, — q. d. Quoniam ipsi vident te fecisse et immisisse in me hanc plagam: quos enim tu spernis et affligis, communiter homines spernunt et affligunt, idque justo tuo judicio et afflicti merito. ADDUXISTI (adduces post 70 annos desolationis) DIEM CONSOLATIONIS. — Hebraice, diem quem vocasti, id est quem nominasti, et ab æterno designasti; quo scilicet convocabis contra Babylonem Cyrum, Persas et Medos, ut me e captivitate liberent: qui Chaldæis hostibus meis erit dies destructionis, tuncque fient ipsi similes mei in vastitate et miseriis. Ita Rabanus, Hugo, Dionysius, Lyranus. Secundo, clarius et aptius ad præced., q. d. Vicinis Ægyptiis et Idumæis, quando mea vastatione lætantur, adduces, Domine, eumdem Nabuchodonosorem, qui eos eodem modo vastabit: «et fient,» id est ut fiant, «similes mei,» uti prædixit Jeremias cap. XXV, vers. 29. Hæc ergo erit dies ultionis hostibus, ut vertit Chaldæus, nobis vero erit dies consolationis: «Lætabitur enim justus cum viderit vindictam: manus suas lavabit in sanguine peccatoris,» Psalm. LVIII, 11. Nota, pro similes mei Theodoretus et Olympiodorus legunt, hei mihi! legerunt enim in Septuaginta, δί μοι; sed legendum est cum Bibliis Romanis, Complutensibus et Origene, ὅμοιοί μοι, id est similes mei, ut habent Hebræa et Latina. 22. INGREDIATUR OMNE MALUM. — Scilicet tam culpæ hostium meorum, quam pœnæ qua me affligunt, meæ miseriæ insultando, meque cum Chaldæis vastando et diripiendo, q. d. Recordare, considera et animadverte, Domine, eorum in me malitiam et injurias, ut eos punias sicut me punivisti. eorum in me malitiam et injurias, ut eos punias sicut me punivisti. VINDEMIA EOS SICUT VINDEMIASTI ME. — Vindemiam vocat racemationem, qua post collectionem uvarum racemi pauci reliqui colliguntur, q. d. Pari modo residuos eorum (Idumæorum et Ægyptiorum) in captivitatem vel mortem deducas, uti meos residuos deduxisti. Vide dicta vers. 5 et 12. Dices: Quomodo Jeremias hic hostibus male precatur; hoc enim est contra charitatem, estque species vindictæ. Respondet, primo, Hugo hæc esse verba populi captivi; in plebe autem multi sunt mali et vindicativi. Secundo, Rabanus, Paschasius et Dionysius imprecationem hic pro prædictione accipiunt: «vindemia,» id est vindemiabis, «eos.» Tertio, Origenes censet hæc esse verba Prophetæ, postulantis punitionem hostium, ut per eam ipsi resipiscant, et a peccatis emendentur. Quarto et optime dicemus hæc dici a Jerusalem et a Synagoga ex zelo justitiæ, iisque tantum peti ut justam vindictam exerceat Deus in hostes superbos, et infideles humiliet, ac pro meritis puniat.
1:1
Huic autem operi praemittitur prooemium, in quo describitur tempus: postquam in captivitatem. Auctor. Sedit Jeremias, more plangentis, quasi in terra. Isa. 41: descende, sede in pulvere, virgo filia Babylon. Materia: planxit lamentatione. Jerem. 9: super montes assumam fletum ac lamentum, et super speciosa deserti planctum: quoniam incensa sunt, eo quod non sit vir pertransiens. Auctoris affectus: amaro animo. Infra 5: replevit me amaritudinibus, et inebriavit me absynthio.
Dividitur iste liber in partes duas. In prima propheta deplorat populi miseriam; in secunda, oratione convertit se ad divinam misericordiam, cap. 5: recordare, domine, quid acciderit nobis. Prima dividitur in tres. In prima plangit miseriam servitutis; in secunda miseriam destructionis, 2 cap.: quomodo obtexit caligine in furore suo dominus filiam Sion; in tertia miseriam obsidionis, 4 cap.: quomodo obscuratum est aurum? Prima in duas. In prima deplorat propheta gentis suae dejectionem; in secunda inducit plebis, vel civitatis, conquestionem, ibi, o vos omnes qui transitis. Prima in duas. In prima plangit servitutem; in secunda prosequitur per partes, servitutis magnitudinem, ibi, migravit Judas, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ostendit populi servitutem, seu abjectionem quantum ad amissionem gloriae; secundo quantum ad violationem amicitiae, ibi, plorans ploravit et cetera. Ostendit autem gloriam suam ex tribus. Primo quia populosa civibus: quomodo sedet, vilis et dejecta, sola, desolata habitatoribus. Baruch 4: ego autem derelicta sum sola, exui me stola pacis. Plena, quondam. 3 Reg. 4: Juda et Israel innumerabiles. Isa. 22: urbs frequens, civitas exultans. Secundo quia honorata principibus: erat enim civitas regalis et sacerdotalis: facta est quasi vidua, regibus, vel sacerdotibus. Isa. 47: venient tibi duo haec simul in una die: sterilitas, et viduitas. Domina gentium, quondam ei subditarum. Ezech. 5: ista est Jerusalem in medio gentium posita. Tertio ditata tributis: princeps provinciarum, quas tributarias fecerat. 2 Reg. 8: factus est Moab, et Siria, David serviens sub tributo. Vel in quas Salomon regnum suum diviserat, singulis singulos praepositos praeponens. 3 Reg. 4: facta est sub tributo, Chaldaeorum. Proverb. 12: manus fortium dominabitur, quae autem remissa est, tributis serviet. Huic autem versui praeponitur littera aleph, quae interpretatur doctrina, ad ostendendum quod quia populus caruit doctrina Dei in observatione, quam tenebat in cognitione, ideo captivatus est. Isa. 5: propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam. Sciendum est etiam, quod cum plerumque utatur coloribus, et locis rethoricis in hac lamentatione, est quartus locus conquestionis. Allegorice civitas, praesens Ecclesia, plena, populo, ex diversis gentibus congregata, domina gentium, fidei obedientium, princeps provinciarum, diversarum Ecclesiarum, quibus vivendi viam decernit, facta est sola, destituta Angelorum custodia, vel auxilio, vidua, subtracta sponsi praesentia, tributaria, tyrannis exposita. Moraliter civitas, anima, plena populo, bonarum affectionum, domina gentium, vitiorum, princeps provinciarum, sensuum, desolata, bonorum suffragiis, vidua, sponsi amplexibus, sub tributo, vitiorum.
1:2
Hic plangit violationem amicitiae: et primo ostendit amicorum necessitatem: plorans, quasi continue diversis adversitatibus pressa Jerusalem, in nocte, privatim, propter timorem hostium, vel in adversitate, in maxillis, quia non erat qui abstergeret. Ps. 6: lavabo per singulas noctes lectum meum. Secundo auxilii subtractionem: non est qui consoletur eam, auxilium contra hostes praebens, ex omnibus caris, Aegyptiis, et aliis eis foederatis. Eccl. 4: vidi calumnias quae sub sole geruntur, et lacrymas innocentum, et consolatorem neminem. Tertio affectus immutationem: omnes amici. Job 19: fratres meos longe fecit a me, et noti mei quasi alieni recesserunt a me. Huic praeponitur littera Beth, quae interpretatur domus, quia domus Jacob est plorans. Tertius decimus conquestionis locus. Allegorice. Ecclesia plorat adversitates, in maxillis, praelatis, ex omnibus caris, Angelis sanctis, spreverunt, conformantes se divinae justitiae. Moraliter anima plorat, in nocte, peccata, in maxillis, conscientia, in qua loquitur hominis operatio: ex omnibus caris, privatis affectionibus, spreverunt, affectus pravae delectationis.
1:3
Hic prosequitur miseriam servitutis per partes, ut ostendat ipsius magnitudinem. Et dividitur in duas partes. In prima plangit ipsam quantum ad hominum oppressionem; secundo quantum ad bonorum direptionem, ibi, manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia ejus. Prima in duas. In prima plangit oppressionis miseriam; in secunda ostendit miseriae rationem, ibi, peccatum peccavit Jerusalem. Circa primum duo facit. Primo plangit eorum miseriam quantum ad praesentia quae sustinebant; secundo quantum ad praeterita quae recogitabant, ibi, et recordata est Jerusalem dierum afflictionis suae. Circa primum tria ponit. Primo miseriam servitutis quantum ad fugientes; secundo quantum ad remanentes, ibi, viae Sion lugent etc.; tertio quantum ad captivos, ibi, facti sunt hostes ejus in capite. Circa primum tria ponit: primo fugam: migravit, fugiens a terra sua ad terras vicinas, propter afflictionem, in personis, et multitudinem servitutis, in tributis, quam in terra sua a Chaldaeis patiebantur. Isa. 16: habitabunt apud te profugi mei. Moab esto latibulum eorum. Ibid. 21: qui habitatis terram Austri, cum panibus occurrite fugienti: a facie enim gladiorum fugerunt, a facie gladii imminentis. Secundo plangit fugientium imminentem angustiam: habitavit inter gentes, Moabitas et Ismahelitas, nec invenit requiem, quia ibi quoque angustiam passa est ab illis. Deut. 28: in gentibus quoque illis non quiesces: neque erit requies vestigia pedis tui. Tertio praedicit angustias, superveniente hostium potentia: omnes persecutores, Chaldaei, apprehenderunt eam inter angustias, quas ab illis ad quos fugerant patiebantur, sicut in Aegypto. Jerem. 42: gladius, quem vos formidatis, apprehendet vos in terra Aegypti, et fames pro qua estis soliciti, adhaerebit vobis. Ezech. 6: qui quaerunt eam non deficient, in menstruis ejus quaerent eam. Huic versui praeponitur littera ghimel, quod interpretatur plenitudo: quia ex multitudine peccatorum passi sunt plenitudinem miseriae. Matth. 23: et vos implete mensuram patrum vestrorum. Luc. 6: in qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Decimus conquestionis locus. Allegorice Judas, Ecclesia, quae Christo conjungitur, migravit, de hostibus in hostes, apud quos requiem petit, et non invenit, sed ab omnibus ad libitum opprimitur. Moraliter Judas, anima quae Deum confiteri debet, migravit, ad vitia, inter gentes, vitia, vel Daemones, requiem, illudentibus vitiis, vel Daemonibus, persecutores, Daemones, apprehenderunt, in morte.
1:4
Hic plangit miseriam remanentium, primo quantum ad peregrinos quibus frequentabatur. Viae Sion lugent, luctum excitant, ad solemnitatem, triplicem, Pascha, Pentecosten, Scenopegia. Isa. 33: dissipatae sunt viae, cessavit transiens per semitam, irritum factum est pactum. Secundo quantum ad personas quibus civitas ornabatur, scilicet principibus: omnes portae ejus destructae, quia judicia in portis fiebant. Isa. 3: maerebunt atque lugebunt portae ejus, et desolata in terra sedebit. Sacerdotibus: sacerdotes ejus gementes. Joel 2: inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes. Virginibus: virgines ejus squalidae, et deturpatae. Job 30: squallentes calamitate et miseria, et manducabant herbas arborum. Mach. 1: et ingemuerunt principes. Tertio quantum ad populum, quo replebatur: et ipsa, plebs, vel civitas, oppressa amaritudine. Ruth 1: valde amaritudine me replevit omnipotens. Huic praeponitur littera daleth, idest tribulatum, quia plangit destructionem templi, habentis tabulata cedrina et deaurata, ut dicitur 3 regum 6. Octavus locus conquestionis. Allegorice viae, ducentes ad caelum, Sion, prophetae et praedicatores, ad solemnitatem, caelestis patriae; portae, praelati Ecclesiae, introducentes, sacerdotes, qui sacra ministrant, virgines, quae in Ecclesia primum gradum obtinent: isti omnes pro peccatis concutiuntur, quibus concussis, et ipsa plebs subdita, amaritudine repletur. Unde Exod. 32: Moyses tabulas fregit. Moraliter viae sunt animae virtutes, ad solemnitatem, contemplationis, portae, sensus, sacerdotes, animae in sanctitate divinae religionis, virgines, in puritate conscientiae; quibus concussis, ipsa anima vitiorum amaritudine opprimitur.
1:5
Hic plangit oppressionem quantum ad captivos: et primo plangit captivitatem minorum; secundo majorum, ibi, et egressus est a filia Sion omnis decor ejus. Circa primum tria proponit. Primo hostium exaltationem in potentia: hostes, scilicet Chaldaei, in capite, quasi principantes ipsis. Et quantum ad divitias: locupletati sunt. Deut. 28: ipse erit in caput, et tu eris in caudam. Secundo assignat exaltationis rationem: quia dominus locutus est, quasi sententias contra ipsam, inspirans gentibus ad veniendum, vel praedicens per Moysen. Et hoc propter multitudinem iniquitatum: Jerem. 28: loquar adversus gentem, et adversus regnum, ut destruam et disperdam illud. Tertio proponit captivitatem, parvuli ejus, idest parvuli de populo. Isa. 6: propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam. Huic praemittitur littera he; idest, ista sunt judicia quae dominus per Moysen dixerat. Est octavus locus conquestionis. Hoc quod dicitur, propter multitudinem, est prima pars assumptae conditionis generalis, quae dicitur concessio. Allegorice hostes, haeretici, deficiente scientia in Ecclesia, facti sunt in capite, praevalentes in contentionibus, lucupletati, eloquentia. Dominus locutus est, permissive, parvuli, incipientes in captivitate, ab Ecclesia abducti. Moraliter hostes, Daemones, in capite, intentionem corrumpentes, locupletati, multiplicitate peccatorum, locutus, permittens, parvuli, motus et affectus, tribulantis, Daemonis. Psal. 12: qui tribulant me, exultabunt si motus fuero.
1:6
Hic plangit majorum captivationem; et circa hoc tria facit. Primo proponit ornamentorum amissionem: egressus est a filia Sion, idest Jerusalem, omnis decor, quantum ad vasa quae ablata sunt, et thesauros, et principes, et sacerdotes cum Joachim nepote Josiae: 4 Reg. 24. Ezech. 19: auferentur vasa decoris tui. Secundo indigentia victualium: facti sunt principes ejus velut arietes non invenientes pascua, nec sibi, nec populo; quia defecit etiam panis in civitate, quando obsidebatur, tempore Sedeciae, sicut dicitur Jerem. 34. Isa. 5: nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit. Tertio ponit captivitatem principum: et abierunt absque fortitudine, non potentes resistere, ante faciem subsequentis, fugientes, sicut legitur Jerem. ult. Fugati sunt principes in campis Jerichuntinis, Psal. 37: dereliquit me virtus mea. Huic versui hi praeponitur littera vau, quae interpretatur, et; quasi, etiam haec adjuncta sunt superioribus in vindictam nostram a domino. Et est quintus conquestionis locus. Allegorice ab Ecclesia filia caelestis Sion, a qua exemplata est, quandoque egressus est decor fidei, et principes, praelati vadunt in diversos errores, ante faciem subsequentis, Diaboli, vel haeretici fidem pervertentis, non invenientes, in Scripturis, pascua, verbi Dei et domini Jesu Christi.
1:7
Hic deplorat miseriam ex praeteritorum memoria: et primo tangit memoriam praeteritorum, idest afflictionis praeteritae, quae memorata excitat taedium, praevaricationis, idest peccatorum, quae excitant conscientiae remorsum, desiderabilium, idest prosperitatum, quae causant et incendunt concupiscentiae desiderium. Isa. 38: recogitabo tibi annos meos in amaritudine animae meae. Secundo proponit passionem praesentium malorum: cum caderet populus ejus in manu hostili. Psal. 21: tribulatio proxima est, et non est qui adiuvet. Tertio contemptum hostium: viderunt eam hostes, et deriserunt sabbata ejus, et omnia quae ad cultum religionis pertinebant. 1 Machab. 1: dies festi ejus conversi sunt in luctum, sabbata ejus in opprobrium, honores ejus in nihilum. Expositiones litterarum loci rhetorici, et sensus mystici sufficienter tanguntur in Glossis.
1:8
Hic ostendit causam tantae miseriae: et primo proponit ipsum peccatum; secundo peccati progressum, ibi, sordes ejus in pedibus ejus. Circa primum duo facit. Primo proponit peccatum, peccatum, anthonomastice infidelitatis et idolatriae. Proverb. 14: miseros facit populos peccatum. Secundo ponit peccati effectum. Primo instabilitatis miseriam: propterea instabilis facta est; idest, non stetit in terra sua, sed captivata est, et fugit in alias regiones. Isa. 57: impii quasi mare fervens, quod quiescere non potest. Secundo confusionis ignominiam: omnes qui glorificabant eam, benedicebant tempore prosperitatis, spreverunt illam, quia viderunt ignominiam, adversitatis. Job 29: auris audiens beatificabat me, et oculus videns, testimonium reddebat mihi. Tertio cordis tristitiam: ipsa autem gemens conversa est retrorsum, a prosperitate, qua in Deo proficiebat. Psal. 39: convertantur retrorsum, et erubescant qui volunt mihi mala.
1:9
Hic ponit peccati progressum: et primo ponit culpam: sordes, scilicet peccatorum, in pedibus, scilicet in affectibus, quasi ad progrediendum in peccato, finis, scilicet mortis, vel judicii divini. Eccli. 7: memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis. Secundo ponit poenam: deposita est, a statu dignitatis, vehementer, idest in extremam miseriam. Psal. 58: disperde illos in virtute tua, et depone eos. Tertio exposcit misericordiam: vide, domine, scilicet misericordiae affectu. Psal. 118: vide humilitatem meam, et eripe me, quia legem tuam non sum oblitus.
1:10
Hic plangit servitutem quantum ad expoliationem bonorum, quam ab hostibus victoribus patiebantur: et primo ponit bonorum expoliationem quantum ad ea quae hostes auferebant. Secundo quantum ad ea quae ipsimet destruebant, ibi, omnis populus ejus gemens. Circa primum duo ponit. Primo bonorum direptionem: hostis, Chaldaeus victor, desiderabilia, scilicet thesauros domus Dei et domus regiae et omnium aliorum. Isa. 64: omnia desiderabilia vestra versa sunt in ruinas. Secundo ponit istorum prophanationem, quia vidit, scilicet plebs Judaeorum; ac si diceret: hoc ordine potuit fieri ut omnia auferrentur, etiam quae in templo erant. 1 Mach. 2: sancta in manu extranaeorum facta sunt. Vel aliter. Vidit, scilicet dominus gentes, sacerdotes verbo, sed gentiliter viventes, quando in templo idolum posuerunt, de quibus praeceperas. Levit. 22, quod homo etiam de stirpe Aaron in quo est macula, non vescatur de sanctificatis domino. Et sic, quia contra haec fecerunt, ducti sunt in captivitatem, secundum quod culpa est causa poenae.
1:11
Hic ponit spoliationem bonorum quantum ad ea quae ipsimet distrahebant: et primo ponit distrahendi necessitatem, scilicet ex defectu necessariorum: quaerens panem. Psal. 101: percussus sum sicut fenum, et aruit cor meum, quia oblitus sum comedere panem meum. Secundo ponit ipsam distractionem: dederunt pretiosa ad refocillandam, non ad satiandam, animam, vilem vitam. Sic legitur de Aegyptiis. Genes. 48. Tertio provocat Deum ad pietatem: vide, domine. Jer. 2: quam vilis facta es nimis iterans vias tuas. Et hoc ultimum ponitur ex persona ipsius civitatis vel plebis, quae quasi propheta proponente miseriam suam, audiens sustinere amplius non possit in verba lamentationis singultans prorumpit.
1:12
Hic ponitur conquestio ex parte ipsius civitatis et plebis: et primo conqueritur ad astantes de severitate judicis; secundo ad judicem de crudelitate hostis, ibi, vide, domine, quoniam tribulor. Circa primum duo facit. Primo proponit severitatem judicis in generali; secundo prosequitur in speciali, ibi, abstulit omnes magnificos meos. Circa primum tria facit. Primo proponit Dei indignationem, inquantum puniendo vindicavit; secundo proponit disciplinae divinae severitatem, inquantum puniendo erudivit, ibi, de excelso misit ignem; tertio proponit justitiae rigorem, inquantum puniendo officium judicis exercuit, ibi, vigilavit jugum iniquitatum mearum. Circa primum tria facit. Primo ponitur invocatio: o vos omnes qui transitis per viam, regionis hujus desertae. Jer. 22: pertransibunt gentes per civitatem hanc; et dicet unusquisque proximo suo: quare fecit dominus sic civitati huic grandi? Secundo proponitur doloris magnitudo, attendite; dum enim suum considerat dolorem, nullum similem putat. Maximus etiam fuit, quia maxima amissa; spiritualia scilicet et temporalia. Jerem. 8: super contritione Jerusalem contritus sum. Tertio ponitur Dei indignatio, quae est ratio doloris, quia vindemiavit, captivatis, et interfectis habitatoribus, sicut vineam racemis. Isa. 5: vinea domini exercituum, domus Israel est. Psal. 79: vindemiaverunt eam omnes qui praetergrediuntur viam. Locutus est, comminando per prophetas.
1:13
Hic ponit severitatem disciplinae, inquantum quasi magister duris castigationibus erudivit: et primo ponit severitatem in corrigendo commissa: de excelso, idest in alto consilio suo, misit ignem, afflictionis, vel quo civitas et castrum, ad litteram, combusta sunt, in ossibus, idest in potentibus et munitionibus; et sic per gravia flagella erudivit me. Isa. 28: et tantummodo vexatio sola dabit intellectum. Secundo ostendit severitatem in cavendo futura: expandit rete, idest impedimentum quo a peccato retraxit. Oseae 2: sepiam viam tuam spinis. Tertio ostendit severitatem, subtrahendo consolationis beneficia: posuit me desolatam; quasi dicat: nullam consolationem post flagella adhibuit, sicut solet magister pueris facere. Baruch 4: adduxit mihi Deus luctum magnum.
1:14
Hic ostendit rigorem justitiae ipsius Dei, inquantum judex est: et circa hoc tria facit. Primo ponit diligentem peccatorum considerationem: vigilavit, quasi vigilanter consideravit, jugum, afflictionis, mihi pro peccatis meis manibus imponendum. Jer. 1: quid tu vides Jeremia? Virgam vigilantem ego video. Secundo ponit duram poenae afflictionem: convolutae sunt, scilicet iniquitates, ad modum catenae, indissolubili vinculo, impositae, dum pro his poenam patior. Psal. 37: iniquitates meae supergressae sunt caput meum, et sicut onus grave gravatae sunt super me. Tertio excludit evasionem, tum propter debilitatem, infirmata est; tum propter hostis potestatem: dedit me dominus in manu, Chaldaeorum. Psalm. 30: infirmata est in paupertate virtus mea.
1:15
Hic prosequitur miseriam servitutis per partes: et primo quantum ad primam captivitatem sub Joakim nepote Josiae, de quo 4 regum penult. Secundo de ultima quae fuit sub Sedecia, de qua 4 Reg. ult. et Jer. ult. ibi, expandit Sion manus suas. Circa primum duo facit. Quia primo plangit hominum captivationem; secundo consolationis subtractionem, ibi, idcirco ergo plorans, et oculus meus deducens aquas. Circa primum tria facit. Primo ponit captivitatem eorum qui erant eminentes dignitate, magnificos, principes, quorum est magna facere: quia, aliis remanentibus, ipsi captivati sunt. Isa. 3: auferet dominus a Juda et Jerusalem validum et fortem. Secundo eos qui erant eminentes in virtute: vocavit adversum me tempus, aptum destructioni, ut contereret electos, virtute praeeminentes. Psal. 74: cum accepero tempus, ego justitias judicabo. Exod. 32: ego autem in die ultionis visitabo, et hoc peccatum eorum. Eccle. 3: omnia tempus habent. Tertio eorum afflictionem, qui praeeminebant puritate, vel etiam pietate, torcular, idest afflictionem, virgini ad litteram; vel ipsi plebi, quae usque tunc quasi virgo fuerat; quae fuit etiam captivata. Jerem. 25: celeuma quasi calcantium concinetur adversus omnes habitatores terrae. Hic debet praescribi littera secundum Glossam; sed melius est quod in sequenti praescribatur, quia per tres vadit.
1:16
Hic plangit consolationis subtractionem: et primo ponit doloris planctum, plorans. Jer. 9: quis dabit capiti meo aquam? Secundo doloris materiam: quia longe factus est a me consolator, Aegyptius, convertens, a miseria quam patior, in pristinam prosperitatem. Psal. 87: longe fecisti notos meos a me. Tertio ponit illius effectum: facti sunt filii mei perditi. Ex defectu enim auxilii secuta est potestas adversarii, et captivitas populi. Jer. 50: grex perditus factus est populus meus.
1:17
Hic plangit secundam captivitatem, quae facta est sub Sedecia, quando universaliter populus captivatus est: et circa hoc tria facit. Primo plangit obsidionem; secundo captivitatem, ibi, justus est dominus etc.; tertio famis consumptionem, ibi, vocavi amicos meos. Circa primum tria facit. Primo ponit defectum amicorum qui adjuvare debuerant, et prohibere obsidionem: expandit Sion manus suas, quasi petens auxilium ab Aegyptiis. Infra ult.: Aegypto dedimus manum, et Assyriis. Vel a Deo. Isa. 1: cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos. Secundo ponit adventum hostium: mandavit, juste dispensando, in circuitu, per modum obsidionis, hostes, Chaldaeos. Isa. 10: contra populum furoris mei mandabo illi ut auferat spolia. Tertio vilitatem obsessorum: facta est Jerusalem quasi polluta, ad quam nullus accedit ad defendendum. Jerem. 2: omnes qui quaerunt eam non deficient.
1:18
Hic plangit captivitatem: et circa hoc tria facit. Primo confitetur judicis justitiam: justus est dominus. Dan. 9: justus dominus Deus noster in omnibus operibus suis quae facit. Secundo captat auditorum benevolentiam, provocans eos ad compassionem: audite obsecro. Jer. 4: audite, civitates Sion. Tertio plangit captivitatis miseriam: virgines meae et juvenes mei, qui potuerunt propter robur aetatis, famis mortem evadere, abierunt in captivitatem. Jer. 51: implevit ventrem suum teneritudine mea, et ejecit.
Hic plangit consumptionem eorum qui fame in obsidione mortui sunt: et primo praemittit amicorum deceptionem, amicos, Aegyptios, quia non adjuverunt, sicut sperabam. Isa. 30: Aegyptus frustra et vane auxiliabitur; ideo clamavi super hoc. Secundo ponit consumptionem ex hoc occasionatam: sacerdotes, de quibus videtur magis indignum, consumpti fame. Isa. 5: nobiles enim interierunt fame. Tertio assignat consumptionis rationem: quia quaesierunt, ad refocillandum, non ad satiandum; et non invenerunt. Vel assignat in hoc rationem culpam eorum: quia quaesierunt sibi non populo. Ezech. 34: vae pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos.
1:20
Hic incipit conqueri ipsi judici: et circa hoc tria facit. Primo exponit propriam miseriam; secundo accusat adversariorum culpam, ibi, audierunt quia ingemisco ego; tertio petit vindictam, ibi, ingrediatur omne malum eorum coram te. Circa primum tria facit. Primo excitat attentionem: vide, domine. Psal. 30: miserere mei, domine, quoniam tribulor. Secundo proponit dolorem sub metaphora doloris interioris, et angustiae cordis, conturbatus: quam exponit: quoniam amaritudine plena sum. Jer. 4: ventrem meum doleo. Ruth 1: valde amaritudine me replevit omnipotens. Tertio assignat doloris rationem: foris interficit gladius. Deut. 32: foris vastabit eos gladius, et intus pavor.
1:21
Hic accusat aliorum culpam: et circa hoc tria facit. Primo accusat adjutoris defectum: audierunt, scilicet Aegyptii, et alii, de quibus confidebam. Jer. 31: vox in excelso audita est, lamentationis fletus et planctus. Secundo accusat inimicorum gaudium: omnes inimici mei audierunt malum meum, laetati sunt. Psal. 12: qui tribulant me, exultabunt si motus fuero. Tertio quasi securus de divina justitia, praedicit eorum interitum: adduxisti diem, hoc est adduces, propter certitudinem, consolationis, mihi similes, dolores et afflictiones. Isa. 65: ecce servi mei comedent, et vos esurietis.
1:22
Hic petit vindictam: et primo reducit culpam in memoriam: ingrediatur omne malum, peccatum. Psal. 108: in memoriam redeat iniquitas patrum ejus in conspectu domini, et peccatum matris ejus non deleatur. Secundo petit poenam, vindemia. Supra: vindemiavit me dominus, ut locutus est, in die furoris sui. Tertio assignat causam: multi enim gemitus mei, propter mala quae ab ipsis patior. Jerem. 8: dolor meus super dolores.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.