1Aleph. How is the gold become dim, the finest colour is changed, the stones of the sanctuary are scattered in the top of every street?ALEPH. Come mai si è oscurato l'oro, il suo bel colore si è cangiato, sono disperse le pietre del santuario pegli angoli di tutte le piazze?HOW is the gold darkned, the best colour changed, the stones of the sanctuarie dispersed in the head of al streetes?Aleph. Quomodo obscuratum est aurum, / mutatus est color optimus ! / dispersi sunt lapides sanctuarii / in capite omnium platearum ! 2Beth. The noble sons of Sion, and they that were clothed with the best gold: how are they esteemed as earthen vessels, the work of the potter’s hands?BETH. I figliuoli illustri di Sion, che eran vestiti di oro finissimo, come mai sono stimati quasi vasi di terra cotta, lavoro di uno stovigliaio?The noble children of Sion, & they that were clothed with the principal gold: how are they reputed as earthen vessels, the worke of the potters handes?Beth. Filii Sion inclyti, / et amicti auro primo: / quomodo reputati sunt in vasa testea, / opus manuum figuli ! 3Ghimel. Even the sea monsters have drawn out the breast, they have given suck to their young: the daughter of my people is cruel, like the ostrich in the desert.GHIMEL. Ma le lamie stesse scuoprono le loro mammelle, allattano i loro parti: crudele la figlia del popol mio, che imita lo struzzolo del deserto.Yea euen the lamiaes haue opened their breast, they haue geuen sucke to their yong, the daughter of my people is cruel, as the ostrich in the desert.Ghimel. Sed et lamiæ nudaverunt mammam, / lactaverunt catulos suos: / filia populi mei crudelis / quasi struthio in deserto. 4Daleth. The tongue of the sucking child hath stuck to the roof of his mouth for thirst: the little ones have asked for bread, and there was none to break it unto them.DALETH. La lingua del bambino di latte rimase attaccata al palato di lui per la sete: i fanciulli domandavan del pane, e non era chi lor lo spezzasse.The tongue of the suckling hath clouen to the roofe of his mouth for thirst: the litle ones haue asked bread, and there was none that brake it vnto them.Daleth. Adhæsit lingua lactentis / ad palatum ejus in siti; / parvuli petierunt panem, / et non erat qui frangeret eis. 5He. They that were fed delicately have died in the streets: they that were brought up in scarlet have embraced the dung.HE. Quelli, che banchettavano tralle delizie, son periti in mezzo alle strade: quegli, che erano stati allevati nella porpora, hanno brancicato lo sterco.They that fed vol•ptuously, haue dyed in the wayes: they that were brought vp in scarlet, haue imbraced the dung.He. Qui vescebantur voluptuose, / interierunt in viis; / qui nutriebantur in croceis, / amplexati sunt stercora.
6Vau. And the iniquity of the daughter of my people is made greater than the sin of Sodom, which was overthrown in a moment, and hands took nothing in her.VAU. Ed è stata maggiore l'iniquità della figlia del popol mio, che il peccato di Sodoma, la quale fu atterrata in un punto, e mano di uomo non principiò a minarla.And the iniquitie of the daughter of my people is become greater then the sinne of Sodom: which was ouerthrowen in a moment, and handes tooke nothing in her.Vau. Et major effecta est iniquitas filiæ populi mei / peccato Sodomorum, / quæ subversa est in momento, / et non ceperunt in ea manus. 7Zain. Her Nazarites were whiter than snow, purer than milk, more ruddy than the old ivory, fairer than the sapphire.ZAIN. I suoi Nazaret eran più candidi che la neve più puri del latte, rosseggiaci più dell'avorio, più belli dei saffiri.Her Nazareites whiter then snow, purer then milke, •u•dier then the old yuorie, fayrer then the sapphire.Zain. Candidiores Nazaræi ejus nive, / nitidiores lacte, / rubicundiores ebore antiquo, / sapphiro pulchriores. 8Heth. Their face is now made blacker than coals, and they are not known in the streets: their skin hath stuck to their bones, it is withered, and is become like wood.HETH. La loro faccia è più nera dei carboni, e non si riconoscono pelle strade: la loro pelle è attaccata alle ossa, e in aridita, e fatta simile al legno.Their face is made blacker then coales, and they are not knowne in the streetes: their skinne hath clouen to their bones, it is withered, and is made as wood.Heth. Denigrata est super carbones facies eorum / et non sunt cogniti in plateis; / adhæsit cutis eorum ossibus: / aruit, et facta est quasi lignum. 9Teth. It was better with them that were slain by the sword, than with them that died with hunger: for these pined away being consumed for want of the fruits of the earth.TETH. Migliore fu la condizione di que', che furon uccisi di spada, che di quelli, che moriron di fame: perocché questi si strussero consunti per la sterilità della terra.It was better with them that were slaine with the sword, then with them that were killed by famine: because these pyned away consumed by the barrennes of the countrie.Teth. Melius fuit occisis gladio / quam interfectis fame, / quoniam isti extabuerunt consumpti / a sterilitate terræ. 10Jod. The hands of the pitiful women have sodden their own children: they were their meat in the destruction of the daughter of my people.JOD. Le mani delle donne compassionevoli misero a cuocere i loro figli; questi furono il loro cibo nella calamità della figlia del popol mio.The handes of pitiful wemen haue sodden their owne children: they were made their meate in the destruction of the daughter of my people.Jod. Manus mulierum misericordium / coxerunt filios suos; / facti sunt cibus earum / in contritione filiæ populi mei.
11Caph. The Lord hath accomplished his wrath, he hath poured out his fierce anger: and he hath kindled a fire in Sion, and it hath devoured the foundations thereof.CAPH. Il Signore ha sfogato il suo furore, ha versata l'ira di sua indignazione, ha acceso in Sion il fuoco, che ha divorate le sue fondamenta.Our Lord hath accomplished his furie, he hath powred out the wrath of his indignation: and he hath kindled a fyre in: Sion, and it hath deuoured the fundations therof.Caph. Complevit Dominus furorem suum, / effudit iram indignationis suæ: / et succendit ignem in Sion, / et devoravit fundamenta ejus. 12Lamed. The kings of the earth, and all the inhabitants of the world would not have believed, that the adversary and the enemy should enter in by the gates of Jerusalem.LAMED. Non credevano i re della terra, e gli abitatori tutti del mondo, che il nemico, e l'avversario entrerebbe nelle porte di Gerusalemme;The kinges of the earth, and al the inhabitants of the world did not beleue, that the aduersarie and the enemie should enter in by the gates of Ierusalem.Lamed. Non crediderunt reges terræ, / et universi habitatores orbis, / quoniam ingrederetur hostis et inimicus / per portas Jerusalem. 13Mem. For the sins of her prophets, and the iniquities of her priests, that have shed the blood of the just in the midst of her.MEM. Pe' peccati, e pelle iniquità de' suoi profeti, e de' suoi sacerdoti, i quali sparsero in mezzo a lei il sangue de' giusti.For the sinnes of her prophets, and the iniquities of her priestes, which haue shed the bloudMem. Propter peccata prophetarum ejus, / et iniquitates sacerdotum ejus, / qui effuderunt in medio ejus / sanguinem justorum. 14Nun. They have wandered as blind men in the streets, they were defiled with blood: and when they could not help walking in it, they held up their skirts.NUN. Andavano errando quai ciechi pelle piazze, lordati di sangue, e non potend'altro, si alzavan le estremità della veste:of iust men in the middes of her. The blind wandered in the streetes, they were polluted with bloud: and when they could not, they held their skirtes.Nun. Erraverunt cæci in plateis, / polluti sunt in sanguine; / cumque non possent, / tenuerunt lacinias suas. 15Samech. Depart you that are defiled, they cried out to them: Depart, get ye hence, touch not: for they quarrelled, and being removed, they said among the Gentiles: He will no more dwell among them.SAMECH. Ritiratevi impuri che siete, dicevan gridando agli altri, ritiratevi, andate via, non ci toccate: perocché hanno fatta rissa, e sdegnati disser tralle nazioni: Ei non abiterà più tra di loro.Depart ye polluted, they cryed to them: depart, get ye hence, touch not: for they brawled, & were moued: they said among the Gentiles: He wil adde no more to dwel among thē.Samech. Recedite polluti, clamaverunt eis; / recedite, abite, nolite tangere: / jurgati quippe sunt, et commoti dixerunt inter gentes: / Non addet ultra ut habitet in eis.
16Phe. The face of the Lord hath divided them, he will no more regard them: they respected not the persons of the priests, neither had they pity on the ancient.PHE. La faccia (irata) del Signore gli ha dispersi: ei non volgerà più ad esse il suo sguardo: non hanno avuto rispetto alla faccia de' sacerdoti, né hanno avuto compassione pe' seniori.The face of our Lord hath diuided them, he wil not adde to respect them: they haue not reuerenced the faces of the priests, neither had they pitie on the ancients.Phe. Facies Domini divisit eos, / non addet ut respiciat eos; / facies sacerdotum non erubuerunt, / neque senum miserti sunt. 17Ain. While we were yet standing, our eyes failed, expecting help for us in vain, when we looked attentively towards a nation that was not able to save.AIN. Quando noi oravamo tuttora in piedi, si stancarono gli occhi nostri rivolti al vano soccorso nostro, e ad una nazione, che non poteva salvarci.Whiles we yet stood, our eyes fayled towards our vaine helpe, when we looked attentiue to a nation, that was not able to saue.Ain. Cum adhuc subsisteremus, defecerunt oculi nostri / ad auxilium nostrum vanum; / cum respiceremus attenti ad gentem / quæ salvare non poterat. 18Sade. Our steps have slipped in the way of our streets, our end draweth near: our days are fulfilled, for our end is come.SADE. I nostri piedi trovavano inciampo nell'andar pelle nostre piazze, il nostro fine si appressò, i nostri giorni si son compiuti, perchè è venuto il nostro termine.Our steppes slipped in the way of our streetes, our end draweth nere: our dayes are accomplished, because our end is come.Sade. Lubricaverunt vestigia nostra / in itinere platearum nostrarum; / appropinquavit finis noster, completi sunt dies nostri, / quia venit finis noster. 19Coph. Our persecutors were swifter than the eagles of the air: they pursued us upon the mountains, they lay in wait for us in the wilderness.COPH. I nemici nostri furono più veloci, che le aquile del cielo, ci hanno per seguitati pelle montagne, ci hanno tese insidie nel deserto.Our persecuters were swifter then the eagles of the heauen: vpon the mountaines they pursued vs, in the desert they lay in waite against vs.Coph. Velociores fuerunt persecutores nostri / aquilis cæli; / super montes persecuti sunt nos, / in deserto insidiati sunt nobis. 20Res. The breath of our mouth, Christ the Lord, is taken in our sins: to whom we said: Under thy shadow we shall live among the Gentiles.RES. Il Cristo, il Signore, spirito di nostra bocca e stato preso pe' nostri peccati: cui noi abbiam detto: all'ombra tua viveremo tralle nazioni.The spirit of our mouth Christ our Lord is taken in our sinnes: to whom we haue said: In thy shadow shal we liue among the Gentiles.Res. Spiritus oris nostri, christus Dominus, / captus est in peccatis nostris, / cui diximus: In umbra tua / vivemus in gentibus.
21Sin. Rejoice, and be glad, O daughter of Edom, that dwellest in the land of Hus: to thee also shall the cup come, thou shalt be made drunk, and naked.SIN. Rallegrati, e fa festa, o figlia di Edom, che abiti nella terra di Hus: a te ancora giungerà il calice, sarai inebriata, e denudata.Reioyce, and be glad ô daughter of Edom, which dwellest in the Land of Hus: to thee also shal the cuppe come, thou shalt be made drunken, and naked.Sin. Gaude et lætare, filia Edom, / quæ habitas in terra Hus ! / ad te quoque perveniet calix: inebriaberis, / atque nudaberis. 22Thau. Thy iniquity is accomplished, O daughter of Sion, he will no more carry thee away into captivity: he hath visited thy iniquity, O daughter of Edom, he hath discovered thy sins.THAU. La tua iniquità ha un termine, o figlia di Sion: ei non ti farà più cangiar di paese. Egli punirà la tua iniquità, o figlia di Edom, discoprirà i tuoi peccati.Thine iniquitie is accomplished ô daughter of Sion, he wil adde no more to transport thee: he hath visited thine iniquitie ô daughter of Edom, he hath discouered thy sinnes.Thau. Completa est iniquitas tua, filia Sion: / non addet ultra ut transmigret te. / Visitavit iniquitatem tuam, filia Edom; / discooperuit peccata tua.
4:1
Calmet
Colour. Hebrew, "gold." Septuagint, "silver;" (Haydock) denoting the patriarchs, (Theodoret) chiefs, (Vatable) or ornaments of the temple. (Calmet)
Worthington
It had formerly glittered with gold; now there was nothing but smoke and ruins. (Worthington)
4:2
Calmet
Best. Hebrew, "gold of Phaz," in Colchis, Genesis 2:11. (Calmet)
Josephus
In Solomon's reign, they powdered their hair with gold dust. (Josephus, Antiquities 8:7.)
Vessels. Isaias 30:14.
4:3
Haydock
Sea-monsters. Literally, Lamia. Hebrew Tannim. (Haydock)
Worthington
The lamia has a face like a woman, and a body like beasts; and is cruel, yet feeds its young. (Worthington)
Calmet
The fabulous lamia is supposed to destroy all children, (Diod. Sic. xx.; Ovid, Fast. vi.) and cannot be meant. But the sea dog, though most cruel will not neglect its young ones. (Calmet)
Ostrich. Hebrew henim, (Haydock) "swans," Isaias 13:21., and Job 29:14. The ostrich is said to break some of its eggs. (Elian 4:37.)
Swans do the like, and devour their young; for which reason they are hated by the Indians. (Elian 14:3.)
Haydock
Septuagint, "their young (drajohs) have suckled the daughters of my people, so that they can find no remedy, like," etc. (Haydock)
Theodoret
Though the ostrich has wings it never flies, but dwells in desert places. Such is the condition of the Israelites. (Theodoret)
Worthington
The ostrich forsakes its eggs. (Worthington)
All are solicitous for themselves.
4:5
Haydock
Scarlet. Literally, "yellow;" croceis. (Haydock)
Hebrew means purple. Those who have been educated in the most delicate manner, are forced to feed on the most disgusting things, 4 Kings 6:25., and 18:27., and Deuteronomy 28:54.
4:6
Haydock
In her. Sodom was destroyed by God. Her temporal misery was short. (Haydock)
4:7
Pliny
Old ivory. Whiteness shews its age. (Pliny, [Natural History?] 3:8.)
Calmet
As it grows old it turns yellow, and loses much of its value. But the ancients had the art of dyeing it scarlet. (Virgil, Aeneid xii.; Homer, Iliad iv.; Ovid ii. Am. v.) (Calmet)
Horace
Hebrew poninim may signify (Haydock) "pearls," the shells of which are stained with a delicate red; though the epithet ruddy may mean "shining," in which sense purpureus is used. (Horace, 4:Od. 1.)
Calmet
The complexion of the Nazarites was fair, with a mixture of red, Canticle of Canticles 5:10. They were probably clothed in white, and were highly respected, 1 Machabees 3:49., Amos 2:11., and Numbers 6:18. (Calmet)
4:8
Haydock
Coals. Hebrew, "blackness." Septuagint, "soot." (Haydock)
Calmet
The people were naturally brown. Fasting and distress cause them to turn black, Lamentations 5:10., and Joel 2:6. (Calmet)
Worthington
They were so changed, that old acquaintances knew not one another. (Worthington)
4:9
Haydock
For. Literally, "by the barrenness of the earth." (Haydock)
Calmet
Such a death was, no doubt, more painful than to perish quickly by the sword. (Calmet)
4:10
Worthington
Pitiful. So their nature dictates. (Worthington)
Chardin
But hunger made them the reverse. Some think they slew their children, to prevent them being exposed to more cruel torments, (Calmet) as the people of Colchis do their sick. (Chardin.)
Sodden: boiled or roasted; coxerunt, ver. 5., and Deuteronomy 28:55. At the last siege of Jerusalem, this barbarity was manifested. (Calmet) (Josephus, Jewish Wars 7:8.; Gr. 21.) See chap 2:20.
Worthington
Daughter. So cities are styled. (Worthington)
4:12
Haydock
Believed. God had so often protected this city against Sennacherib, Holofernes, etc. (Haydock)
Calmet
It had been also so strongly fortified, 2 Kings 5:6. (Calmet)
4:13
Calmet
Priests. They too generally favoured (Haydock) the false prophets, Lamentations 2:26., etc. They were judges, and condemned the innocent: or exposed (Calmet) the citizens to destruction, by not warning them to amend, (Haydock) and to submit to the Chaldeans. (Calmet)
Worthington
Impostors are called prophets, as they have the same outward appearance. (Worthington)
4:14
They. Septuagint, "Her guards have tottered in," etc.
Haydock
When. Protestants, "so that men could not touch their garments," as they were defiled. (Haydock)
These hypocrites were afraid of touching blood, as they observed external ceremonies, while they disregarded the spirit of religion.
4:15
Depart. They were not ashamed to speak thus to others, or the citizens address the priests contaminated with blood. Even the Chaldeans looked upon the Jews with abhorrence, as an abandoned people.
Haydock
For they. Hebrew, "but they understood not, and wandered about. They, (Calmet) the Gentiles, said." (Haydock)
4:16
They, the Jews; or rather the prophet thus describes the Chaldeans, Lamentations 5:12., and Deuteronomy 28:50.
4:17
Save. The Egyptians attempted it in vain, Lamentations 34:8., and 37:10.
4:18
Calmet
Streets. There were enemies within as well as without. (Calmet)
4:20
St. Augustine
Christ, etc. According to the letter, is spoken of their king, who is called the Christ; that is, the anointed of the Lord. But it also relates, in the spiritual sense, to Christ our Lord, suffering for our sins. (Challoner) (Isaias 53:5.) (St. Augustine, City of God 18:33.)
St. Jerome
Josias was slain by the Egyptians. (St. Jerome, in Zacharias xii.)
Calmet
But Sedecias seems chiefly to be meant. The people were much attached to him, though he was wicked; and they expected that he would have rescued them from the power of the Chaldeans, as his league with the neighbouring Gentiles (Calmet) seemed to insure, (Haydock) if they had proved faithful. (Calmet)
Haydock
But all was useless against the Lord. (Haydock)
4:21
Rejoice. Edom had manifested her joy at the misfortunes of Juda. The prophet hints at this with a cutting irony, Psalm 136:7., and Abdias 11.
Come, as at a feast. Edom was visited five years after the Jews, Lamentations 49:7.
Grotius
Naked. Septuagint, "and shalt pour it out," (Haydock) or vomit. (Calmet) (Grotius)
4:22
Accomplished, and sufficiently punished by exile, Lamentations 50:20., and Isaias 40:2.
Calmet
Discovered. Genesis 44:16., and 3 Kings 17:18. (Calmet)
Haydock
In vain wouldst thou hide them. (Haydock)
4:20
Christ, etc.... This, according to the letter, is spoken of their king, who is called the Christ, that is, the Anointed of the Lord. But it also relates, in the spiritual sense, to Christ our Lord, suffering for our sins.
4:22
4:1
VVheras the Temple before glistered with gold, now there appeared burnt smokie walles, & pittiful ruines.
Al•p••.
4:2
Beth.
4:3
Lamia hath a face like a woman, a body as other bru•••h beastes, is cruel to others, yet kind to her owne broode: but wemen of Ierusalem in extreme disstresse were cruel to their owne children
Ghimel.
as the ostrich forsaking her egges.
4:4
Daleth.
4:5
H•.
4:6
Va•.
4:7
Z•••.
4:8
One could not know an other, though they were acquanted before.
••••.
4:9
••••.
4:10
VVemen being by nature pitiful, were cruel to their owne children
Io•.
In the siege of Ierusalem.
In Hebrew phrase cities are called the daughters of the countrie.
4:11
Caph.
4:12
Lamed.
4:13
False prophetes were called by the name of prophetes, as they semed in the world to be.
••m.
4:14
Nun.
4:15
Samech.
4:16
Phe.
4:17
Ain.
4:18
Sade.
4:19
Coph.
4:20
This perteineth either to king Iosias •••ne by the Ae••p•i•ns. 2. Par. 35 or to Sedecias taken by the Chaldees. Mystically of Christ our Sauiour. I•. 53. v. 5. •. Aug. li. 18. c. 33 〈…〉.
Res.
4:21
Sin.
4:22
Th••.
4:1
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.8
… for when he was calling forth tears for them in the Lamentations, he said:— The children of Zion were more excellent than precious stones . And again he said:— How are the stones of the Sanctuary cast down at the head of all the streets ?
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 2.7
… And this indeed the prophet Jeremiah, in the great sorrow of his charity, deplores under the image of the destruction of the temple, saying, How is the gold become dim! The most excellent colour is changed; the stones of the sanctuary are poured out in the top of all the streets (
4:2
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.8
… And as to that which I said that the children of Judah were called the stones of fire , it was not of my own thought that I said it, but Jeremiah the Prophet spake concerning them; for when he was calling forth tears for them in the Lamentations, he said:— The children of Zion were more excellent than precious stones .
4:4
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.21
… What good will marriage be to me if it is to end in slavery to the haughtiest of kings? What good will little ones be to me if their lot is to be that which the prophet sadly describes: “The tongue of the sucking child cleaveth to the roof of his mouth for thirst; the young children ask for bread and no man breaketh it unto them”?
4:6
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 10
… ‘I have begotten and brought up children, and they have rejected Me. ’ And they are no longer named the people of God, and a holy nation, but rulers of Sodom, and people of Gomorrah; having exceeded in this even the iniquity of the Sodomites, as the prophet also saith, ‘Sodom is justified before thee
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.17
17. Need we be surprised that, when saints are compared, some are better, some worse, since the same holds good in the comparison of sins? To Jerusalem, pierced and wounded with many sins, it is said,
4:7
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.8
The Christ of the Creator had to be called a Nazarene according to prophecy; whence the Jews also designate us, on that very account, Nazerenes after Him. For we are they of whom it is written, “Her Nazarites were whiter than snow;”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… But if David the Great say unto you, Come and let us rejoice in the Lord; or another Prophet, Come and let us ascend into the Mountain of the Lord; or our Saviour Himself, Come unto me all ye that labour and are heavy laden, and I will give you rest; or, Arise, let us go hence, shining brightly, glittering above snow, whiter than milk,
4:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 8
… “O king, this woman said to me, Let us roast thy son to-day, and eat him—to-morrow mine. And we roasted and ate, and now she does not give me hers.” (From 2 Kings vi. 28 .) What can be more dreadful than this calamity? Again, in another place the Prophet says, “The hands of the pitiful women have sodden their own children.” (
4:16
san Melitone di Sardi † 180 d.C. Melito, the Philosopher 9
The face of the Lord —His manifestation. In Exodus, “My face shall go before thee;” and in the prophet, “The face of the Lord divided them.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.21
… What shall we say concerning this? Have the children of Israel received the Kingdom of the Most High? God forbid. Or has that people come upon the clouds of heaven? This has passed away from them. For Jeremiah said concerning them:— Call them rejected silver, for the Lord has rejected them . Again he said:— He will not again regard them .
4:20
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 55
… and this shows no other form than that of the cross. And so it was said by the prophet, “The breath before our face is the Lord Christ.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.10.2
… “Behold my God, my Saviour, I will put my trust in Him.” But as bringing salvation, thus: “God hath made known His salvation ( salutare ) in the sight of the heathen.” For He is indeed Saviour, as being the Son and Word of God; but salutary, since [He is] Spirit; for he says: “The Spirit of our countenance, Christ the Lord.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.6
… The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib: but Israel doth not know; my people doth not consider.” We indeed, who know for certain that Christ always spoke in the prophets, as the Spirit of the Creator (for so says the prophet: “The person of our Spirit, Christ the Lord,”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 14
… For is there not a natural propriety in saying of some personage greater (than yourself), That man is my face; he gives me his countenance? “My Father,” says Christ , “is greater than I.” Therefore the Father must be the face of the Son. For what does the Scripture say? “The Spirit of His person is Christ the Lord.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.6.7
7. I think, indeed, that Jeremiah the prophet, also, understanding what was the nature of the wisdom of God in him, which was the same also which he had assumed for the salvation of the world, said, “The breath of our countenance is Christ the Lord, to whom we said, that under His shadow we shall live among the nations.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.section24
… For thus spake the prophet regarding it: “The breath of our countenance, Christ the Lord, to whom we said, that under Thy shadow we shall live among the nations;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.4
… for such is the Word who is in the opened heaven, for He is not on earth as He is in heaven; on earth He is made flesh and speaks through shadow, type, and image. The multitude, therefore, of those who are reputed to believe are disciples of the shadow of the Word, not of the true Word of God which is in the opened heaven. Hence Jeremiah says,
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.3.6
… Jeremiah, for instance, speaks as follows: “The Spirit before our face, Christ the Lord, was taken in their destructions; of whom we said, under his shadow we shall live among the nations.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.9
9. And again (God) said to him:— Thou wast with the Cherub who was anointed and overshadowing . For the king, who was anointed with the holy oil, was called a Cherub. And he was overshadowing all his people, as Jeremiah said:— The anointed of the Lord is the breath of our nostrils, he of whom we said that in his shadow shall we live amongst the Gentiles .
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 19
… He is called Spirit, as “God is a Spirit,” and “the breath of our nostrils, the anointed of the Lord.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.7
… He saw your destruction, he beheld your downfall, he bewailed Jerusalem which then was; for that which now is shall not be bewailed; for that Jerusalem crucified the Christ, but that which now is worships Him. Lamenting then he says, The breath of our countenance, Christ the Lord was taken in our corruptions
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.34
… and in our Lord Jesus Christ, His Only-Begotten Son; and in the Holy Ghost the Comforter .” Though the word itself and title of Spirit is applied to Them in common in the sacred Scriptures,—for it is said of the Father, God is a Spirit , as it is written in the Gospel according to John; and of the Son, A Spirit before our face, Christ the Lord
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.14
… For since the appellation of “Spirit,” and that of “Holy,” are by the Scriptures equally applied to the Father and the Son (for “God is a Spirit ,” and “the anointed Lord is the Spirit before our face
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.9
… Yet since most suitable place occurs here, that we may not seem to have passed on without a conclusion, let them read that both the Father is called Spirit, as the Lord said in the Gospel, “for God is Spirit;” and Christ is called Spirit, for Jeremiah said: “The Spirit before our face, Christ the Lord.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 9
… Whence the Apostle says of its type: “Our fathers ate spiritual food and drank spiritual drink,” for the Body of God is a spiritual body; the Body of Christ is the Body of the Divine Spirit, for the Spirit is Christ, as we read: “The Spirit before our face is Christ the Lord.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 19
… “The Spirit of our countenance, Christ the Lord, was taken in our corruptions, of whom we said, we shall live under His shadow among the nations.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Lam. iv. 20 . Jeremiah lamented his fall.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.33
… but he does not say till when. Jeremiah thus prophesied not only in the times of Ancus Martius, but also in those of Tarquinius Priscus, whom the Romans had for their fifth king. For he had already begun to reign when that captivity took place. Jeremiah, in prophesying of Christ, says, “The breath of our mouth, the Lord Christ, was taken in our sins,”
4:1
1. QUOMODO, — quo tanto scelere hominum, qua tanta indignatione Dei? OBSCURATUM EST AURUM. — «Aurum» vocat templum auro obtectum et fulgidum, II Paral. III, 5 et 8, q. d. Quomodo templum ita fulgens auro, ut videretur totum esse aureum, imo aurum, jam igne crematum a Chaldaeis, versum est in nigredinem, ut jam non aurum, sed fuligo et nigredo exusta esse videatur. Templi cladem prae caeteris deplorat, tum quia ipsum erat quasi sedes et thronus Dei, tum quia ita auro erat fulgidum, ita structura magnificum, ut esset orbis miraculum. Ita Chaldaeus, Rabanus, Hugo. LAPIDES, — gemmae, quibus Rationale, quod erat vestis pontificis, ornabatur: ita Rabanus; vel simplicius, ut Hugo et Dionysius, «lapides,» quibus exstructum erat templum, dispersi sunt in plateis. Secundo, Theodoretus, S. Thomas et Lyranus haec sic explicant, q. d. Quomodo status regni felix sub Josia et pius, jam sub ejus filiis mutatus est in miserum, impium et idololatricum, et «lapides,» id est cives ejus dispersi sunt per gentes? Tertio, alii per aurum Josiae filios, principes et nobiles auro splendidos; per lapides sacerdotes et templi ministros aut doctores sapientia et pietate insignes accipiunt. Ita Olympiodorus, Vatablus, Lyranus et Dionysius. Quarto, R. Salomon per aurum intelligit ipsos vultus Judaeorum, et facies antea fulgentes et nitentes ut aurum; nunc autem prae squalore offuscatos, tetros et luridos, juxta illud Joel. II, 6: «Omnes vultus redigentur in ollam,» id est denigrabuntur ut olla; et Nahum II, 10: «Facies omnium eorum sicut nigredo ollae.» Quinto, S. Thomas refert haec ad obscurationem mentium: aurum enim est symbolum sapientiae et divinae cognitionis, quae in Judaeis per peccatum est obscurata; unde dicitur Proverb. VIII, 10: 1. Quomodo, — quo tanto scelere hominum, qua tanta indignatione Dei? Obscuratum est aurum. — «Aurum» vocat templum auro obtectum et fulgidum, II Paral. iii, 5 et 8, q. d. Quomodo templum ita fulgens auro, ut videretur totum esse aureum, imo aurum, jam igne crematum a Chaldaeis, versum est in nigredinem, ut jam non aurum, sed fuligo et nigredo exusta esse videatur. Templi cladem prae caeteris deplorat, tum quia ipsum erat quasi sedes et thronus Dei, tum quia ita auro erat fulgidum, ita structura magnificum, ut esset orbis miraculum. Ita Chaldaeus, Rabanus, Hugo. Lapides, — gemmae, quibus Rationale, quod erat vestis pontificis, ornabatur: ita Rabanus; vel simplicius, ut Hugo et Dionysius, «lapides,» quibus exstructum erat templum, dispersi sunt in plateis. Secundo, Theodoretus, S. Thomas et Lyranus haec sic explicant, q. d. Quomodo status regni felix sub Josia et pius, jam sub ejus filiis mutatus est in miserum, impium et idololatricum, et «lapides,» id est cives ejus dispersi sunt per gentes? Tertio, alii per aurum Josiae filios, principes et nobiles auro splendidos; per lapides sacerdotes et templi ministros aut doctores sapientia et pietate insignes accipiunt. Ita Olympiodorus, Vatablus, Lyranus et Dionysius. Quarto, R. Salomon per aurum intelligit ipsos vultus Judaeorum, et facies antea fulgentes et nitentes ut aurum; nunc autem prae squalore offuscatos, tetros et luridos, juxta illud Joel ii, 6: «Omnes vultus redigentur in ollam,» id est denigrabuntur ut olla; et Nahum ii, 10: «Facies omnium eorum sicut nigredo ollae.» Quinto, D. Thomas refert haec ad obscurationem mentium: aurum enim est symbolum sapientiae et divinae cognitionis, quae in Judaeis per peccatum est obscurata; unde dicitur Proverb. viii, 10: «Doctrinam magis quam aurum eligite;» et cap. xvi, 16: «Posside sapientiam, quia auro melior est: et acquire prudentiam, quia pretiosior est argento.» Idem docet S. Augustinus in illud Psal. lxxi: «Dabitur ei de auro Arabiae.» Verum haec symbolica aut mystica sunt. Primus ergo sensus est litteralis. Mutatus est color optimus, — scilicet auri nitor et splendor. Hebraice est ketem, quod R. Jona vertit, margaritas: alii vertunt, signatum, vel forma aliqua insignitum. Alii et verius censent ketem proprie significare massam auri optimi et obrizi, indeque ipsum aurum fulgidum, ac monilia aurea, sive fulgorem auri et aureorum monilium vocari ketem; unde Noster vertit, «color optimus;» Aquila vertit, tinctura; Septuaginta vertunt, argentum; forte legerunt keseph. Sensus est, q. d. Quomodo forma illa, et fulgor auri optimus mutatus est in templo per incendium in fumum, fuscedinem et atrorem ollae?
4:2
2. Filii Sion; — id est omnes Judaei tum forma praestantes, ut Chaldaeus, tum opibus et vestibus pretiosis splendidi, ut Origenes, et maxime filii Josiae, qui in arce Sion, ubi erat regia, educabantur more regio. Unde Septuaginta vertunt, oi timioi, id est venerabiles illi et honorabiles. Aliter Theodoretus et S. Thomas: censent enim filios Sion vocari viros pietate et sapientia insignes, quos vers. 1 vocavit lapides pretiosos: unde hebraice eadem est pene vox ibi, scilicet abanim haiekarim, id est lapides pretiosi, quae hic, habbanim haiekarim, id est filii pretiosi, nobiles, splendidi, «amicti:» hebraice hammesullaim, id est comparati; Chaldaeus, similes; Septuaginta, elevati in auro, id est aureis vestibus gloriosi et superbi. Addit Josephus, lib. viii Antiq. vii, juvenes Hebraeorum nobiles solere ramenta auri capillis inspergere, ut ad radios solis caput micare et coruscare videretur. Reputati sunt in vasa testea, — id est, ut Chaldaeus, captivitate et aerumnis obscurati, nigri facti sunt et fuliginosi instar ollae testaceae in qua cibi coquuntur. Secundo et melius, viles facti sunt, et nullius pretii, aeque ac aridi et exsucci instar testae, qui antea rosei erant et floridi: item fragiles et imbecilli, ut vasa testea. Sic Jerem. xix, 11, dicitur: «Conteram populum istum, et civitatem istam, sicut conteritur vas figuli, quod non potest ultra instaurari,» idque merito et congrua vindicta; ipsi enim in corporibus aureis, ornatis et bene saginatis animos gestabant luteos et testaceos. Hinc Chaldaeus vertit: Quorum imagines aut vultus similes erant auro, assimilati sunt lagenis testaceis, ubi per lagenas videtur notare eorum vinositatem et crapulam. Quid enim est homo vinosus? est lagena mentis et rationis inops et vacua, sed vino oppleta et quasi saburrata. Tropologice, cum aliqua Religio (aut fidelis quispiam, praesertim clericus) olim florens et fervens, ac virtutibus fulgens tepescit, nigrescit et dissolvitur, dicere licet: «Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus?» praesertim si lapides sint dispersi, nec sint qui curent eos colligere et disciplinam restaurare. Ita S. Basilius ad Monachum lapsum: «O gravem, ait, caecitatem! O immanem crudelitatem! Deum non timuisti, homines non es reveritus, nullam amicorum rationem habuisti; sed simul omnia facto naufragio perdidisti, simul omnibus spoliatus es. Quocirca, iterum miser, tui gratia doleo. Qui omnibus regni Dei vigorem annuntiabas, regno Dei excidisti. Qui doctrinae timorem omnibus incutiebas, non habuisti timorem Dei ante oculos tuos. Qui vitae sanctimoniam praedicabas, scelestus deprehenderis. Quomodo te lugebo? quomodo super te dolebo? Quomodo cecidit Lucifer qui mane oriebatur, super terram contritus est? Quomodo Nazaraeus auro splendidior, fuligine factus est obscurior? Quomodo filius Sion praeclarus, factus est vas mutile?» Audi Rabanum: «Quid auro, quod caeteris metallis praeeminet, nisi excellentia sanctitatis? quid colore optimo, nisi cunctis amabilis reverentia Religionis exprimitur? quid per sanctuarii lapides, nisi sacrorum ordinum personae signantur? quid platearum nomine, nisi praesentis vitae latitudo dicitur? lata enim et spatiosa est via quae ducit ad perditionem. Aurum ergo obscuratur, cum terrenis actibus vita polluitur: color optimus commutatur, cum quorumdam qui agere religiose credebantur, existimatio anteacta minuitur, et quasi pallescit: sanctuarii lapides in plateas disperguntur, cum causa saecularium foris lata itinera expetunt hi qui ad ornamenta Ecclesiae internis mysteriis, quasi in secretis sanctuarii vacare debuerant. Jacent ergo dispersi per plateas, cum personae sacrorum ordinum voluptatum suarum latitudini deditae, terrenis negotiis inhaerent,» ac praesertim cum illi qui antea in una congregatione erant uniti, jam per odia et schismata dividuntur, et Ecclesiam templumque Dei destruunt; et qui antea erant honorati, jam divisi et dispersi, tanquam viles et communes lapides pedibus conculcantur. Et S. Bernardus, serm. 2 in illud: Non est regnum Dei esca et potus: «Filii, inquit, Sion, illius videlicet speculativae civitatis quam aedificavit Dominus, ut videatur in gloria sua, filii supernae Jerusalem quae est mater nostra, inclyti per dignitatem conditionis, amicti auro primo per divinitatis imaginem: quomodo ergo reputati sumus in vasa testea, in haec lutea et fragilia corpora degeneravimus?» Et S. Gregorius, hom. 17 in Evang.: «Aurum, inquit, obscuratum est; quia sacerdotum vita quondam per gloriam virtutum clara, nunc per actiones infimas ostenditur reproba. Color optimus est mutatus: quia ille sanctitatis habitus, per terrena et abjecta opera ad ignominiam despectionis venit. Lapides vero sanctuarii interius habebantur, nec sumebantur in summi sacerdotis corpore, nisi cum Sancta sanctorum ingrediens, in secreto sui Conditoris apparebat. Nos ergo, fratres charissimi, nos sumus lapides sanctuarii, qui apparere semper debemus in secreto Dei, quos nunquam necesse est foris conspici, id est, nunquam in extraneis actionibus videri. Sed dispersi sunt lapides sanctuarii, quia hi qui per orationem intus esse debuerant, per vitam foris vacant. Ecce jam pene nulla est saeculi actio, quam non sacerdotes administrent. In capite ergo platearum dispersi sunt; quia et jacent per ministerium operis, et honorari volunt de imagine sanctitatis.» Haec et plura S. Gregorius digna quae a sacerdotibus saepe legantur et ruminentur.
4:3
3. Sed et lamiae. — Amplificat malum per comparationem cum lamiis, q. d. Crudelissimæ bestiæ mammas nudant et catulos suos lactant ac nutriunt; solæ mulieres Jerusalem ob famem tam crudeles in filios suos factæ sunt, ut iis non tantum lac negarint, sed et a se repulerint instar struthionis, qui, deserto assuetus, vagatur, ova sua derelinquit, et catulos suos negligit; imo eos occiderunt et devoraverunt, ut vers. 10 dicit. Ita Origenes, Theodoretus, Rupertus, Lyranus, Vatablus et fere omnes. Solus Hugo sic exponit, q. d. Judæa ita redacta est in solitudinem, ut in ea feræ pariant et lactent catulos suos, et struthio quasi in deserto habitet. Nota: Pro lamia hebraice est tannin, id est draco, sive is marinus sit, sive terrestris. Ita Septuaginta, Chaldaeus et alii. Quare mirum est Syrum et Arabicum vertere, canem sylvestrem: Discooperuerunt, inquiunt, ubera sua canes sylvestres, et lactaverunt catulos suos. Ubi nota: In Syria est fera similis lupo et cani, quae in sylvis degens ululat ut canis, quam proinde Syri canem sylvestrem vocant: videtur ergo esse species lupi, hyaenae vel lyciscae. Sic lamia piscis est ex cetorum genere, qui et parit mammasque habet. Ita Aristoteles lib. i Hist. animal. cap. v, et ex eo Guilielmus Rondeletius, lib. xiii De Piscibus. Hic piscis voracissimus est: unde a laimos, id est guttur, dicitur lamia, quia magnam habet gulam, magnum guttur: lamia ergo hic piscis accipi posset. Secundo et aptius, lamiam hic accipias, ut sit nomen terrestris draconis, de quo scribit Philostratus, lib. iv De Vita Apollonii, et Dion Chrysostomus, scilicet in Africa lamias esse feras muliebri facie, uberibus totoque corpore ita specioso, ut ipsis retectis homines ad se alliciant, captosque devorent; reliqua pars corporis squamis est praedura, alis carent et voce, sed sibilo edunt instar draconum. Similia de mantichora bellua habent Aristoteles, lib. ii De Histor. anim. cap. 1, in fine; Plinius, lib. viii, xxi; Solinus, cap. lv Polyhist. Et forte hanc intelligit hic Jeremias, quia ipsa est vultu humano, corpore leonino; hic autem pro catulos hebraice est gurehen, quod catulos leoninos significat. Albertus Magnus tale monstrum vultu virgineo se vidisse in Germania narrat lib. xxvi De Animalibus. Atque inde veneficae, quae pueros necant vel vorare dicuntur, vocantur lamiae, sive empusae, de quibus Caelius Rhodiginus, lib. xxix, cap. v, et Delrio in Magicis. Porro dicitur draco nudare mammam; quia habet thecam vel operimentum, quo mammam includit. Ita Vatablus et alii. Plura de lamiis dixi Isaiae, cap. xxxiv, 14. Tropologice Rabanus: «In lamia, inquit, duplicitas Judaeorum, et fictio hypocritarum exprimitur; lamia enim habet faciem humanam, sed corpus bestiale.» «Rursum lamiae, inquit S. Gregorius lib. xix Moral. xv, et ex eo Rabanus, sunt haeretici, qui humanam quidem faciem, sed beluina per impietatem corda gestant: hi mammam nudant, cum errorem libere praedicant; catulos lactant, cum male sequaces parvulorum animas, dum perversa insinuant, ad impietatem nutriendo confirmant.» Hi crudeles sunt ut struthiones, quia se et suos perdunt. Struthio. — Hebraeum ieenim recentiores vertunt cuculum, qui parit in alienis nidis, et ova sua aliis fovenda exponit: sed struthionem hic vertunt Chaldaeus, Septuaginta, Vatablus, Origenes et alii. Struthio enim ova sua ponit in terra, et quasi sua non sint negligit, et soli fovenda relinquit adeo exposita, ut pedibus hominum aut ferarum conterantur; ad pullos autem ita obduratur, ac si eos non peperisset, ut docet Job cap. xxxix, 14. Vide de struthione Plinium, lib. x, cap. x. Unde struthio stoliditatis et inhumanitatis est symbolum; quamvis enim gemant et ululent ejus pulli, ipse nihil eis compatitur. Unde Michae 1, dicitur: «Faciam planctum velut draconum, et luctum quasi struthionum;» hebraice, sicut filiae struthionis, id est sicut pulli a matribus struthionibus derelicti, qui miserabiliter plangunt et ejulant.
4:4
4. In siti, — prae siti, q. d. Lactentes non potuerunt sugere ubera matrum, quae ob inediam exaruerant: unde prae siti adhaeserunt linguae eorum palato, uti fit in homine sitibundo et arido. Alii grandiores parvuli petierunt panem, et non erat qui daret eis. Haec omnia signant magnam famem, inediam et penuriam. «Qui vescebantur voluptuose,» q. d. Divites et nobiles delicate enutriti, «interierunt in viis,» q. d. In locis publicis enecti humi jacuere; et «qui nutriebantur,» bajulabantur et accubabant «in» fasciis et vestibus «croceis, amplexati sunt stercora,» id est fimeta et perquilinia, in quibus cubarent, et fimo quasi culcitra se tegerent, uti contigit ipsi S. Job. Et sic peregrini pauperes, ne in plateis frigidis pernoctent, fimetum adeunt, inque cubant, ut ejus calore noctu incalescant. Ita Lyranus, Castrius et alii. Aut, ut Sanchez, in sterquilinio, id est loco impuro, contabescunt, ibique sepeliuntur sepultura asini. Haec verba Victor Uticensis, lib. ii Wandal. apposite adaptat Christi confessoribus ab Hunerico rege ariano in arcto carcere inclusis. «In quo, ait, jacebant unus super alium quasi agmina locustarum, nec erat secedendi locus, sed stercora et urinam ibidem faciebant, ut ille tunc fetor et horror universa poenarum genera superaret: ad quos aliquando dantes ingentia munera Mauris, dormientibusque Wandalis, vix clam admissi sumus intrare. Qui introeuntes velut in gurgite luti usque ad genua coepimus mergi, illud tunc Jeremiae videntes fuisse completum: Qui nutriti sunt in croceis, amplexati sunt stercora sua. Exeuntes itaque die Dominica linita habentes stercoribus vestimenta, facies simul et capita, a Mauris tamen crudeliter minabantur, hymnum cum exsultatione Domino decantantes: Haec est gloria omnibus Sanctis ejus.» Nota primo: Pro croceis hebraice est thola, id est cocco, ut vertunt Septuaginta; unde aliqui pro croceis putant legendum cocceis, id est coccineis: quanquam croceus color accedit ad rubrum et coccineum. Unde Gellius, lib. ii, cap. xxvi, inter varias rubri species recenset et croceum: et croceae vestes speciosae sunt et pretiosae, aeque ac coccineae. Quocirca Syrus vertit: Qui nutriti sunt super corcos, ecce dormiunt in sterquiliniis; et Arabicus: Qui nutriti erant in locis tincturae mollis, et cocco, ecce sunt in sterquiliniis. Hinc, secundo, patet haec referri ad vestitum, non ad cibum, licet eo referant Hugo, S. Thomas et Dionysius, q. d. Qui croceis cibis et deliciis vescebantur, nunc in fame stercora columbina aliaque comedunt, uti contigit in Samaria tempore Elisaei prophetae, IV Reg. vi, 25. Denique aliqui haec referunt ad vilia ministeria sordium et latrinarum, quae Judaei coacti sint praestare Babyloniis heris suis; unde S. Augustinus in Psalm. lxxx: «Manus, inquit, ejus (Israelis) in cophino servierunt. Per cophinum significantur opera servilia, mundare stercora, terram portare,» etc. Tropologice, q. d. Viri religiosi et fervidi, qui olim quasi aquilae in coelo versabantur cum angelis, nunc quasi scarabaei volutantur in coeno et stercore voluptatum carnalium cum asinis et porcis. Ita S. Bernardus, serm. De Obedientia, patientia et sapientia: «Propheta, ait, deplorat, oblitam propriae conditionis ingenuas creaturas tantam dissimulare miseriam: nec modo non reputare quod tolerant, sed tanquam bona magna complecti quae paulo minus extrema sunt mala.»
4:6
6. Major effecta est iniquitas (id est poena iniquitatis, Hierosolymae) peccato (id est poena peccati) Sodomorum. — Sic iniquitas et peccatum sumitur pro poena peccati, Exod. xxviii, 38; Levit. v, 1, et infra cap. v, 7. Ex majori punitione Judaeorum quam Sodomae, colligit majorem eorum culpam: nam Sodoma subito a Deo punita et concremata brevis temporis dolorem sensit: Jerusalem vero longa obsidione et dolore enecta, diuque torta et cruciata fuit. Ita Origenes, Chaldaeus, Theodoretus, Rupertus. Unde S. Thomas: «Hic, inquit, exaggerat poenam in comparatione ad poenam Sodomorum; major effecta est iniquitas, id est major in poena ostensa est; major fuit culpa, propter ingratitudinem, et propter Sanctorum profanationem: hinc et major fuit poena, quia diuturnior.» In momento. — Mors enim repentina minus doloris habet: unde talem euthanasin sibi optabat Augustus Caesar. Hinc de impiis in cumulum felicitatis eorum ait Job, cap. xxi, 13: «Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt,» id est subito moriuntur, nec diuturno cruciantur morborum dolore; unde sequitur: Et non ceperunt in ea manus. — Subaudi, aliquid boni agere, et dare eleemosynas, inquiunt Paschasius et Dionysius. Sodomitae enim subversi sunt ob inhumanitatem, quia «manum egeno et pauperi non porrigebant,» inquit Ezechiel, cap. xvi, 49. Secundo, Lyranus: «Non ceperunt in ea (Sodoma) manus» hostium, scilicet spolia, q. d. Minus punita fuit Sodoma quam Jerusalem, quia bona Jerusalem rapuerunt sibi Chaldaei: quae fuit una poena Judaeorum, nempe quod viderint hostes suos gaudere et luxuriari in bonis ipsorum, quod non viderunt Sodomitae. Tertio, Rabanus explicat, q. d. Magistri et doctores in Jerusalem non ceperunt manus, id est fructum manuum et laborum suorum, id est doctrinae et concionis suae. Quarto, Chaldaeus per manus accipit Prophetas; vertit enim: Non manserunt in ea Prophetae, ut eam converterent ad poenitentiam. Quinto et optime, «non ceperunt in ea,» id est in ejus expugnatione, laborare «manus,» q. d. Non fuit opus incipere, multo minus perficere, expugnationem Sodomae per manus hominum et Chaldaeorum, uti in Hierosolymis; sed Deus per se, id est per angelum pluentem ignem et sulphur, evertit Sodomam. Unde ipsa velut momentaneo horae supplicio igne absumpta, poenam suam finivit. Sic milites in bello cadentes putant se felices, juxta illud Poetae: Quid enim? concurritur, hora Momento aut cita mors venit, aut victoria laeta. Hebraice est chalu, quod primo, a chatal deductum, significat incipere: unde Noster vertit «ceperunt,» id est inceperunt. Secundo, a chet, deductum, significat profanare et violare; unde alii vertunt: Chaldaei et gentes non profanarunt in ea manus suas, vel manibus suis eam non violarunt. Tertio, a chail, id est strenuitas vel exercitus, significat castrametari. Unde Vatablus et Pagninus vertunt, non sunt contra eam castrametatae manus hostium. Quarto, a chala, significat dolere, infirmari, cruciari; unde Septuaginta vertunt: Non laboraverunt in ea manus: Symmachus: Non vulnerarunt eam manus; alii: Non doluerunt, non infirmatae sunt manus; quia Hierosolyma magno conatu, labore et dolore Chaldaeorum, aeque ac Judaeorum obsessa et expugnata fuit; ut sensim impii Judaei attererentur, et ut diu torquerentur; non sic Sodoma, cujus incuriam repente obruit pavor, pavorem disjecit angustia, angustiam praeripuit cita mors.
4:7
7. Candidiores Nazaraei ejus. — «Ejus,» scilicet Hierosolymae. Nota: Nazaraei, i.e. separati, consecrati et coronati erant, qui se Deo devovebant, vino et sicera abstinendo, comam non tondendo, Num. 6; multi etiam a mulieribus se continendo, ut ait Epiphanius, haeres. 29, et S. Augustinus, serm. 407 De Tempore. Horum externam pulchritudinem mutatam dicit: erant enim inter eos multi nobiles et juvenes pulchri, id est candore roseo, eumque sua temperantia et abstinentia, uti contigit Danieli et sociis, forte etiam arte ac studio augebant, cum se Deo consecrarent, ut internam puritatem externa repraesentarent: hi jam in fame et captivitate luridi et squalidi effecti sunt. Unde sequitur: «Denigrata est,» etc. Nota: Sicut ingluvies mater est foeditatis et turpitudinis: ita parcimonia et temperantia mater est venustatis. Secundo, non male Rabanus, Lyranus, Dionysius, Nazaraei, inquiunt, id est levitae et sacerdotes, Deo consecrati, sacris vestibus ex hyacintho, cocco, purpura et bysso confectis induti, candore nivem, nitore lac, rubore ebur, caeruleo colore sapphirum referebant: byssus enim candida est, coccus nitens, purpura rubea, hyacinthus caerulea. Verum huic expositioni obstat, quod solus pontifex in tunica hyacinthina gestaret ephod ex bysso, cocco, purpura et hyacintho; reliqui vero sacerdotes pro ea gestarent tunicas ex lino duntaxat, ut patet Exodi xxviii, 6, 31, 33 et 40; vide ibi dicta. Quare haec vestium et colorum variegatura non ad Nazaraeos, nec ad sacerdotes et levitas, sed ad solum summum pontificem spectabat. Quare candor hic Nazaraeorum non tam colorem album, quam candicantem et fulgidum significat, scilicet cutem et vultum eorum fuisse nitentem et lucentem. Sic in transfiguratione Christi dicuntur vestes ejus factae candidae, id est splendentes et fulgidae. Tropologice, Christus est Nazaraeus, tum quia a Nazareth, quae florem aut coronam significat, oriundus; tum quia sanctificatus et Patri ex utero consecratus: et Christiani sunt Nazaraei, maxime Religiosi et perfectionis studiosi, qui puritate vitae nivem, nitore lac, charitate et fervore ebur, caelesti conversatione sapphirum referunt: imo de his ad litteram intelligunt Origenes, Theodoretus, Hugo, S. Thomas et Dionysius. Sed constat Jeremiam ad litteram loqui de suo tempore et clade Chaldaeorum. Huc facit versio Arabica Antiochena: Mundati sunt remoti ejus (qui removerunt et separarunt a communi hominum vivendi modo et conversatione), et albi facti sunt sicut nix; et Alexandrina: Nitidi facti sunt, abstinentes se ex hominibus ejus magis quam nix. Tales Nazaraei fuerunt primi discipuli et Religiosi S. Dominici, qui sane non tantum suis, sed et nobis omnibus Religionis illustre dederunt exemplum et speculum, de quibus auctor Vitae S. Dominici, lib. vi, cap. iv et seq. ita scribit: «Raro ecclesiae vacabant orantibus fratribus; ubi si quaesiti essent, crebrius inveniebantur: quippe qui ab illis non discederent, die ac nocte in preces intenti. Vidisses ibi poenitentiae gemitus et suspiria, sua et aliorum peccata deplorantes. Post Horas et Completorium, recipiebant se in angulos, actusque suos severo examine discutientes, nodosis loris corpora sua dire lacerabant. Alii sub precibus inter coelum et terram visi sunt manere suspensi. Alii, in favilla et cinere jacentes, dabant gemitus, ponentesque in pulvere os suum, nolebant oculos levare in coelum. Alii prae amoris impatientia quiescere non valentes, nolebant indulgere somno, quousque gratiam sentirent novam ipsos calefacientem.» Subdit de eorum pietate erga B. Virginem: «Officium Virginis matris reverenter et stantes persolvebant. Post Completorium ejus altare triplici nonnunquam ordine ambiebant, ut merito dici posset: Circumdabant eam flores rosarum, et lilia convallium: nempe poenitentes verecundia rubicundi, et innocentes virginali pudicitia candidi. Post matutinas pauci ad lectionum studia, pauciores ad lectum se conferebant: plerique in precibus pernoctabant:» et, ut alibi ait, ab una hora orandi ad aliam anhelabant. Tertio, de abstinentia haec habet cap. v: «Alii ad dies octo potu prorsus sibi interdicebant; alii cibo apposito frigidam infundebant; alii modo ab hoc, modo ab illo edulio sibi temperabant. Quidam tota Quadragesima interdiu non bibebant, nec loquebantur nisi interrogati. In conventu lecturis et servituris multi certatim suam offerebant operam; non hominibus, sed angelis sibi servire videbantur.» videbantur, ita ut prae cordis jubilo etiam scutellas clam exoscularentur.» Quarto, de charitate ita scribit: «In sublevandis Fratrum oneribus mira erat omnibus commiseratio, et indefessa atque efficax sermonis et operis consolatio. In suscipiendis Fratribus a labore venientibus, humanissima in eis visebatur jucunditas, ingerebantque se passim eorum abluendis pedibus, et servitiis impendendis. Si quis commiseratione erga infirmos benignior, in accipiendis hospitibus hilarior, in eorum lavandis pedibus humilior, in monasterii servitiis sedulior esse posset, is se apud Deum beatiorem existimabat. Non raro sibi ipsis detrahebant tunicas, cucullos, scapularia, et vel peregrinis Fratribus, vel alia occasione indigentibus dabant. Permulti non contenti habitus monastici asperitate, clam induebant cilicia, et lumbos zonis ferreis stringebant.» Hinc miro fervore praedicabant, adeoque «omne eorum officium erat, Deum laudare, benedicere, praedicare. Multi non sumebant cibum, nisi prius verbum Dei praedicassent vel multis, vel uni. Praedicabant, non ut ederent; sed ut praedicarent, edebant. Hinc B. Virgo visa est eis suggerere quae praedicarent. Hinc et tanta salus animarum consecuta est. Ardebant animi eorum divini amoris igne, atque inde manantia verba auditorum animos inflammabant. Nec solum ille ardor in sermonibus inerat, sed magis etiam in actione fervescebat. Multi humi prostrati cum lacrymis multis et attentissimis precibus postulabant, ut ad Tartaros, vel ad alios Barbaros mitterentur. Flagrabat in eis ardens desiderium tum salutis animarum, tum pro Christo martyrii obeundi. Ibant igitur accincti virtutibus ardentes, eratque aspectus eorum ut carbonum ignis ardentium, et ignito eloquio compungebant et incendebant frigidos peccatores: erant caeteris mentibus puriores, et humilitate sublimiores. Utinam recalescat ille ignis, et qui nunc, proh dolor! est in nubilo, fervoris sol! O Domine! Domine, tui sacri ignis flamma tepidos rursus accendat, ut, sicut olim, serviant tibi cum fervore, et tui ardeant amore. Amen.» Hucusque Auctor. Vis ideam perfecti Nazaraei? Accipe in hac aurea Eusebii Emisseni sententia, homilias de S. Maximo: quanquam homiliae hae falso ascribantur Eusebio Emisseno, qui fuit Syrus, et, ut ait S. Hieronymus lib. De Scriptor. Eccles., signifer Arianae factionis; nam illae non Graecam, nec Syram, sed Latinam elegantiam redolent, imo repraesentant. Unde Baronius, anno Domini 441, ascribit eas Eucherio Lugdunensi; Bellarminus, lib. De Scriptor. Eccles., Fausto Rhegiensi, alii Caesario Arelatensi: qui eas nuper edidit anno 1602, inscribit Eucherio. Auctor ergo hic, quisquis ille sit, S. Maximum ex Religioso Lirinensi Episcopum ita celebrat: «Et qui jam dudum in Abbate Pontificem gesserat, postmodum Abbatem in Pontifice custodivit; neglector quietis, fugax voluptatis; appetitor laboris, impatiens honoris; pauper in pecunia, dives in conscientia; humilis ad merita, superbus ad vitia.» Eadem sententia habetur in Vita S. Wilibaldi, cap. xxxvi, quam scripsit Philippus Episcopus Eystettensis, et edidit P. Greiserus. Vis exemplum priscum et vivum? Accipe S. Gregorium Nazianzenum, qui cum S. Basilio monachi vitam egit, haecque de seipso scribit, tract. De Silentio et jejunio: «Maceravi continuis laboribus carnem meam, quae in flore aetatis recalcitrabat et bulliebat: vici gulam ventris, et tyrannum juxta eum residentem (libidinem): mortificavi meos oculos; repressi impetum irae, frenavi membra mea: planxi risum: consecravi res meas omnes Christo. Terra mihi erat lectus, vestis cilicium; vigilia mihi erat somnus, et lacrymae mea requies. Per diem humeros fatigavi oneribus et laboribus: nocte steti quasi statua scribens hymnos; nullam delectationem in animum vel in cogitationem admisi. Haec fuit ratio vitae meae in juventute; quia caro et sanguis instar incendii evomebant flammas, et me a via in coelum avertere satagebant. Abjeci pariter a me grave onus divitiarum, ut levior ascenderem ad Deum.» Eadem, imo majora, fuere virtutum exercitia S. Basilii; nam Gregorius eum longe sibi praefert, eumque vocat gigantem. Denique S. Bernardus, serm. 9 in Cana Domini: «Cum videris, inquit, monachum ad contumeliam humilem, ad opprobria patientem, suis devotum Prioribus, in moribus mansuetum, tacitum ad loquendum, assiduum ad silentium, in claustro attente legentem, in ecclesia suis vocibus Christum cum omni devotione laudantem: si non continue, tamen quotidie lacrymantem, parcum in refectione, ad obedientiam promptum, ubique proclivum, ubique inclinatum, ubique verecundum, ore coelum pulsantem, semper ad Dominum corde clamantem, cultorem proximi, et contemptorem sui, cunctos diligentem, seipsum odientem; tunc dicere poteris: Monachus iste sui Creatoris servat mandatum. O quam beatus est monachus talis! Profecto iste laboris sui praemium habebit Dominum Jesum.» Nitidiores lacte. — Codices Septuaginta hic variant, et varie haec dispungunt. Aliqui enim legunt etyrothesan, id est sicut lac coagulati sunt; unde in Breviario Romano in Communi Martyrum tempore Paschali, in responsorio Lectionis octavae legimus: «Candidati facti sunt Nazaraei ejus, splendorem Deo dederunt, et sicut lac coagulati sunt.» Alii, ut Origenes, seorsim legunt epyrothesan, id est igniti, igne probati et coacti sunt. Alii, ut codices Vaticani, legunt epyxrothesan, id est rubuerunt, idque respondet Hebraeo chaclile, et Latino rubicundiores, quod sequitur. Rubicundiores ebore antiquo. — Ebur enim vetustate fit rubrum ex candido: hebraice est, rubicundiores etsem mippeninim, id est osse (scilicet elephanti, id est ebore: ebur enim quia inter ossa soliditate, magnitudine et pretio excellit, hinc vocatur os antonomastice) ex angulatis, id est ex fortioribus et melioribus ossibus, quale est ebur antiquum. Ita Delrio. Aut potius mippeninim, id est ex anterioribus, id est ex antiquo ebore: hoc enim melius est, et rubescit vel natura, vel potius arte et tinctura, uti mox dicam. Quare minus germane a Castro ebur antiquum exponit, non vetus, sed pretiosum et optimum. Sic enim accipit to antiquum Cicero, lib. i De Inventione, cum ait: «Qui pauperes sunt, iis antiquior,» id est potior et charior, «est officio pecunia.» Non enim hic pretii, uti nec antiquitatis, sed coloris et ruboris in ebore spectantur dos et conditio. Unde idem a Castro: Aut potius, inquit, ebur dicitur antiquum, respectu prisci et antiqui temporis, quo ebur minio tingi et rubricari solebat, de quo mox. Aliter vertunt Chaldaeus, Pagninus, Vatablus: rubebant etsem, id est corpore, facie vel specie, prae peninim, id est margaritis; alii, prae coraliis vel rubinis; a Castro, prae lychnite, qui claritatem purpureo colore suffundit, qua vigorem excitat lucernarum; unde lychnites dictus est. Syrus vertit: Rubra facta sunt ossa eorum plus sardonyche; vel, ut Arabicus, prae sardio. Dices: Ebur est candidum, et antiquum flavum fit et pallidum, non rubeum, teste Plinio, lib. viii, m, ubi asserit in pallore cognosci elephanti senectam, in candore juventam. Respondeo: Ebur antiquum dicitur rubescere, id est flavescere (uti ait Ovidius mox citandus et alii, ipseque oculis meis conspexi) et aurescere, q. d. Nazaraei toto corpore erant candicantes et lactei: at vero capite et capillis erant rutilantes et aurescentes instar eboris antiqui rubescentis, id est flavescentis: rubeus enim color non tantum vocatur purpureus, sed et aureus. Audi Gellium: «Latina oratio una ruboris appellatione, multas rufi coloris species differentes significat,» et inter illas «aureum;» commendatur enim in capillis aureus color. Unde Tacitus Germanis rutilas attribuit comas, et Silius Batavos vocat auricomos, et Homerus priscis illis heroibus Menelao Spartano, Meleagro et Achilli, flavam sive auream caesariem assignat: deorum quoque Bacchi et Narcissi aurea fuit coma, ut scribit Philostratus. Commodi etiam imperatoris statua, ut divinitatis coeleste quoddam jubar referret, erat in coma auri scobe respersa, ut scribit Herodianus. Ita et Antoninus Verus, teste Capitolino, dicitur «tantam habuisse curam flavescentium capillorum, ut capilli auri ramenta aspergeret, quo magis coma illuminata flavesceret.» Hinc flava caesaries apud Romanos nomen dedit nobili familiae Flaviae: sicut et Aenobarborum; hi enim ita dicti sunt a barba flava. David fuit flavo capillo. Adolescentes nobiles in aula Salomonis «ramentis auri capillum quotidie spargebant, ut ad solarem radiorum contactum fulgor diversum a capitibus eorum reflecteretur,» inquit Josephus lib. viii Antiq. cap. ii. Scribit Polemon, «capillos moderate flavescentes naturae docilis mitisque, et quae ad felicem fortunam tendat, esse signum;» et Apuleius: Flavo, inquit, capillo praediti bellatores, et ingenio praesignes sunt; et, ut medici docent, valde bono sunt corporis temperamento. Hinc sicut David et Salomon flavo, ita Christus subflavo fuit capillo, inquit Nicephorus. Denique flavus color symbolum est florentis juventae. Ita Pineda in Salomone praevio, lib. vi, cap. iv. Secundo, respondent noster a Castro, Sanchez et Pineda in Job cap. xxviii, 6: Veteres, inquiunt, ebur tempore pallescens, et decolor effectum, ut ei pristinum decorem et splendorem restituerent, illud illuminabant et tingebant minio, vel purpura; sicque fiebat purpureum. Ita Plinius, lib. xvi, cap. xliii, et Virgilius, Aeneid. lib. xii: Indum, ait, sanguineo veluti violaverit ostro Si quis ebur; vel mixta rubent ubi lilia multa Alba rosa: tales virgo dabat ore colores. Et Ovidius clare, lib. ii Amor. eleg. 5, utrumque, scilicet ebur antiquum pallere, et idcirco purpureo colore tingi docet, dicens: Aut, quod ne longis flavescere possit ab annis, Maeonis Assyrium femina tingit ebur. Et Homerus, Iliad. iv: «Veluti, cum quaedam mulier ebur purpura tinxerit;» et Lucianus in corpore pulchro requirit, ut corporis partes decenti rubore florescant: «Qualem Homerus quasi inter omnes pictores praestantissimus, adjecit Menelai femoribus, ebori purpureo ostro infecto assimilatis.» Sic ergo Nazaraei carnem et vultum habebant candidum, sed purpureo rubore inspersum et floridum, qualis est in juvenibus pulchris. Hic sensus videtur convenientior, tum quia hoc proprie sonat vox rubicundiores; tum quia pulchritudo maxime in vultu, ejusque roseo colore spectatur. Unde et sponsa in Canticis ait: «Dilectus meus candidus et rubicundus;» et talis est color eboris minio vel purpura tincti, cum eboris antiqui color sit pallescens et decolor. Porro nominat potius ebur, quam lanam aut sericum purpura tinctum: quia ebur, utpote ferrum et politum, dum purpura tingitur, ita fit purpureum, ut splendescat et emicet, ac scintillet instar ignis, quod non facit pannus aut sericum, utpote glabra, nec tersa et polita. Sapphiro pulchriores. — Hebraice: Sapphirus excisio eorum; Symmachus: Sapphirus membra eorum; Chaldaeus: Sapphirus erat vultus eorum; alii: Sapphirus erat expositio eorum, q. d. Nazaraei pulchre membris erant distincti et efformati, quasi essent excisi e sapphiro. Sic, cum quem mire candidum significare volumus, dicimus eum videri ex alabastro. Ita Vatablus. Origenes vertit: Excisi ex eis, id est praeelecti, illustriores ex eis, sapphiro erant similes, ob caelestem conversationem et mores: nam, ut ait Plinius lib. xxxvii, cap. 12, sapphirus est gemma caerulei coloris aureis punctis quasi stellis collucens. Sapphirus enim Plinii alia est a moderna, fuitque instar lapidis lazuli, uti docui Apocal. xxi, 19. Pineda, lib. vi De Rebus Salom. cap. iv: Sicut colorem lactis ad cutem, rubedinem ad capillos, ita sapphirum ad oculos Nazaraeorum refert, quasi illi sapphirini fuerint: idque appositum est.
4:8
8. Denigrata. — Hebraice est iachascech, id est obscurata est; Septuaginta, indians, id est obtenebrata est, hoc est, ut Noster interpretatur, «denigrata est;» q. d. Nazaraei prae fame quam passi sunt in obsidione, et postea in captivitate, prae macie et miseriis facti sunt nigriores carbonibus, ita ut non agnoscerentur etiam ab amicis, cum eis obviabant: et pellis eorum aruit instar ligni, olim virentis, nunc aridi. Alludit ad Hebraeum etsem, id est ebur, q. d. Etsem, id est ebur rubens, factum est ets, id est lignum squalidum et aridum. Tropologice haec referas ad Clericos et Religiosos, qui a priscis Sanctis sui Ordinis plane deciderunt, soluta prorsus disciplina, unde non sunt cogniti in plateis; quia eorum conversatio a vita saecularium non differt, imo subinde est pejor; cujus rei causa fuit, quod minimas regulas et defectus contempserint, indeque sensim ad majora et graviora progressi, tandem etiam vota substantialia violarint, ut docet S. Antoninus, ii part. hist. tit. xv, § 2. Hisce dici potest illud Amos ix, 7: «Numquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi, filii Israel? ait Dominus,» q. d. Eratis olim filii Abrahami, candidi ut angeli, jam per peccatum facti estis nigri quasi Aethiopes, et quasi daemones. Rursum S. Gregorius, xxxii Moral. xvii: «Nazaraei, inquit, sunt continentes et abstinentes; hi in Ecclesia plerumque tam mira opera faciunt, ut ab eis multi qui caelestem vitam tenuerunt (quos candor nivis significat); multi, qui terrena bene dispensaverunt (quos lac significat), superari videantur; sunt rubicundiores ebore antiquo, quia saepe ante oculos nonnullis praecedentibus patribus studii ferventioris existant: sapphiro sunt pulchriores, quia ad superna tendentes per caelestem conversationem videntur vincere. Sed dum virtutum copia in quamdam sui fiduciam mens adducitur, et praesumptione propria fuscatur, subjungitur: Denigrata est super carbones facies eorum; nigri enim post candores fiunt, et frigidiores, carbonibus exstinctis, id est frigidis mentibus, evadunt,» etc.
4:9
9. Melius fuit occisis gladio (id est cita et brevi morte peremptis), quam interfectis fame, — id est longa inedia cruciatis et tabe consumptis. Hebraice est pulchra allusio: melius fuit mortuis chereb, id est gladio, quam raub, id est fame; nam, ut ait Homerus: «Mori fame miserrimum est.» Extabuerunt (hebraice iazubu, id est defluxerunt paulatim in mortem) consumpti (hebraice meduccarim, id est confossi) a sterilitate terrae, — hebraice mittenubot sadai, id est a fructibus agri, id est ob defectum fructuum et sterilitatem: vocat transfossos, ut alludat ad gladio confossos, q. d. Melius est illis qui gladio, quam qui fame confossi interierunt: qui enim fame consumuntur, perinde enecantur ac si fame perfossi defluerent sanguine, spiritu et vita, ac lenta tabe conficerentur. Durum ergo telum, durus gladius est fames.
4:10
10. Manus mulierum, — q. d. Matres natura in parvulos suos maxime benevolae et misericordes, inedia ita efferatae sunt, ut filios quasi cibum electum et delicatum (hoc enim significat Hebraeum baroth) vorarent. Aliter Origenes, q. d. Matres ex misericordia occiderunt filios, ut eos lenta fame, tabe, et tot aerumnis per citam mortem eriperent; nam, ut dixit vers. 9: «Melius fuit occisis gladio, quam interfectis fame.» In contritione, — id est in obsidione quae attulit urbi contritionem, hoc est excidium. Id factum narrat etiam Baruch, cap. ii, 4.
4:11
11. Complevit — omnem iram, vel id quod minatus est per Moysen, Deut. xxviii, 53. Ignem — quo urbs et templum arsit: ita Hugo, S. Thomas, Lyranus; secundo, «ignem,» id est famem, ait Vatablus; tertio, Theodoretus, «ignem,» id est tribulationem, quae fundamenta, id est reges et principes cum plebe, devoravit.
4:12
12. Non crediderunt reges, — scilicet finitimi, et alii qui norant munitiones Jerusalem (unde et Jebusaei munitioni arcis Sion praefidentes, irriserunt Davidem eam oppugnantem, ponentes in muris claudos et caecos, quasi ab his solis posset defendi, II Reg. v), quamque ipsa Deo curae esset, et a Deo contra Sennacherib et alios reges protecta fuisset, eam posse ab hostibus capi. Ita Chaldaeus, Origenes, Theodoretus, Lyranus. Secundo, Hugo, Rupertus, S. Thomas: «Non crediderunt reges terrae,» scilicet Judaeae, ut Sedecias et Joakim, qui librum Jeremiae de adventu Chaldaeorum combussit, Jerem. xxxvi, «et habitatores orbis,» scilicet cives terrae Judaeae.
4:13
13. Propter peccata prophetarum (pseudoprophetarum) et sacerdotum — impiorum, ut Phassur et aliorum, qui regem inducebant, ut sanguinem justorum et innocentum, etiam Jeremiae funderet, Jerem. xx, 1, et cap. xxii, 3. Sanchez haec refert ad justos occisos a Manasse instinctu falsorum prophetarum et sacerdotum. Ob hos enim excisam esse Jerusalem docuit Jeremias cap. xv, 4, et IV Reg. xxiv, 3 et 4.
4:14
14. Erraverunt, — scilicet pseudoprophetae et impii sacerdotes, polluti sanguine innocentum, quem fuderant in obsidione et vastatione civitatis, quasi «caeci;» cumque hostis domos eorum occupasset, nescientes quo se vertere vel incedere, tenuerunt aliorum lacinias, ut ab eis vel hospitium vel auxilium quaererent; sed hi quorum laciniae erant, eos a se rejecerunt, dicentes: «Recedite, polluti,» nolite nos tangere et polluere. Ita Dionysius. Secundo, S. Thomas, Rabanus, Hugo, q. d. Judaei vulnerati, excaecati et exoculati a Chaldaeis, et polluti sanguine occisorum in quos impingebant, dum non possent recto tramite incedere quaesierunt qui eis manum daret ac deduceret; cumque neminem invenire possent, apprehenderunt aliorum lacinias, ut eorum ducatu graderentur. Solent enim moribundi homines quidquid possunt manu apprehendere ac fortiter tenere, inquit Maldonatus. Sic et Lyranus, nisi quod ipse haec de justis accipiat. Tertio, R. Salomon sic explicat: Volutati sunt in sanguine usque eo, ut non possent alii attingere eorum lacinias, dicerentque eis: «Recedite, polluti.» Quarto, Hebraei, Vatablus, Pagninus, q. d. Judaei caeci, oberrantes in plateis, polluti sunt sanguine occisorum, ita ut accedentes dedignarentur contingere vestes illorum, sed dicerent: Discedite a nobis, quia polluti estis sanguine: quo dicto, avolarunt et amoti sunt ab eis. Hi omnes ex Hebraeo vertunt: Tenuerunt lacinias eorum (sic enim verti potest), non suas, ut vertit Noster. Quinto et optime, q. d. Propter peccata pseudoprophetarum et sacerdotum, praesertim homicidia, tam ipsi quam caeteri omnes Judaei in vastatione Jerusalem errarunt, quasi caeci; tum ob perturbationem animi, tum ob caliginem et fetorem cadaverum et sordium: omnes enim plateae plenae erant occisis, hinc eorum sanguine multi polluebantur. Caeteri, cum non possent transire facile, et sine contactu occisorum et pollutorum, ne ea tangerent et ab eis polluerentur, continebant et levabant lacinias suas, et clamabant ad alios occurrentes et oberrantes, jam sanguine occisorum maculatos et pollutos: Recedite, polluti, ne tangatis aliquem e nobis, nosque polluatis: cumque alii quasi caeci haec non curarent, coeperunt jurgari, atque ita jurgati commoti sunt, id est abducti sunt captivi, ibique vagantur huc illuc, ubi inter gentes existentes dixerunt gentes de eis: Non addet ultra Deus ut habitet in eis. Sanchez haec accipit tantum de sacerdotibus: illi enim soli, inquit, ex contactu mortui polluebantur, juxta legem Levit. cap. xxii, 4. Verum laicos quoque eodem contactu pollutos fuisse patet Num. xix, 11 et seq. Tenuerunt lacinias suas. — Ita Hebraea, Graeca, Romana. Male ergo legunt aliqui: Tenuerunt lascivias suas, id est adhaeserunt suis concupiscentiis et libidinibus. Porro lacinia est vestis extrema pars, et caesurae particulatim concisae decoris causa: dicitur enim lacinia a lacerando. Hinc laciniam tenere est leviter rem tenere, hoc est, extrema vestis ora.
4:15
15. Recedite, polluti. — Alii putant haec esse verba hostium, Judaeos tanquam contaminatos exsecrantium; ita Chaldaeus. Alii censent esse verba ipsorum pollutorum, dicentium aliis: Recedite a me, quia pollutus sum. Alii et melius autumant haec esse verba Judaeorum mundorum clamantium ad immundos: «Recedite, polluti,» ne nos inficiatis, uti dixi vers. 14. Jurgati sunt. — Hebraice natsu, id est irruerunt, et quasi involarunt in invicem, rixati sunt, verbis contenderunt, aliis dicentibus: Recedite; aliis nolentibus recedere. Septuaginta vertunt: succensi sunt, scilicet ira; Vatablus: Inquinati sunt; Chaldaeus: Abominabiles erant; R. Abraham: Avolarunt, scilicet in captivitatem. Dixerunt inter gentes (quicumque eos inter gentes dispersos et vagabundos videbant, dixerunt): Non addet ultra (scilicet Deus) ut habitet in eis. — Hebraice est: Non addent Judaei ultra ad inhabitandum, ut scilicet redeant in terram suam Judaeam, ad eam inhabitandam. Ita Origenes et Vatablus. Alii, q. d. Ne polluant et coinquinent Judaei, propellamus eos a nobis in alias regiones.
4:16
16. Facies (ira quae facie ostenditur) Domini divisit (id est dispersit) eos (inter gentes); quia ipsi facies sacerdotum non erubuerunt, — sed eos sine respectu sacerdotii aut senii vexarunt et occiderunt; juste ergo nunc par pari eis redditur: sic enim Judaei Jeremiam sacerdotem impudentissime tractarunt, alapis ceciderunt, incarcerarunt, etc., sic postea Christum pontificem cruciarunt et crucifixerunt. Sunt verba Jeremiae, ait Theodoretus, vel hostium et gentium inter quas dispersi erant Judaei, ut volunt Vatablus, Rabanus, S. Thomas, Lyranus, qui ipsorum sceleribus attribuebant hanc eorum dispersionem et exsilium. Aliter Origenes, Chaldaeus, Lyranus et S. Thomas exponunt, ut sit sermo de Chaldaeis, non de Judaeis, q. d. Chaldaei non pepercerunt sacerdotibus aut senibus Judaeorum, propter peccata pseudoprophetarum et sacerdotum ipsorum. Sed prior sensus est genuinus.
4:17
17. Cum adhuc subsisteremus (q. d. Cum adhuc staret respublica nostra, cum erecti staremus in exspectatione Aegyptiorum, ut obsidionem Chaldaeorum solverent), defecerunt oculi nostri — spectantes et intenti ad auxilium Pharaonis, quod promiserat, quia diu exspectatus licet non venit; et veniens nos salvare non potuit; quia non spectro suorum patrum, ut fabulantur Hebraei, sed a Chaldaeis repulsus est. Vide Jerem. cap. xxxvii. Ita Origenes, Rabanus, Theodoretus, Hugo. Aliter Chaldaeus et Olympiodorus: ipsi enim haec de Romanis explicant, quorum auxilium exspectarunt Judaei contra Antiochum tempore Machabaeorum, sed frustra: nullum enim ab eis acceperunt. Verum hi Threni non sunt de tempore Machabaeorum, sed Chaldaeorum et Jeremiae.
4:18
18. Lubricaverunt. — Hebraice tsadu, id est venati sunt hostes gressus nostros; quia praecluserunt viam ne libere possemus incedere, et in mediis plateis insidias nobis posuerunt. Noster forte tsadu deduxit a tsad, id est latus, q. d. Laterarunt, id est ad latera inclinarunt vestigia nostra, quod fit dum lubricamus ob semitae glacritiem et difficultatem; aut ob trepidationem et capitis turbationem, et vertiginem, uti hic Judaeis accidit. Alii legunt tsaru, id est coarctarunt, praecluserunt nobis semitam et vestigia, ut consistere non possemus, ideoque vacillaremus et lubricaremus, q. d. Nil firmi fuit nobis, sed omnia lubrica. Septuaginta pro tsaad, id est gressus, vestigia, legerunt tsair, id est parvulus: unde vertunt: Venati sunt parvulos nostros, ne irent in plateis nostris. Vide Jerem. ix, 21.
4:19
19. Velociores fuerunt persecutores nostri aquilis coeli. — Tum cum e Chaldaea in Judaeam equis velocissimis aeque ac robustissimis et ferocissimis, quasi aquilae advolarunt, ut ait Jerem. iv, 13, et cap. xlviii, 40; tum potius, cum Sedeciam et principes fugientes ex urbe jam capta, comprehenderunt, IV Reg. xxv, 5. Pulchre et vere S. Augustinus in Psalm. cxxiii: «Ideo, inquit, te quaerit major raptor, quia invenit minorem: ideo te quaerit major aquila, quia prior cepisti leporem: praeda tibi fuit minor, praeda eris majori.» Justum enim est et congruum, ut in quo peccasti, in eo et puniaris. Aquilas nominat, quia velocissimae sunt; unde Pindarus ait aquilam esse reginam volucrum, delphinum piscium. Et Aristophanes: Athenienses, ait, oraculum acceperunt fore, ut tanto post se intervallo urbes alias relinquerent, quanto aquila alias aves celeritate superat. Super montes persecuti sunt nos; — ibi enim suas rupes inaccessas et cavernas abditas latebrasque habebant Judaei, in quas tempore belli se recipiebant, teste Josepho, lib. i Belli, xii.
4:20
20. Spiritus oris nostri, — id est Josias, per quem quasi auram et aerem nostrum respirabamus, et sub cujus umbra, id est innocentia, justitia et meritis, inquit Chaldaeus, ac patrocinio pie et pacate vivebamus inter gentes: Josias, inquam, noster rex, a Pharaone Nechao vulneratus est et caesus, IV Reg. xxiv, q. d. A caede Josiae coepit calamitas nostra, coepit ruina Judaeorum; quia successerunt ei filii impii qui regnum perdiderunt. Ita Chaldaeus, Hebraeus, Rabanus, Hugo, Vatablus, S. Thomas, Sanchez, et S. Hieronymus in xii Zucharia; unde Vatablus, Chaldaeus et Pagninus pro Christus Dominus, vertunt, Christus Domini, id est unctus a Domino in regem, et ita verti potest ex Hebraeo. Suavissima enim et gratissima Judaeis erat Josiae memoria et nomen, ut patet Eccli. xlix, 1; unde vocant eum suum spiritum, animam et vitam. Sed hactenus in Threnis nulla facta est mentio Josiae, sed Sedeciae; nec Josias captus, sed vulneratus est. Denique Josias non potest dici Christus Dominus, ut vertit Noster et Septuaginta. Secundo, S. Thomas, Maldonatus et aliqui Hebraei per Christum accipiunt Sedeciam, de quo praecessit, q. d. Christus Domini, id est Sedecias rex, qui solus nos Judaeos tutari poterat a Chaldaeis, captus est ob peccata populi, et etiam sua. Sic Saul, licet impius, a Davide vocatur Christus Domini, id est a Domino unctus in regem. Hic sensus apte cohaeret praeced. et sequent. Verum, quia Noster et Septuaginta vertunt: «Christus Dominus,» id est iehova, ut habent Hebraea, id est Deus: hinc S. Clemens, Irenaeus, Justinus, Origenes, Tertullianus, Ambrosius, Hieronymus, Theodoretus, Olympiodorus et alii passim, quos fuse citat hic Christophorus a Castro, accipiunt ad litteram de Christo, ut ad eum more prophetico avolet Jeremias, quasi ad clausulam et catastrophen suarum lamentationum et prophetiarum, q. d. Post omnes has calamitates illud ultimo maxime lamentandum venit, quod peccatis nostris Christo (hujus enim, utpote Regis et Salvatoris nostri, mentem meam subit imago, cum ejus parentes et antitypos, Josiam, Jechoniam et Sedeciam commemoro) mortem certissimo afferemus sub Pilato, et in Dei praescientia jam attulimus, imo nos Judaei proprie Christum nostrum crucifigemus et occidemus: atque licet Deus id ita eventurum praesciat, tamen ex immenso suo erga nos amore haec omnia permittet; imo nos captivitate Babylonica liberabit et in Judaeam reducet; uti praescit nos Christum suum occisuros, idque ad hoc, ut per Christi mortem nos a daemonis captivitate et morte aeterna liberet. Quis ergo hanc tam indignam innocentis Christi et Filii Dei captivitatem et necem non lamentetur? quis ejus potius quam Sedeciae casum non lugeat? quis Creatorem suum et redemptorem Jesum captum, et cruci affixum, siccis oculis, intueatur? Utroque ergo modo verti potest, scilicet Christus Domini, ut sic intelligatur Sedecias, et Christus Dominus, ad quem avolat Jeremias, quemque maxime amabat et plangebat, cujus typus fuit rex Sedecias. Obiter ergo perstringit casum Sedeciae, quasi typum, et sub eo proprie et directe intelligit, lugetque casum Christi antitypi; hic enim proprie captus et mortuus est in peccatis, non suis, sed nostris. Rursum, Christi mors et caedes fuit causa excidii Jerusalem per Titum et Romanos; cujus typus et inchoatio fuit excidium ejusdem per Chaldaeos, quod hisce Threnis luget Jeremias. Sic Isaias a Cyro ad Christum subito avolat, cap. xlv, dicens: «Rorate, coeli, desuper;» et Zachar. ix, 9, ab Israele ad Christum: «Ecce, inquit, rex tuus veniet tibi justus, et salvator.» Vide Can. iv et v. Oris nostri. — Hebraeum appaim significat os, nares, faciem. Unde Aquila, Symmachus, Chaldaeus vertunt: Spiritus narium nostrarum; Septuaginta prosopon, id est faciei nostrae; Tertullianus legit: Spiritus personae ejus Christus; quia ait ipse lib. v Contra Marcion. cap. xi: «Paternae personae spiritus est Christus.» Christus ergo vocatur «spiritus oris nostri,» primo, quia ipse menti et ori nostro afflat spiritum prophetiae. Ita Origenes et Eusebius, iv Demonst. xxiv. Christus enim qua Deus Jeremiae aliisque Prophetis suggerebat sua oracula. Secundo, quia Christus finis erat et scopus omnis prophetiae. Tertio, Origenes, Rupertus, Rabanus, Hugo, Lyranus: Spiritus, inquiunt, oris nostri, id est anima et vita nostra est Christus; quia sicut sine spiritu corpus mortuum est, ita anima sine gratia Christi mortua est. Hinc Christus inspiravit in Apostolos, Joan. xx, dicens: «Accipite Spiritum Sanctum,» idque fecit ad vitam in nobis renovandam, sicut eamdem ipse inchoavit, cum Genes. ii, 7, inspiravit in faciem hominis spiritum vitae. Quarto, Theodoretus: Spiritus, inquit, lucis divinae vehiculum est Christus, quia ipse mentem illustrat scientia Dei. Favet S. Cyrillus in cap. v Osee, sub finem, ubi pro Spiritus legit, lumen: Lumen faciei nostrae, inquit, Christus Dominus. Huic lumini apposite respondet umbra, de qua subditur: «In umbra tua vivemus in gentibus.» Sic Anna mater Tobiam filium vocat «lumen oculorum suorum, baculum senectutis, solatium vitae,» Tobiae x, 4. Simili de causa dixit Plinius, lib. ii, cap. xcix, sidus lunae rerum spiritum existimari: «Hoc enim esse quod terras saturet, accedensque corpora impleat, abscedens maniat. Ideo cum incremento ejus augeri conchylia, et maxime spiritum sentire quibus sanguis aion sit. Sed et sanguine hominem etiam cum lumine ejus augeri ac minui. Frondes quoque ac pabula sentire, in omnia eadem penetrante vi.» Porro apte deitatem soli, humanitatem Christi lunae comparari, multis analogiis ostendit Alcazar, Apocal. xii, 1, explicans illud: «Luna sub pedibus ejus.» Dicitur vero Christus etiam spiritus narium nostrarum, quia, ut Origenes, Dei amatores assidue Christum spirant, illumque semper ante oculos, in corde et ore habent, ut cum S. Bernardo dicant: «Jesus mel in ore, melos in aure, jubilus in corde;» secundo, quia Christus in rebus afflictissimis unicum nobis est refugium et respiraculum: ita S. Thomas; tertio, quia, ut Chaldaeus vertit: Christus Dominus charus nobis est et amabilis ac pretiosus, ut anhelitus et spiritus vitalis, quem per nares emittimus, ac, ut aura quam attrahimus, et respiratio quam intromittimus: sicut enim respiratio calorem cordis temperat, itaque vitam conservat: ita Christi gratia temperat concupiscentiam, et vitam gratiae conservat. Denique, Christus est spiritus in quo vivimus, movemur et sumus; ut cum S. Paulo dicamus: «Vivo autem, jam non ego: vivit vero in me Christus,» Galat. ii, 20; vide ibi dicta; et Coloss. iii, 3: «Vita vestra est abscondita cum Christo in Deo. Cum Christus apparuerit, vita vestra,» etc. Denique, luculenter hunc versum ita reddit Interpres Arabicus Alexandrinus: Spiritus facierum nostrarum, qui erat forma (species) nostra, Christus Dominus derelictus est in delictis eorum, et corruit in foveam eorum ille, in cujus ala (protectione) dixi quod vivemus, et in umbra ejus inter populos. Minus recte vertit Arabicus Antiochenus: Insidiati sunt nobis, et insufflarunt nobis ad spiritum Christi Domini. Captus est in venatione eorum, cujus in umbra diximus nos esse victuros inter gentes. Moraliter, dicat cum Jeremia fidelis et Christo dicata anima: Christus est meus spiritus, meus anhelitus, mea anima, mea vita; Christus est quem spero et spiro, in quo respiro; quem inspiro et exspiro; Christus mihi charior, mihi intimior, mihi pretiosior est ipso spiritu vitali, ipsa anima et vita mea: quia ipse est anima animae meae: ipse spiritus mentis meae, ipse centrum cordis mei. Sicut ergo anima corpus animat et vivificat, ac consequenter singula membra informat, movet, regit, dirigit, ut per os loquatur, per aures audiat, per oculos videat, per pedes ambulet, etc.; ita Christus animat et vivificat animam meam, et per eam corpus, omnesque sensus, potentias et membra; ac proinde ea movet et dirigit ad omne bonum, et ad suum Deique obsequium. Facit enim ut lingua nil nisi honestum et sanctum loquatur, ut oculi nil nisi pudicum videant, ut aures non nisi verbo Dei et castis sermonibus pateant, ut cor nil nisi coelestia amet, ut mens nil nisi divina cogitet, ut pedes non nisi ad opera bona progrediantur. Ita spiritus et anima Pauli erat Christus, ideoque dicit: «Mihi vivere Christus est, et mori lucrum,» Philip. i, 21. «Sine Christo enim vanum omne quod vivimus,» ait S. Hieronymus. Et: «Christum habitare per fidem in cordibus vestris,» Ephes. iii, 17. Et: «Sive vivimus, Domino vivimus: sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus,» Rom. xiv, 8. Unde cum morimur, dicimus cum S. Stephano: «Domine Jesu, suscipe spiritum meum.» Et: «Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis,» Galat. iv, 19. Sicut enim gallina, incubando et fovendo ova, parturit pullos, eisque suum calorem, spiritum, animam et vitam aspirat: ita Paulus quasi incubando et fovendo Galatas, eis quasi parturiens suum calorem, suum spiritum, suam animam, suam vitam, puta Christum, aspirabat et inhalabat. Ita Sancti eminentes Christo adeo conjuncti, familiares et intimi fuerunt, ut non tam ipsi quam Christus in eis vivere, spirare, loqui, operari, pati videretur. Hinc S. Dionysius et rerum spiritualium magistri docent apicem perfectionis in hac unione et inoperatione Christi consistere; scilicet ut anima in orando, operando et patiendo, potius se passive quam active habeat, itaque excipiat omnes Christi inspirationes, impulsus, inoperationes, etc., iisque sinat se agi et dirigi ad omnem virtutem. Quocirca tales in Christo Christique providentia, cura et amore secure requiescunt, omnesque sollicitudines, timores et cruces in ipsum conjiciunt, dicentes: «Dominus sollicitus est mei,» ipse meam curat salutem, gratiam et gloriam: non timebo ergo quid faciat mihi homo, caro, mundus aut daemon. Haec est vita paradisi, et inchoatio coelestis felicitatis. Jesu dulcissime, esto spiritus oris mei; ut quoties respiro, toties te inspirem et exspirem, toties te memorem, sentiam, sapiam, proloquar, omnibusque aspirem et inhalem; ut, dum spiritus hos regit artus, tu spiritum meum inhabites, animes et regas; ut nil nisi te inspirante, ex te, per te, de te dicam, doceam, scribam, agam. In te enim est totum quod desiderare possum et debeo: tu salus mea et redemptio; tu spes mea et fortitudo; tu lumen oculorum meorum; tu decus meum et gloria; tu mea vita, meus amor, meae deliciae, mea aeternitas, mea beatitudo. Sive ergo vivam, sive moriar, in manus tuas spiritum meum et cor meum, imo tuum cum S. Catharina Senensi, commendo. In peccatis nostris. — Hebraice chrimes bischitotam, quod primo, S. Ambrosius in Psal. cxviii, serm. 11, vertit, in interitu nostro. Secundo, Dionysius Alexandrinus in Resp. ad quaest. Park Samosateni, vertit, in calumniis nostris. Tertio, Septuaginta, in corruptionibus nostris, vel, ut Romani codices habent, in corruptionibus eorum: hoc enim significat affixum in voce bischitotam. Sed Noster cum S. Ambrosio et aliis pro eorum vertens nostris, legit bischitetenu. Quarto, Chaldaeus et Vatablus vertunt, in retibus eorum; Arabicus, in venatione ipsorum. Quinto, Syrus, Pagninus, et R. Salomon, in fosseis eorum, scilicet persecutorum Chaldaeorum (inquient ipsi), de quibus vers. praeced. Haec omnia significat Hebraea radix schacha, vel schachat. Sexto, Noster clare et plane vertit, «in peccatis nostris,» id est, ut Olympiodorus et alii, propter peccata nostra, uti ait Isaias cap. liii, vers. 5, quod Theodoretus explicat, ob peccata et corruptissimam impietatem, et invidiam Judaeorum in Christum. Alii generalius explicant: ob peccata omnium hominum; haec enim in se luenda suscepit Christus. In umbra, — in tua protectione, inter gentes iniquas, a malis tuti vivemus, Cant. ii, 3. Ita Rupertus, Hugo, Lyranus. Hic sensus est planissimus. Secundo, Origenes, «in umbra,» inquit, id est ad tui imitationem: umbra enim est imago corporis, cujus est umbra. Tertio, idem homil. 8: «In umbra,» id est in nomine Jesu, vel in humanitate et carne ejus, sub qua quasi umbra divinitatis vitam accepimus spiritualem. Sic et S. Bernardus, serm. 28 in Cant., qui putat haec dici ex persona incipientium: «Ut quiescant, inquit, saltem in umbra, qui solis ferre ardorem minus validos se sentiunt: et carnis dulcedine nutriantur, dum necdum valent percipere quae sunt spiritus Dei: umbram siquidem Christi, carnem reor esse ipsius, de qua obumbratum est et Mariae, ut ejus objectu fervor splendorque spiritus illi temperaretur: in carnis ergo devotione interim consolentur, qui vivificantem spiritum necdum habent.» Nam, ut idem ait serm. in Nativ. B. Mariae: «Inter coelestes beatitudines non umbra vivitur, sed potius in splendore: In splendoribus Sanctorum, inquit, ex utero ante luciferum genui te. Ecclesia vero ait: Sub umbra ejus quem desideraveram sedi.» Hac de causa, ut idem ait serm. 6 De Ascens.: «Apostoli» ante missionem Spiritus Sancti, utpote adhuc imperfecti, «meram lucem spiritus sustinere non poterant; sed exhiberi illis oportuit Verbum in carne, solem in nube, lumen in testa, mel in cera, cereum in laterna.» Et serm. 3: «In umbra, inquit, non inter angelos, ubi purissimum lumen purissimis oculis intuebimur.» Ita quoque S. Ambrosius, in Psalm. cxviii, serm. 19, litt. coph.: «Umbra, inquit, tua, o Christe! caro fuit; qua nostrarum aestus refrigeravit cupiditatum, quae compescuit insolentiam vitiorum, quae restinxit ignes libidinum, quae avaritiae diversarumque passionum incendia temperavit: et quid dicam de umbra Domini, quando et Apostolorum umbra sanabat?» Quarto, apud S. Augustinum, tom. iv, per umbram accipit animam Christi: «Quia, inquit, sicut umbra corporis inseparabilis est a corpore, et indeclinabiliter motus ac gestus corporis suscipit et gerit; sic anima Christi a deitate et Verbo, cui inseparabiliter inhaeret, suum opus ac motum suscipiebat, et pro ejus nutu ac voluntate cuncta perpetrabat: in hujus enim umbra per fidem vivimus inter gentes.» In gentibus, — quia Christus a Judaeis ad gentes se Ecclesiamque suam transtulit, inquit S. Augustinus loco jam citato, et Rufinus in Exposit. Symbol.
4:21
21. Gaude, et laetare, filia Edom. — Est ironia, vel concessio, qualis est illa Eccl. xi, 9: «Laetare, juvenis, in adolescentia tua,» etc.; nam Jeremias hic praedicit excidium Idumaeorum, per eosdem Chaldaeos; quia ipsi irriserant Judaeos, et juverant Chaldaeos in excidio Judaeorum, idque patet ex Abdia i, 10, et Ezech. xxxv, 13: ita Theodoretus, Rabanus, Hugo, S. Thomas, Lyranus; redit enim et revolat Propheta de more a Christo ad sua tempora. Hebraei, Chaldaeus et R. Salomon per Idumaeam accipiunt Romanos, quos aiunt ortos ab Idumaeis. Sed illud falsum est, ut patet ex praecedenti; hoc incertum, imo pariter falsum, et recte refutatum a Lyrano et Hugone. Quae habitas in terra Hus. — Hinc patet terram Hus eamdem esse cum Idumaea, vel certe in se complexam fuisse Idumaeam. Inebriaberis, atque nudaberis, — q. d. Hoc calice furoris, hac vindicta Dei ita repleberis, ita affligeris, ut videaris esse ebria et emotae mentis, ut more ebrii nuderis, id est spolieris tuis bonis, quin et vestibus. Rursum ut more ebrii discooperias et nudes infirma et verenda tua, id est loca terrae imminuta praesidio nudes, per quae hostis intret. Secundo, nudaberis murorum amictu disjecto. Unde R. Abraham putat hic alludi ad verba quae Idumaei dicebant, cum Jerusalem everteretur: «Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea,» q. d. Evertite Jerusalem usque ad fundamenta; utrobique enim idem est verbum ara, q. d. O Edom! everteris usque ad fundamentum, quia tu hoc Hierosolymae optasti, et ut fieret cooperatus es. Tertio, Septuaginta vertunt cum Chaldaeo, Vatablo, Pagnino: Effundes, evacuabis, evomes, scilicet cives tuos in captivitatem, ut maneas vacua et solitaria. Moraliter, discant hic homines non gaudere in casu et ruina miserorum, etiam hostium, sed compati ac timere ne idem sibi eveniat. Ita cum Franciscus Valesius, rex Franciae, captus a Carolo V, scripsisset in pariete cubiculi sui: «Hodie mihi, cras tibi;» id legens Carolus subscripsit: «Homo sum, humani a me nihil alienum puto.»
4:22
22. Completa est iniquitas tua, — id est poena iniquitatis tuae, q. d. Poena iniquitati tuae, o Jerusalem, debita, hac captivitate septuaginta annorum complebitur: sed in eam succedet Idumaea tibi inimica, cujus peccata Deus discooperiet, et nota faciet orbi per publicam vastationem et perpetuam captivitatem. Ita Theodoretus, Origenes, Hugo, S. Thomas, Lyranus. Concludit Jeremias Threnos consolatione Judaeorum, quod exsilium et poena eorum brevi sit finienda, atque in eorum hostes Idumaeos derivanda. Hinc patet hosce Threnos a Jeremia esse scriptos post excidium Hierosolymae. Dices: Quomodo ait: «Non addet ultra ut transmigret te,» cum postea Judaei a Tito et Romanis vastati sint? Respondeo, «non ultra,» scilicet ad longum tempus, «transmigrabit te:» nam tempore Romanorum fuit quasi aliud saeculum, et alia Jerusalem. Simile est Isai. ii, 4. Adde sub Tito non fuisse proprie transmigrationem, sed excidium Judaeorum. Secundo, aliter S. Thomas: «Non ultra,» inquit, punieris, scilicet pro his peccatis; sed si nova committas, uti revera facies, rursum punieris per Titum. Tertio, Hugo et Lyranus: «Non ultra,» supple, si Deo servieris fideliter. Quarto, Theodoretus: «Non ultra addet,» scilicet Nabuchodonosor, ut transmigret te. Allegorice, Origenes et Olympiodorus: Christi morte auferetur a filia Sion, id est ab Ecclesia, iniquitas omnis, et Idumaei, id est impii homines, disperdentur, qui semper hostiliter Ecclesiam sunt persecuti. Simile est Daniel ix, 24. Judaei hanc felicitatem non quasi peractam sub Esdra, sed quasi futuram adhuc exspectant, eamque sibi promittunt in terrena Jerusalem, ad quam se reducendos per suum Messiam sperant. Unde Chaldaeus vertit: Deinde solvet iniquitatem tuam, Synagoga, et redimeris per manus Christi et Eliae, et non addet amplius Dominus transmigrare te, et in illo tempore visitabo iniquitatem tuam, Roma, aedificata in Italia, et plena turmis Idumaeorum, et venient Persae, et angustiabunt te, et vastabunt; quoniam publicata sunt coram Domino peccata tua. Eadem est opinio Rabbinorum; putant enim se libertatem non assecuturos, nisi per eversionem Romae et Romanorum. Ita miseri se fabulosis spebus et odiis lactant: quid enim Romanis cum Idumaeis? et quasi Assyrii, Turcae et alii non magis afflixerint Judaeos quam Romani. Moraliter, disce hic quam Deus afflictos, lugentes et poenitentes consoletur, quamque tristibus laeta submittat, ut in tribulatione merito sperare possimus, ac dicere: «Post tenebras spero lucem; post nubila Phoebus.» Ita cum eamdem Jerusalem vastasset et spoliasset Ramisus, dux exercitus Chosrois Persarum regis, anno Domini 614, solatium ei dedit per S. Joannem Eleemosynarium Archiepiscopum Alexandrinum, qui Hierosolymam misit Chrysippum quemdam virum pium, tradens ei multum auri, frumentumque et alia alimenta et indumenta, et ad ea vehenda jumenta plurima, tum ut aspiceret vastitatem, tum etiam ut eos qui remanserant ex captivitate, per ea quae dicta fuerunt, recrearet. Praeterea Theodorum quoque Amathuntis Episcopum, et Anastasium praefectum magni montis Antonii, et Gregorium Episcopum Rhinocurorum emittit ad eos recipiendos qui abducti fuerant in captivitatem, vim auri praebens innumerabilem. Ita habet Vita S. Joannis Eleemosynarii. Sic luctus S. Monicae pro Augustino filio manichaeo utrique saluti fuit. Monicae enim multum oranti et lugenti divinitus dictum est, ubi ipsa esset, ibi et illum futurum. Ab Episcopo etiam, quem ut pro illo oraret cum fletu rogaverat, audivit fieri non posse, ut tantarum lacrymarum filius periret. Qui tandem Ambrosii Episcopi praedicatione conversus, non solum errorem omnem abjecit, sed etiam errantibus viam veritatis monstravit, obscura declarando, dubia edisserendo, certa confirmando, prava falsaque omnia plenissime confutando. Tantum profecit matris pro filio lugentis assidua sollicitudo! Ita S. Augustinus, lib. iii Confess. cap. xii et sequent. S. Dominicus, ut habet auctor Vitae, lib. i, cap. iv, Fratrum Praedicatorum antistes, dabat se totum impendere saluti proximorum, tum se revera Christi fore membrum existimans, si ejus se exemplo animabus lucrandis prorsus manciparet. Plenum erat sanctissimis affectionibus pectus ejus, atque erga omnia tum prospera, tum adversa proximorum, mira pietate movebatur, afflictorum rebus duris cruciabatur, pauperum penuria et miserorum calamitatibus torquebatur; atque in primis pereuntium animarum zelo mire angebatur, et mente sauciabatur. Ita nimirum instar Prophetae, Dominicus peccata hominum et afflictorum miserias contemplans, aestuabat animo intrinsecus, et flens largissime latentem commiserationis affectum per lacrymas prodebat foris. Hanc enim excellentissimam charitatis gratiam specialiter habebat a Deo donatam, flendi scilicet pro peccatoribus et miseris, atque afflictis omnibus condolendi. Atque hisce lacrymis tot parturivit filios, tot animas convertit, et ad aeternam quietem transmisit. Annon ergo egregiam luctus sui consolationem accepit? Judic. ii, ascendit Angelus ad locum flentium, flentesque Hebraeos consolatus est. Deus Ninivitas ad praedicationem Jonae lugentes, venia et gratia sua dignatus est. De Apostolis dicitur Psalm. cxxv: «Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua; venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos.» Et sponsus sponsam lugentem vocat et consolatur: «Jam hiems transiit, imber abiit et recessit, tempus putationis advenit, etc.; surge, amica mea, et veni.» Discooperuit (quasi dicat: revelabit) peccata tua — Deus toto orbi, dum ea publico excidio puniet.
4:1
Hic principaliter plangit miseriam obsidionis. Et dividitur in partes duas. In prima plangit populi miseriam; in secunda arguit insultantium laetitiam ibi, gaude et laetare, filia Edom. Circa primum duo. Primo plangit populi afflictionem; secundo resistendi impotentiam, ibi, cum adhuc subsisteremus, defecerunt oculi nostri. Prima in duas. In prima plangit populi miseriam in generali; secundo exequitur per partes, ibi, sed et lamiae nudaverunt. Circa primum duo. In prima ponit metaphoram; in secunda exponit, ibi, filii Sion inclyti. Fuerunt Judaei eminentes in tribus. In subtilitate divinae cognitionis Psalm. 147: non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifestavit eis. Ideo dicit, aurum. Prov. 20: est aurum, et multitudo gemmarum, et vas pretiosum labia scientiae. Et hoc obscuratum est, infidelitatis ignominia. Isa. 5: captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam. Eminebant secundo in pulchritudine honestatis. Eccl. 44: pulchritudinis studium habentes, pacificantes in domibus suis. Et ideo dicitur, color optimus, quasi mutatus est in nigredinem peccati et tristitiae. 2 Mach. 3: facies, et color immutatus est. Tertio eminebant in cultu religionis: ideo dicitur, lapides sanctuarii dispersi sunt per caput platearum, diversarum gentium. 1 Mach. 4: tulerunt lapides contaminationis in locum immundum.
4:2
4:3
Hic prosequitur miseriam per partes: et primo ponit afflictionem obsidionis quantum ad famem; secundo civitatis captionem et destructionem, ibi, complevit dominus furorem suum; tertio civium captorum irrisionem, ibi, recedite polluti et cetera. Circa primum quatuor. Primo tangit famem parvulorum; secundo famem delicatorum, ibi, qui vescebantur voluptuose, interierunt in viis; tertio famem Deo consecratorum, ibi, candidiores nive; quarto immensam famem ipsarum matrum, ibi, manus mulierum misericordium coxerunt filios. Circa primum duo. Primo famem lactentium; secundo parvulorum et adolescentum, ibi, parvuli petierunt panem. Circa primum duo. Primo defectum lactis; secundo defectus effectum, ibi, adhaesit lingua lactentis ad palatum ejus, lamiae, monstra quaedam habentia corpora feminea, pedes equinos, a laniando dicta, quia filios suos laniant. Crudelis quasi struthio, de quo Job 39: induratur ad filios suos quasi non sint sui: frustra laboravit nullo timore cogente. Et comparantur his mulieres Jerusalem, non propter crudelitatem affectus, sed propter similitudinem actus: quia lac filiis non praebebant, quod erat ex defectu nutrimenti.
4:4
Hic ponit effectum, scilicet sitim puerorum: adhaesit lingua lactentis ad palatum ejus, propter siccitatem. Parvuli, qui jam crescentes solido cibo uti poterant, nec lacte egebant Amos 8: deficient virgines pulchrae, et adolescentes in siti. Supra 2: matribus suis dixerunt: ubi est triticum, et vinum?
4:5
Hic ponit famem delicate nutritorum: et primo ponit famis afflictionem; secundo ponit comparationem, ibi, et major effecta est iniquitas filiae populi mei peccato Sodomorum. Fames autem ostenditur duobus signis: morte, interierunt, et vilium comestione: qui nutriebantur in croceis, ab ore subtractis cibariis, amplexati sunt stercora; idest, avide sumpserunt vilia cibaria. Vel ad litteram. 4 Reg. 7. Simile Job 6: animae esurienti etiam amara dulcia esse videntur.
4:6
Hic exaggerat poenam in comparatione ad poenam Sodomorum: major effecta est: major in poena ostensa. Et major fuit culpa propter ingratitudinem, et propter sanctorum profanationem; et major poena, quia diuturnior. Ezech. 16: non fecit Sodoma soror tua, ipsa et filiae ejus, sicut fecisti tu, et filiae tuae. Matth. 11: terrae Sodomorum remissius erit in die judicii quam tibi. Job 9: si flagellat, occidat semel, et de poenis innocentum non rideat. Glossa: moraliter de peccato simulationis, quod est majus peccatum peccato Sodomorum. Contrarium est quod dicitur Isa. 3: super illud, peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt: in Glossa: secunda tabula post naufragium est peccatum abscondere. Ad quod dicitur, quod absconse peccare est conditio allevians. Peccatum vero simulationis vitium majus est, quando per hujusmodi quaeritur deceptio et gloria apud alios. Et quidem majus dicitur, non simpliciter, sed quantum ad effectum deceptionis, vel quantum ad materiam: quia circa spiritualia peccatur, in quibus qui falsitatem facit plus est accusandus quam qui violat numisma, ut dicit philosophus.
4:7
Hic describit famem consecratorum Deo, scilicet Nazaraeorum: de quorum consecratione legitur Num. 6. Et primo eorum pulchritudinem; secundo ex fame consecutam turpitudinem, ibi, denigrata est super carbones facies eorum; tertio ponit poenae comparationem, ibi, melius fuit occisis gladio quam interfectis fame. Ad pulchritudinem autem corporalem hominis requiritur aspectus decens quo ad hilaritatem vultus: et quantum ad hoc dicit: sapphyro pulchriores; qui quidem caelestis coloris existens mentem laetificat. Requiritur etiam debitus color duplex: scilicet rubor; et quantum ad hoc dicit, rubicundiores: et candor; et quantum ad hoc dicit, candidiores. Et quia, ut dicit philosophus, albus color maxime receptivus est aliorum, oportet quod sit candor sine macula; et quantum ad hoc dicit, nitidiores. Et sunt locutiones hyperbolicae, nec tamen falsae, quia figuratae, quibus aliud dicitur, et aliud significatur. Et, ad litteram, decori erant propter vitae munditiam et abstinentiam, sicut legitur de Daniele et sociis ejus. Deut. 33: benedictio ejus qui apparuit in rubo.
4:8
Hic ponit turpitudinem ex fame sequentem quantum ad coloris mutationem: denigrata est super carbones facies eorum, et non sunt agniti, propter deturpationem: et quantum ad desiccationem pinguedinis, adhaesit cutis eorum ossibus. Nahum 2: facies omnium sicut nigredo ollae, ubi est habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum. Job 7: cutis mea aruit.
Hic ponit comparationem, extabuerunt, defecerunt diu afflicti. Eccl. 30: melior est mors quam vita amara.
4:10
Hic ponit immensam famem matrum, quae prae nimietate famis filios suos comederunt. Supra 2: ergo ne comedent mulieres fructum suum, et parvulos suos?
4:11
Hic plangit captivitatem et destructionem civitatis: et primo ponit destructionem; secundo facti admirationem, ibi, non crediderunt reges terrae; tertio assignat destructionis rationem, ibi, propter peccata prophetarum. Complevit, poenam inducens, effudit, propter copiam, succendit ignem, propter poenae determinationem, quia civitas combusta fuit, fundamenta, quicquid forte; vel quia usque ad fundamenta domus destructae sunt. Deut. 32: ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad Inferni novissima.
Hic ostendit factum esse admirabile, quia prius erat incredibile: non crediderunt, quando erant in ea reges potentes, et divina protectione munita, hostis, apertus violenter, inimicus, latens fraudulenter. Isa. 23: quis cogitavit hoc super Tyrum quondam coronatam? Ibid. 30: subito dum non speratur venit contritio ejus.
Hic assignat rationem destructionis, ut admiratio cesset et primo praelatorum culpam: prophetarum et sacerdotum, qui populum gubernare debebant. Dan. 13: egressa est iniquitas a senioribus, qui videbantur regere populum.
4:14
Secundo ponit insufficientem emendam, quia abstinentes tantum ab ingressu templi, se satisfacere credebant: erraverunt, vagantes per plateas, caeci: excaecavit enim eos malitia eorum: Sap. 2. Intrare, templum, lacinias suas, vestes scissas ad modum joculatorum, a lacero laceras, dictas: in quo ostenditur quod a voluptatibus non cessabant. Vel secundum aliam litteram, lascivias, et planius est. Isa. 59: manus vestrae pollutae sunt sanguine, digiti vestri iniquitate. Vel potest exponi de illis qui excaecati corporaliter fuerunt ab hostibus capti, qui domos per se intrare non poterant, nisi ductoris fimbrias tenerent; et tenet se cum sequente.
4:15
Hic ponit civium captorum irrisionem ab hostibus: et primo improperat eis sanctorum prophanationem: clamaverunt, scilicet hostes, eis, scilicet Judaeis, recedite, in captivitatem de loco sancto, nolite tangere, sancta vos immundi. Lev. 21: omnis qui habuerit maculam de semine Aaron, non accedet offerre hostiam. Secundo improperat eis Dei indignationem quantum ad divini auxilii destitutionem: jurgati sunt, hostes contra Judaeos, et commoti, utrique isti objurgando, et illi dolendo ut inhabitet, Deus vos defendens. Psal. 70: dicentes: Deus dereliquit eum.
4:16
Et quantum ad poenae inflictionem, cum dicit: facies domini, praescientia, divisit, in gentes dispersit. Psalm. 34: divisi sunt ab ira vultus ejus. Tertio improperat eis seniorum irreverentiam, et sunt verba hostium cum Judaeis: facies sacerdotum non erubuerunt. Isa. 3. Tumultuabitur puer contra senem, et ignobilis contra nobilem. Vel possunt esse verba prophetae de hostibus.
4:17
Hic excludit evadendi facultatem, excludens quatuor per quae possent evadere. Primo auxilium amicorum: cum adhuc subsisteremus, expectaremus, auxilium nostrum vanum, scilicet Aegyptiorum. Isa. 30: Aegyptus frustra et vane auxiliabitur.
4:18
Secundo excludit propriarum virium: lubricaverunt; quasi, prae debilitate non poteramus firmiter stare, ac si viae essent tenebrosae et lubricae. Psal. 34: fiant viae illorum tenebrae et lubricum, et Angelus domini persequens eos. Jer. 23: viae illorum erunt quasi lubricum in tenebris. Et ideo appropinquavit finis, scilicet captivitatis, vel mortis, et tandem completi sunt dies nostri. Ezech. 7: finis venit, venit finis.
Tertio excludit fugae remedium. Tangit historiam hic quae dicitur Jer. ult., quod Chaldaei comprehenderunt Sedeciam fugientem per viam solitudinis locutio hyperbolica. Habac. 1: volabunt quasi aquila festinans.
4:20
Quarto excludit protectionem regum: spiritus oris nostri, quo respirabamus inter angustias, Christus dominus, Josias, captus est, interfectus est ab Aegyptiis, 4 Reg. 24, pro peccatis nostris, quia ipse justus erat. Vel potest exponi de Sedecia, secundum consequentiam historiae. Vel melius de Christo. Isa. 53: ipse vulneratus est propter iniquitates nostras in umbra, protectione. Cantic. 2: sub umbra illius, quem desideraveram, sedi.
4:21
Hic comminatur insultantibus, et praecipue Idumaeis: quibus primo comminatur; et secundo Judaeos consolatur, ibi, completa est iniquitas tua. Circa primum duo. Primo excludit laetitiam, gaude, irrisorie. 2 Reg. 1: nolite annuntiare in Geth, neque annuntietis in compitis Ascalonis. Filia Edom, plebs Idumaeorum, in terra Hus. Contra. Deut. 2: in possessionem Esau dedi montem Seir. Praeterea. Hus fuit primogenitus Nachor, Gen. 22. Et dicendum, quod non est mentio de homine Hus, sed de terra Hus, quae alio nomine dicitur Ausitidis, ut dicit Glossa. Jer. 25: cunctis regibus terrae Ausitidis, quae est in confinio Idumaeorum et Arabum. Secundo comminatur poenam: ad te quoque perveniet calix ira Dei, inebriaberis, miseria repleberis, nudaberis, spoliaberis omnibus bonis. Jerem. 49: ecce quibus non erat judicium ut biberent calicem, bibentes bibent.
4:22
Hic consolatur Judaeos: et primo ex eorum liberatione: completa est iniquitas tua, poenis purgata, non addet, pro peccatis praeteritis, nisi peccata iteres. Isa. 40: completa est malitia ejus, dimissa est iniquitas illius. Secundo ex hostium punitione. Visitabit, quasi judex, vel ipsas inquirens vindictas, discooperiet, manifestans per poenas. Jerem. 49: ego discooperui Esau, revelavi abscondita ejus.
4:3
… ricorre 26 volte nella versione biblica dei Settanta (Volg. draco), ove traduce 12 volte l'ebr. tannin (2 volte tannim: Ex. 29, 3; 32, 2), 5 volte lišejáthán (v. LEVIATHAN), 2 volte náhás («serpente»), le altre volte a torto tan «sciacallo» (anche in Lam. 4, 3, Volg. lamiae), kēphír «leoncino», péthen «vipera», 'attúr «becco». …
4:4
FRACTIO PANIS (ἘΛΑ͂ΣΙΣ ΤΟΥ͂ ΔΡΥ͂ΣΟΥ)
Espressioni simili si trovano nel Vecchio Testamento (Is. 58, 7; Ier. 16, 6-7; Lam. 4, 4; Ez. 18, 7, 16) e in parte riflettono il pensiero dei Giudei, presso i quali il rito di spezzare il pane, compiuto dal padre di famiglia all'inizio di un pasto in comune, rivestiva …
4:20
… 8; 84, 10; 89, 39, 52; 132, 10, 17 (il plurale, in Ps. 105, 15 e I Par. 16, 22, è un caso unico); Is. 45, 1; Hab. 3, 13. Questo nome regale māfiah χριστός è usato 2 volte per Saul, 1 volta per Salomone (II Par. 6, 42), 1 volta per Sedecia (Lam. 4, 20), 1 volta (analogicamente) per Ciro (Is. 45, 1), ma quasi sempre per David, idealizzato fin da I Sam. 2, 10, 35 in strumento della salvezza di Dio. Compare 2 volte l'Unto per eccellenza, …
4:21
… VI). La descrizione del crollo di Gerusalemme (10-14) piuttosto che ad antecedenti devastazioni fa pensare alla distruzione totale da parte di Nabucodonosor nel 587, quando, secondo Lam. 4, 21 ed Ez. 25, 11; 35, 5-15, Edom plaudi e si arricchì delle spoglie. …
I. a) Secondo lo stile dei Settanta (cf. Soph. 3, 14; Ioel 2, 21; Zach. 9, 9; Lam. 4, 21) e la costante interpretazione dei Padri greci, l'« umil saluto » dell'angelo: γάρε, κεχαρισμένη (in ebraico probabilmente ronni mūhanhāh), esprime un invito alla gioia propria della …
… Il suo paese è 'Uš, regione tra Edom e l'Arabia settentrionale, come può dedursi da Ier. 25, 20-24; Lam. 4, 21 ed esplicitamente afferma l'aggiunta della versione greca Iob 42, 17; concordano ancora in tal senso le indicazioni sugli amici di G. (Iob 2, 11): Eliphaz (v.) di Theman, regione …
HUS (ebr. Uš). - Regione («terra di H.»), patria di Giobbe (Iob 1, 1). Poiché Gen. 36, 28 pone H. tra i discendenti di Seir, e Lam. 4, 21 congiunge H. con Edom, la «terra di H.» è da porsi nel territorio di Edom, ai confini tra questa e l'Arabia.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.