Ierusalem for reiecting Gods admonitions shal be destroyed, 7. Christ being risen from death; the Iewes persecuting the faithful shal be reiected, miserably destroyed, 9. and the Gentils called. 11. So his Church shal floorish. 13. and at last the Iewes shal be conuerted.
1Woe to the provoking and redeemed city, the dove.Guai a te, città, che provochi l'ira, e fosti riscattata, o colomba.VVO TO thee thou prouoking, and redemed citie, the doue.Væ provocatrix, et redempta civitas, columba ! 2She hath not hearkened to the voice, neither hath she received discipline: she hath not trusted in the Lord, she drew not near to her God.Ella non ha ascoltato chi le parlava, e non ha abbracciate le ammonizioni; non pose sua fidanza nel Signore, e non si accostò al suo Dio.She hath not heard the voice, and she hath not receiued discipline: she hath not trusted in our Lord, to her God she hath not approched.non audivit vocem, / et non suscepit disciplinam; / in Domino non est confisa, / ad Deum suum non appropinquavit. 3Her princes are in the midst of her as roaring lions: her judges are evening wolves, they left nothing for the morning.I suoi principi in mezzo a lei come lioni, che mandan ruggiti: i suoi giudici lupi della sera, non lasciano nulla pel di dipoi.Her princes in the middes of her as lions roarnig: her iudges wolues in the euening, left nothing for the morning.Principes ejus in medio ejus quasi leones rugientes; / judices ejus lupi vespere, non relinquebant in mane. 4Her prophets are senseless, men without faith: her priests have polluted the sanctuary, they have acted unjustly against the law.I suoi profeti, uomini furiosi, e infedeli: i suoi sacerdoti hanno profanato il santuario, hanno fatto violenza alla legge.Her prophets madde, men vnfaythful: her priests haue polluted the holie, they haue done vniustly agaynst the law.Prophetæ ejus vesani, viri infideles; / sacerdotes ejus polluerunt sanctum, / injuste egerunt contra legem. 5The just Lord is in the midst thereof, he will not do iniquity: in the morning, in the morning he will bring his judgment to light, and it shall not be hid: but the wicked man hath not known shame.Il Signore giusto, che è in mezzo a lei, non farà cosa ingiusta: di buon mattino, di buon mattino egli metterà alla luce il suo giudizio, e questo non sarà ascoso; ma l'iniquo non sa, che sia aver rossore.Our iust Lord in the middes therof wil not doe iniquitie: in the morning in the morning he wil geue his iudgement into light, and it shal not be hid: but the wicked man hath not knowen the confusion.Dominus justus in medio ejus non faciet iniquitatem; / mane, mane judicium suum dabit in lucem, et non abscondetur; / nescivit autem iniquus confusionem. 6I have destroyed the nations, and their towers are beaten down: I have made their ways desert, so that there is none that passeth by: their cities are desolate, there is not a man remaining, nor any inhabitant.Io ho disperse le genti, e son rimase atterrate le loro fortezze: ho rendute deserte le loro contrade, né anima ormai vi passa, son desolate le loro città, non restandovi testa, né abitatore veruno.I haue destroyed the Gentils, & their corners are dissipated: I haue made their wayes desert, whiles there is none that passeth by: their cities are desolate, not a man remayning, nor any inhabiter.Disperdidi gentes, / et dissipati sunt anguli earum; / desertas feci vias eorum, / dum non est qui transeat; / desolatæ sunt civitates eorum, / non remanente viro, neque ullo habitatore.
7I said: Surely thou wilt fear me, thou wilt receive correction: and her dwelling shall not perish, for all things wherein I have visited her: but they rose early, and corrupted all their thoughts.E dissi: Tu pur mi temerai, e abbraccerai l'ammonizione, affinchè non vada in rovina la tua casa per ragion di tutte le colpe, per le quali ti visitai. Questi però ogni studio posero in corrompere tutti i loro affetti.I sayd: Neuertheles thou shalt feare me, thou shalt receiue discipline: and her habitation shal not perish for al thinges, wherin I haue visited her: but yet rysing early they corrupted al their cagitations. •.Dixi: Attamen timebis me, / suscipies disciplinam; / et non peribit habitaculum ejus, / propter omnia in quibus visitavi eam: / verumtamen diluculo surgentes corruperunt omnes cogitationes suas. 8Wherefore expect me, saith the Lord, in the day of my resurrection that is to come, for my judgment is to assemble the Gentiles, and to gather the kingdoms: and to pour upon them my indignation, all my fierce anger: for with the fire of my jealousy shall all the earth be devoured.Per la qual cosa, aspettami, dice il Signore, al giorno futuro di mia risurrezione; perocché mia volontà si è di congregare le genti, e di riunire i reami, e sopra costoro verserò il mio sdegno, e tutta l'ira, e il furor mio; perocché dal fuoco del mio zelo sarà divorata tutta la terra.Wherfore expect me, sayth our Lord, in the day of my resurrection til hereafter, because my iudgement to assemble the Gentils, and to gather kingdomes: & to powre vpon them mine indignation, al the wrath of my furie: for in the fyre of my ielousie shal al the earth be deuoured.Quapropter exspecta me, dicit Dominus, / in die resurrectionis meæ in futurum: / quia judicium meum ut congregem gentes, / et colligam regna, / et effundam super eos indignationem meam, / omnem iram furoris mei: / in igne enim zeli mei devorabitur omnis terra. 9Because then I will restore to the people a chosen lip, that all may call upon the name of the Lord, and may serve him with one shoulder.Allora renderò a' popoli pure le labbra, affinchè tutti invochino il nome del Signore, e a lui servano sotto un sol giogo,Because c then wil I restore to the peoples, a chosen lippe, that al may inuocate in the name of the Lord, & may serue him with one shoulder.Quia tunc reddam populis labium electum, / ut invocent omnes in nomine Domini, / et serviant ei humero uno. 10From beyond the rivers of Ethiopia, shall my suppliants, the children of my dispersed people, bring me an offering.Di là dai fiumi dell'Etiopia verranno i miei adoratori, i figliuoli del disperso mio popolo porteranno a me i loro doni.Beyond the riuers of Aethiopia, thence shal my suppliants the children of my dispersed bring me a gift.Ultra flumina Æthiopiæ, inde supplices mei; / filii dispersorum meorum deferent munus mihi.
11In that day thou shalt not be ashamed for all thy doings, wherein thou hast transgressed against me for then I will take away out of the midst of thee thy proud boasters, and thou shalt no more be lifted up because of my holy mountain.In quel giorno tu non avrai da arrossirti per tutte le novità, colle quali oltraggiasti me; perocché allora io torre di mezzo a te color, che nudriscono il tuo orgoglio, e non anderai più superba per ragione del mio monte santo.In that day thou shalt not be confounded vpon al thine inuentions, wherin thou hast preuaricated against me: because then wil I take away out of the middes of thee the loftie speakers of thy pride, & thou shalt adde no more to be exalted in my holie mount.In die illa non confunderis super cunctis adinventionibus tuis, / quibus prævaricata es in me, / quia tunc auferam de medio tui magniloquos superbiæ tuæ, / et non adjicies exaltari amplius in monte sancto meo. 12And I will leave in the midst of thee a poor and needy people: and they shall hope in the name of the Lord.E in mezzo a te lascerò un popolo povero, ed umile, il quale porrà sua speranza nel nome del Signore.And I wil leaue in the middes of thee a people poore and needie: & they shal hope in the name of our Lord.Et derelinquam in medio tui populum pauperem et egenum: / et sperabunt in nomine Domini. 13The remnant of Israel shall not do iniquity, nor speak lies, nor shall a deceitful tongue be found in their mouth: for they shall feed, and shall lie down, and there shall be none to make them afraid.Le reliquie d'Israele non faranno ingiustizia, e non diranno bugia, e non avranno in bocca una lingua ingannatrice; perocché elle avran buone pasture, e goderanno riposo, né alcuno farà ad essi paura.The remnāt of Israel shal not doe iniquitie, neyther shal they speake leasing, and deceitful tongue shal not be found in their mouth: because they shal feede, and shal lie downe, and there shal be none to make them afrayd.Reliquiæ Israël non facient iniquitatem, / nec loquentur mendacium, / et non invenietur in ore eorum lingua dolosa, / quoniam ipsi pascentur, et accubabunt, / et non erit qui exterreat. 14Give praise, O daughter of Sion: shout, O Israel: be glad, and rejoice with all thy heart, O daughter of Jerusalem.Canta inni, o figliuola di Sion giubila, o Israele, rallegrati, ed esulta di tutto cuore, o figliuola di Gerusalemme.Prayse ô daughter of Sion: make iubilation Israel: be glad, & reioyce in al thy hart ô daughter of Ierusalem.Lauda, filia Sion; jubila, Israël: / lætare, et exsulta in omni corde, filia Jerusalem.
15The Lord hath taken away thy judgment, he hath turned away thy enemies: the king of Israel, the Lord, is in the midst of thee, thou shalt fear evil no more.Il Signore ha tolta via la tua dannagione, ha discacciati i tuoi nemici. Il Signore Re d'Israele sta in mezzo a te, tu non temerai più verun male.Our Lord hath taken away thy iudgement, he hath turned away thine enemies: the king of Israel our Lord in the middes of thee, thou shalt feare euil no more.Abstulit Dominus judicium tuum; / avertit inimicos tuos. / Rex Israël Dominus in medio tui: / non timebis malum ultra. 16In that day it shall be said to Jerusalem: Fear not: to Sion: Let not thy hands be weakened.In quel giorno si dirà a Gerusalemme: Non temere: non s'infiacchiscano le tue braccia, o Sionne.In that day it shal be sayd to Ierusalem: Feare not: to Sion, let not thy handes be dissolued.In die illa dicetur Jerusalem: / Noli timere; Sion: Non dissolvantur manus tuæ. 17The Lord thy God in the midst of thee is mighty, he will save: he will rejoice over thee with gladness, he will be silent in his love, he will be joyful over thee in praise.Il Signore, il Dio tuo forte sta in mezzo a te: egli ti salverà: in te egli troverà il suo gaudio, e la sua allegrezza: sarà fermo nella sua dilezione, esulterà, e celebrerà le tue lodi.Our Lord thy God in the middes of thee strong, he wil saue: he wil reioyce vpon thee in gladnes, he wil be silent in his loue he wil be ioyful vpon thee in prayse.Dominus Deus tuus in medio tui fortis, ipse salvabit: / gaudebit super te in lætitia, / silebit in dilectione sua, / exsultabit super te in laude. 18The triflers that were departed from the law, I will gather together, because they were of thee: that thou mayest no more suffer reproach for them.Ragunerò que' vani uomini, che aveano abbandonata la legge, perché erano de' tuoi, affinchè tu non patisca più confusione per causa loro.The triflers that were departed from thee, I wil gather together, because they were of thee: that thou mayst no more haue reproch for them.Nugas, qui a lege recesserant, / congregabo, quia ex te erant: / ut non ultra habeas super eis opprobrium. 19Behold I will cut off all that have afflicted thee at that time: and I will save her that halteth, and will gather her that was cast out: and I will get them praise, and a name, in all the land where they had been put to confusion.Ecco, che io porrò a morte tutti quelli, che in quel tempo ti hanno data afflizione; e salverò quella, che zoppicava, e richiamerò quella, che fu ripudiata; e darò loro gloria, e nome in tutti que' luoghi, dove ebbero ignominia.Behold I wil kil al that haue afflicted thee at that time: and I wil saue the halt, & her that was cast out I wil gather: and I wil make them into prayse, and into name, in al the land of their confusion.Ecce ego interficiam omnes qui afflixerunt te in tempore illo: / et salvabo claudicantem, / et eam quæ ejecta fuerat congregabo: / et ponam eos in laudem, et in nomen, / in omni terra confusionis eorum,
20At that time, when I will bring you: and at the time that I will gather you: for I will give you a name, and praise among all the people of the earth, when I shall have brought back your captivity before your eyes, saith the Lord.In quel tempo, quand'io vi avrò ricondotti, e quando vi avrò raunati, farò che abbiate un nome, e abbiate laude da tutti i popoli della terra, allorché dalla schiavitudine vostra vi vedrete disciolti da me, dice il Signore.In that time, when I wil bring you: and in the time, that I wil gather you: for I wil geue you into a name, and into prayse to al the people of the earth, when I shal conuert your captiuitie before your eyes, saith our Lord.in tempore illo quo adducam vos, / et in tempore quo congregabo vos. / Dabo enim vos in nomen, / et in laudem omnibus populis terræ, / cum convertero captivitatem vestram coram oculis vestris, / dicit Dominus.
3:1
Calmet
Dove. Jerusalem is upbraided, and then comforted. She had been treated like a spouse, a dove; and yet proved faithless. (Calmet)
Haydock
Hebrew, "Woe to the famous, and defiled, and oppressing city." Septuagint agree with us, if we only exchange famous for provoking. (Haydock)
Menochius
After being redeemed from Egypt, the Jews ungratefully follow idols, Osee 7:11. (Menochius)
Worthington
Jerusalem having been freely chosen and favoured above other places, and still provoking God, cannot escape a severe chastisement. (Worthington)
3:2
Lord. She had recourse rather to the princes of Assyria and of Egypt, which proved her ruin.
3:3
Calmet
Evening. Septuagint, "Arabian," Habacuc 1:8. Such was the state of the kingdom before the reform of Josias. (Calmet)
3:4
Haydock
Senseless. Protestants, "light," or (Haydock) windy and inconstant. There were too many false prophets (Calmet) during the minority of Josias. (Haydock)
3:5
Morning. Speedily he will punish the guilty before all.
Calmet
Shame. He is hardened. (Calmet)
Calmet
Septuagint, "and not injustice for victory." Grabe substitutes contention. God is just, (Haydock) even when he takes vengeance. (Calmet)
3:6
Calmet
Towers. Literally, "angles," (Haydock) the chiefs, or to the very last, Job 38:6., and Zacharias 10:4. The nations have been punished for an example. But you do not take warning. (Calmet)
3:7
Haydock
But. Septuagint, "be prepared, rise early, all their grapes are corrupt." (Haydock)
Calmet
I had reason to expect an amendment, when so many nations had perished before their eyes. (Calmet)
They however sinned out of malice, and strove to provoke me in all their ways.
3:8
Haydock
To come. Septuagint, "for a witness." (Haydock)
Worthington
About forty years after Christ's resurrection, the Jews for the most part continuing obstinate, Titus ruined their city; which is a figure of the world's destruction, and of the eternal punishment of the wicked. (Worthington)
3:9
Calmet
Chosen. Symmachus, "pure." (Calmet)
Theodoret
Idols shall not be mentioned. (Theodoret)
Calmet
All people shall know and adore the Lord, which was verified only after Christ's coming. (Calmet)
Septuagint, "for then I will change again for the peoples, language to its own kind," (Haydock) which Origen, (contra Cels. viii.) and the Jews in St. Jerome, explain of the days of the Messias, when the confusion of Babel shall cease. But this is forced: it suffices that people unite in faith and obey the Church.
Calmet
Shoulder, like people carrying a burden. Septuagint, "under one yoke." After the captivity the Jews were more obedient and faithful, as the more corrupt remained behind the Euphrates, or were cut off in the last wars. Yet the synagogue was never so pure as the Christian Church, even in the worst times. (Calmet)
Worthington
All nations shall worship God in unity of faith, and courageously submit to the gospel. (Worthington)
3:10
3:11
Haydock
Doings. Literally, "inventions," of religion of thy own choice. (Haydock)
Thy past offenses shall be obliterated, and thou shalt commit nothing of the kind any more. Those proud spirits who caused thee to dislike my law, and who set up idols in my temple shall disappear.
Haydock
Mountain. The temple shall be destroyed, that all may know that I am attached to virtue alone, (Calmet) and not to any edifice or place. (Haydock)
Menochius
They trusted too much to the temple, Jeremias 7:4. (Menochius)
3:12
Haydock
Poor in spirit. (Haydock)
Calmet
Hebrew, "meek and extenuated," who trust not in themselves. This is the character of true Christians. The few Jews who remained in the country, or who returned from Babylon, might well represent them, being poor and dependent. The disciples of Christ contemned riches, and were resolute only where virtue was at stake. (Calmet)
Menochius
They were instructed by poor fishermen taught by God. (Menochius)
3:13
Israel. They shall be more submissive, and afraid of yielding to idolatry. Yet the synagogue was far from the perfection of primitive Christianity, or even from that of many pious souls in these days of relaxation.
Calmet
Afraid. The Jews were not much molested till the time of Epiphanes, nor was the country ravaged as it had been, Micheas 2:12. This peace is however of a spiritual nature, granted by Christ to those who fight against their passions, John 14:27. (Calmet)
Menochius
They shall feed on the word of God and on the blessed Eucharist. (Menochius)
3:15
Haydock
Judgment, or "condemnation." Septuagint, "iniquities," (Calmet) nailing to the cross the handwriting that was against thee. (Haydock)
Calmet
God does not treat thee with rigour. He will be thy king. The Jews had no king for a long time. But the true Israel, of whom the prophet speaks, is continually ruled and fed by Jesus Christ, who imparts his graces abundantly. (Calmet)
3:17
Menochius
Silent; constant. (Menochius)
Calmet
He will accuse thee no more. Can this be understood of the Jews, who have been cast off till the fulness of the Gentiles enter the Church? [Romans 11:25.] To the latter all this must be applied. Few prophets inveighed against the crimes of the captives after their return. (Calmet)
Haydock
But this must be deemed a punishment, unless the crimes were also removed. (Haydock)
3:18
St. Jerome
Triflers. Literally, "trifles;" nugas. Hebrew nugi, (Haydock) which is almost Latin. (St. Jerome)
Worthington
These vain nothings, (Calmet) men who were of light dispositions, scoffers at Christ, shall be converted and honour him. (Worthington)
Haydock
Septuagint, 17. "he will renew thee in his love, and will exult over thee in joy, as on a festival day: (18) and I will bring back thy bruised ones. Woe to him that has reproached her." Aquila likewise renders by woe, or eju, oh, oi, using it as an exclamation, though not of sorrow. Yet the term signifies, they were. (St. Jerome) (Haydock)
Calmet
Hebrew literally, "I have gathered those who were in grief for a time. They were of thee. Shame was upon them like a heavy load;" or, "they were grieved on account of the festivals disused. They were like an offering rejected," with disgrace. (Calmet)
They lamented that they could no longer observe the solemn festivals, and this was to the pious a most intolerable burden, while libertines seem to feel as great a misery in the observance.
3:19
Haydock
Cut. Septuagint, "do in thee, for thy sake at," etc. (Haydock)
Calmet
Halteth, and have no children, (Micheas 4:7.) denoting the Gentiles. (Calmet)
St. Jerome
Septuagint, "squeezed out," like grapes, being in distress. (St. Jerome)
Where. Septuagint, "and they shall be ashamed at," etc.
3:20
Haydock
Bring. Septuagint, "do good to you." (Haydock)
Haydock
Praise. All shall speak well of you who have been lately dishonoured, when I shall take both Gentiles and Jews for my spouse after the captivity, which seems present, (Calmet) it is so certain. (Haydock)
Menochius
Captivity, under satan and sin. (Menochius)
3:20
THE PROPHECY OF AGGEUS
AGGEUS was one of those that returned from the captivity of Babylon, in the first year of the reign of king Cyrus. He was sent by the Lord, in the second year of the reign of king Darius, the son of Hystaspes, to exhort Zorobabel the prince of Juda, and Jesus the high priest, to the building of the temple; which they had begun, but left off again through the opposition of the Samaritans. In consequence of this exhortation they proceeded in the building and finished the temple. And the prophet was commissioned by the Lord to assure them that this second temple should be more glorious than the former, because the Messiah should honour it with his presence: signifying withal how much the church of the New Testament should excel that of the Old Testament.
3:1
Ierusalem vvithout proper merites preferred by Gods special grace before al other places sanctified, adorned, protected most singularly, yet stil prouoked him to vvrath contemning his admonitions, and persisting and multiplying sinnes, can not but at last be seuerely punished.
3:3
Ezec ••. Mich. •.
3:5
bring.
3:8
About 40. yeares after Christs resurrection the most part of the Ievves persisting obstinate vvere brought to maruelous distresse and miseries vvhen Titus tooke & destroyed Ierusalem which is also a figure of the destruction of this vvorld, and of eternal punishment of the vvicked.
3:13
Al nation. shal inuocate one God in a chosen lippe or tongue, in vnitie of fayth and vvith one shoulder of fortitude beare the yoke and burden of Christian life. made svvete and light by Christs grace.
3:18
Men of light conuersation, & contemners of Christ shal also be conuerted, become graue & greatly honour him.
3:1
Anonymous A Treatise Against the Heretic Novatian by an Anonymous Bishop 5
… that is, the illustrious and redeemed city receives not teaching, and trusted not in the Lord.”
3:7
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.72
… I will also leave in the midst of thee an afflicted and poor people, and they shall trust in the name of the Lord . The remnant of Israel shall not do iniquity, nor speak lies; neither shall a deceitful tongue be found in their mouth: for they shall feed and lie down, and none shall make them afraid.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
6. But what says Zephaniah in the person of Christ to the disciples? Prepare thyself, be rising at the dawn: all their gleaning is destroyed
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… But, further, the Divine Being is the fountain of all virtue. Therefore, those who have parted with evil will be united with Him; and so, as the Apostle says, God will be “all in all
3:8
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Advantage of Patience 21
… for my judgment is to the congregations of the nations, that I may take hold on the kings, and pour out upon them my fury.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.107
… but wait for the Lord, that He may be thy help.” Also elsewhere: “To me belongeth vengeance; I will repay, saith the Lord.” Also in Zephaniah: “Wait on me, saith the Lord, in the day of my rising again to witness; because my judgment is to the congregations of the Gentiles, that I may take kings, and pour out upon them my anger.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Life of Constantine 4.45
… I myself too, unworthy as I was of such a privilege, pronounced various public orations in honor of this solemnity, wherein I partly explained by a written description the details of the imperial edifice, and partly endeavored to gather from the prophetic visions apt illustrations of the symbols it displayed.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
And farther on in the same context of Scripture He says, Therefore wait thou for Me, saith the Lord, until the day of My Resurrection at the Testimony
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.33
For the present I shall put down those predictions about Christ by the prophet Zephaniah, who prophesied with Jeremiah. “Wait ye upon me, saith the Lord, in the day of my resurrection, in the future; because it is my determination to assemble the nations, and gather together the kingdoms.”
3:9
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
7. And who then is this, and what is the sign of Him that rises? In the words of the Prophet that follow in the same context, He says plainly, For then will I turn to the peoples a language
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.33
… for then I will take away from thee the haughtiness of thy trespass; and thou shalt no more magnify thyself above thy holy mountain. And I will leave in thee a meek and humble people, and they who shall be left of Israel shall fear the name of the Lord.”
3:10
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… since, after the Resurrection, when the Holy Ghost was sent forth the gift of tongues was granted, that they might serve the Lord under one yoke . And what other token is set forth in the same Prophet, that they should serve the Lord under one yoke? From beyond the rivers of Ethiopia they shall bring me offerings
3:14
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.16
16. Be of good courage, O Jerusalem; the Lord will take away all thine iniquities
3:19
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 11
… then He declares, I will recompense them. But now He saith, “Their leaves shall not fade.” This meaneth, that every word which proceedeth out of your mouth in faith and love shall tend to bring conversion and hope to many. Again, another prophet saith, “And the land of Jacob shall be extolled above every land.”
3:1
1. VAE PROVOCATRIX! — Hebraice morea, id est amaricatrix, quae scilicet Deum maritum tuum adulterando amaricas, id est irritas et provocas ad bilem: haec enim amara est et fellea. Unde Chaldaeus vertit: Quae multiplicat ira provocationem; Tigurina: Vae rebellanti! Radix enim mara significat amaricare, amarum facere, offendere, rebellare. Unde Noemi: "Ne, inquit, vocetis me Noemi (id est pulchram), sed vocate me Mara (id est amaram), quia amaritudine valde replevit me Omnipotens," Ruth I, 20. Pagninus et recentiores non verbotenus, sed rem et sensum reddunt, dum vertunt: Vae faedatae, vae pollutae! Nam ideo erat amaricatrix Dei, quia faedata et polluta sceleribus. Septuaginta vertunt: Vae illustris! alii: Vae monstrosa! Nam morea deducunt a radice raa, id est vidit, q. d. Vae Hierosolymae, quae insignis et monstrosa est sceleribus, puta adulteriis, id est idololatriis, ideoque Deo sponso suo infida et rebellis, eum ad amaritudinem et iracundiam provocat! Alludit vox morea ad montem Moria, id est visionis, vel illustrem, qui erat Hierosolymis, de quo dixi Genes. XXII, 14, q. d. O Jerusalem tempore Abrahae et Isaac, mihi fidelium et obedientium usque ad mortem, fuisti mons Moria, id est visionis coelestis: at nunc infidelis, per inobedientiam et apostasiam facta es morea, id est amara et amaricatrix. ET REDEMPTA. — Ita vertunt quoque Chaldaeus et Septuaginta, gaal enim significat redimere. Recentiores Rabbini, et eos secuti Pagninus et Tigurina vertunt, inquinata, vel contaminata: utrumque enim significat gaal: alludit enim ad galal, id est volvere, revolvere: inde enim gaal significat rem alio devolutam ad se revolvere, id est redimere: rursum, rem in sanguine menstruo, stercore, aliave re immunda volutare, volvere et revolvere, hoc est inquinare et contaminare, uti adultera Jerusalem se in sordibus idololatriae cum variis diis Gentium volutabat et inquinabat. Nostra versio uti magis propria, ita efficacior et nervosior est. Taxat enim Jerusalem, eamque arguit ingratitudinis, quod cum a Deo redempta esset ex Aegypto, et liberata a duro jugo et servitute Pharaonis tempore Mosis; aeque ac Philistinorum, Ammonitarum, Moabitarum, aliarumque gentium tempore Judicum, Davidis et Salomonis, Deum tamen sua idololatria et peccatis saepe gravissime ad indignationem concitarit, et in dies concitet. COLUMBA. — Ita Hebraeum iona, vertunt quoque Septuaginta et S. Hieronymus in Comment. At Chaldaeus, Rabbini, et eos secuti Pagninus, Tigurina et Vatablus vertunt, molestatrix, quae pauperes vexat, spoliat, opprimit, a radice iana, id est laborare fecit, afflixit, oppressit. Aptius Noster vertit, columba: huic enim Israelem 1. Vae provocatrix, et redempta civitas, columba! 2. Non audivit vocem, et non suscepit disciplinam: in Domino non est confisa, ad Deum suum non appropinquavit. 3. Principes ejus in medio ejus quasi leones rugientes: judices ejus lupi vespere, non relinquebant in mane. 4. Prophetae ejus vesani, viri infideles: sacerdotes ejus polluerunt sanctum, injuste egerunt contra legem. 5. Dominus justus in medio ejus non faciet iniquitatem: mane, mane judicium suum dabit in lucem, et non abscondetur: nescivit autem iniquus confusionem. 6. Disperdidi gentes, et dissipati sunt anguli earum: desertas feci vias eorum, dum non est qui transeat: desolatae sunt civitates eorum, non remanente viro, neque ullo habitatore. 7. Dixi: Attamen timebis me, suscipies disciplinam: et non peribit habitaculum ejus, propter omnia in quibus visitavi eam: verumtamen diluculo surgentes corruperunt omnes cogitationes suas. 8. Quapropter exspecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in futurum, quia judicium meum ut congregem gentes, et colligam regna: et effundam super eos indignationem meam, omnem iram furoris mei: in igne enim zeli mei devorabitur omnis terra. 9. Quia tunc reddam populis labium electum, ut invocent omnes in nomine Domini, 1. VAE PROVOCATRIX! — Hebraice morea, id est amaricatrix, quae scilicet Deum maritum tuum adulterando amaricas, id est irritas et provocas ad bilem: haec enim amara est et fellea. Unde Chaldaeus vertit: Quae multiplicat irae provocationem; Tigurina: Vae rebellanti! Radix enim mara significat amaricare, amarum facere, offendere, rebellare. Unde Noemi: «Ne, inquit, vocetis me Noemi (id est pulchram), sed vocate me Mara (id est amaram), quia amaritudine valde replevit me Omnipotens,» Ruth 1, 20. Pagninus et recentiores non verbotenus, sed rem et sensum reddunt, dum vertunt: Vae faedatae, vae pollutae! Nam ideo erat amaricatrix Dei, quia faedata et polluta sceleribus. ET REDEMPTA. — Ita vertunt quoque Chaldaeus et Septuaginta, gaal enim significat redimere. Recentiores Rabbini, et eos secuti Pagninus et Tigurina vertunt, inquinata, vel contaminata: utrumque enim significat gaal: alludit enim ad galal, id est volvere, revolvere: inde enim gaal significat rem alio devolutam ad se revolvere, id est redimere: rursum, rem in sanguine menstruo, stercore, aliave re immunda volutare, volvere et revolvere, hoc est inquinare et contaminare, uti adultera Jerusalem se in sordibus idololatriae cum variis diis Gentium volutabat et inquinabat. Nostra versio uti magis propria, ita efficacior et nervosior est. Taxat enim Jerusalem, eamque arguit ingratitudinis, quod cum a Deo redempta esset ex Aegypto, et liberata a duro jugo et servitute Pharaonis tempore Mosis; aeque ac Philistinorum, Ammonitarum, Moabitarum, aliarumque gentium tempore Judicum, Davidis et Salomonis, Deum tamen sua idololatria et peccatis saepe gravissime ad indignationem concitarit, et in dies concitet. COLUMBA. — Ita Hebraeum iona, vertunt quoque Septuaginta et S. Hieronymus in Comment. At Chaldaeus, Rabbini, et eos secuti Pagninus, Tigurina et Vatablus vertunt, molestatrix, quae pauperes vexat, spoliat, opprimit, a radice iana, id est laborare fecit, afflixit, oppressit. Aptius Noster vertit, columba: huic enim Israelem
3:2
2. Non audivit vocem — Dei per me aliosque Prophetas eam invitantis ad poenitentiam et reconciliationem: sicut columba ab aucupe inescata et seducta non audit vocem et sibilum sui heri, eam revocantis ad columbarium. Ita Chaldaeus, Hugo et Vatablus. In Domino non est confisa. — Hebraeus: Non speravit in Domino, q. d. Jerusalem spes suas non reposuit in Deo, sed in suis opibus, viribus, principibus, populis, sociis, quasi iis esset invicta, et satis munita contra Chaldaeos aliosque hostes. Ideo Deus permisit eam ab illis capi et vastari, ut ostenderet inanes fuisse ejus spes, et ut puniret ejus diffidentiam in Deum, Deique neglectum. Moraliter, disce hic esse gravem Dei injuriam, valdeque eum pungere, si illi non fidamus, spemque nostram ab eo avertamus, et defigamus in creaturis. Haec enim diffidentia oritur ex defectu fidei, quod scilicet fide viva non credamus Deum esse omnipotentem, summe providum et beneficum, quodque ipse possit et velit nos juvare, si ejus opem imploremus, quodque ipsi praeponamus homines, vel alias creaturas, quasi illae magis vel possint, vel velint nobis opitulari: quae sane persuasio infidelis est, et contumeliosa Deo. Quocirca Deus eam punire solet, ac facere ut creaturae in quas speravimus, nos deserant, fallant, imo oppugnent et evertant. Ex adverso prosperat eos, qui spes suas in ipso defigunt; quia «nullus speravit in Domino, et confusus est,» Eccli. II, 11. Quocirca Jeremias cap. XVII, 5: «Maledictus, ait, homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus. Erit enim quasi myricae in deserto, et non videbit cum venerit bonum: sed habitabit in siccitate in deserto, in terra salsuginis et inhabitabili. Benedictus vir, qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus,» etc. Vide ibi dicta. Ita Psaltes: «In te, inquit, Domine, speravi, non confundar in aeternum.» Ita S. Barbara, virgo fragilis et tenera, cum pectinibus ferreis horrende a carnifice laceraretur, et faculis ardentibus ustularetur, corde et oculis in coelum defixis, Christum sponsum suum invocans, aiebat: «O bone Jesu, tu vides secretum cordis mei, quod in te solo spem meam defixi: non ergo me deseras; quia sine te sum debilis et infirma, tecum autem sum fortis et robusta. Omnia enim possum in te, qui me confortas.» Eadem fuit spes, vox et oratio in tormentis martyrum omnium, quae eos fecit insuperabiles, ac ignibus, leonibus, ungulis et catastis fortiores et celsiores. AD DEUM SUUM NON APPROPINQUAVIT, — ut in eum speraret, eum invocaret, illi obediret, illum amaret, qui est summum bonum suum et nostrum. Ita Plato, dialogo qui inscribitur Philebus, non aliud docet, quam felicitatem in eo versari, ut ad Deum propius accedamus, ab eoque verum bonum hauriamus, itaque fiamus divini et Deo simillimi: accedere autem nos ad Deum, per virtutem. Nam Deus, inquit ipse, est summum bonum, cujus hae sunt conditiones, ut sit sibi sufficiens, caeterisque omnia suppeditans, perfectum, pulchrum, consentaneo ordine constitutum, rerum omnium finis, ac proinde ab omnibus eligendum et expetendum. Qui ergo a Deo recedit, recedit a bono, accedit ad malum, puta ad peccatum, mortem, diabolum et infernum.
3:3
3. Principes. — Quod vers. 4 dixit de toto, puta Jerusalem totam esse corruptam et sceleratam, hic per partes explicat, incipitque ab ejus capite, puta a primoribus, tum saecularibus, tum ecclesiasticis; ut ostendat quod de suo tempore dixit Isaias cap. I, 6: «A planta pedis usque ad verticem capitis non est in eo sanitas,» etiamnum verum esse. Primo ergo taxat hic principum crudelitatem, quod quasi leones populum expilarent et devorarent. Ita S. Hieronymus. Allegorice, taxat eorum sequaces et posteros, puta tyrannidem et saevitiam principum et pontificum tempore Christi. Leo enim ferocissimus fuit Herodes Ascalonita, qui immani feritate parvulos omnes a bimatu et infra in Bethlehem occidit propter Christum, quique, ut alia taceam, moriens jussit primores omnes Judaeorum occidi, ut Judaei in sua morte gaudere non possent, sed, vellent nollent, plangerent ob suorum stragem, uti refert Josephus lib. XVII Antiquit. cap. VIII. Leones fuerunt Annas, Caiphas et caeteri, qui Christum ad crucem, Apostolos ad verbera et ad mortem adegerunt. Rugierunt enim eum clamaverunt: «Crucifige, crucifige.» Ita Lyranus. In medio ejus, — q. d. Sicut leo in medio animalium grassatur, rapitque et discerpit nunc hoc, nunc illud, prout ei libuerit; ita principes Hierosolymae nunc hos, nunc illos cives et pauperes depraedantur. JUDICES EJUS LUPI VESPERE, NON RELINQUEBANT IN MANE. — A principibus descendit ad judices, qui principum in injustitia et rapacitate erant asseclae, q. d. Sicut lupi lucifugi vespere grassantur, tumque ex diurna inedia, fame rabidi praedantur, praedamque totam devorant, ita ut ne ossa quidem (hoc enim significat hebraeum garemu) relinquant, quae mane comedant; sed in ipsa nocte qua praedam egerant, eam totam devorant; ita et judices iniqui suis injustis judiciis diripiebant bona pauperum tanta aviditate, ut nihil ex iis reliquum facerent. Ita S. Hieronymus per lupos vespertinos accipit malos praelatos et judices, «capientes, inquit, munera, et vendentes justitiam, et possessiunculas Ecclesiae, et ea quae in Dei donaria conferuntur, vertentes in lucrum suum, ut non habeant pauperes quae mane comedant; qui quasi in nocte et nullo vidente omnia populantur, et cum luporum more cuncta diripiant, ne parvos quidem cibos indigentibus derelinquant.» Quinam sint lupi vespertini dixi Habacuc I, 8.
3:4
4. Prophetae ejus vesani. — A magistratu saeculi transit ad ecclesiasticum, puta ad prophetas et sacerdotes, eorumque in suis muniis infidelitatem et impietatem redarguit; prophetas, quod sint vesani, id est spiritu non Dei, sed diaboli, agantur, imo agitentur. Unde Aquila vertit idiousiazomenoi, id est enthusiasmo correpti, et furore fanatico perciti; Septuaginta pneumatophoroi, id est spiritum ferentes, active; vel potius passive pneumatophora accentu in antepenultima, id est spiritu portati et acti. Hebraice est pochazim, quod Pagninus vertit, contemptibiles; Tigurina, leves; Vatablus, homines nihili. Nimirum Prophetae hi, cum essent vilissimi et ignorantissimi, fingebant se furere et agi spiritu prophetico, aut revera ex pacto cum daemone, ab eo correpti quasi furentes prophetabant, id est aliena et exotica loquebantur, uti de Sibylla narrat Virgilius lib. VI Aeneid.: Non vultus, non color unus, Non comptae mansere comae; sed pectus anhelum, Et rabie fera corda tument, majorque videri, Nec mortale sonans, afflata est numine quando Jam propiore Dei. Et inferius: Bacchatur vates, magnum si pectore possit Excussisse Deum, tanto magis ille fatigat Os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo. Proprie pochazim significat temerarios et praecipites, qui audacter et temere pro affectu quidvis effutiunt, asseverant, divinant et jurant; sicut enim pachad significat praecipitantiam ex metu aut reverentia; ita ei affine pachaz notat praecipitantiam ex temeritate et audacia. Unde Noster apposite vertit, vesani; Syrus vertit: Prophetae ejus lascivi, impudici; Arabicus: Ninive prophetae ejus in spiritu immundo, gens stulta. Hinc iidem sunt viri infideles; Hebraeus, viri praevaricationum, id est praevaricatores, inquit Vatablus; Septuaginta, viri contemptores; Chaldaeus, viri mendaces; quia mentiuntur se a Deo mitti, et ejus nomine dicunt: Pax, pax, promittuntque omnia prospera, cum Deus per me aliosque Prophetas comminetur excidium. SACERDOTES. — A Prophetis transit ad sacerdotes, in quibus duo culpat. Prius, quod profanent et polluant «sanctum,» puta sanctuarium, sive templum, nimirum sacra et sacrificia indigne tractando, eaque non ad Dei, sed ad suum usum et luxum convertendo, exercendo usuras, simonias, rapinas, sacrilegia, profana ibi tractando, scandalose vivendo. Posterius: «Injuste, inquit, egerunt contra legem;» hebraice chamesu, id est oppresserunt legem, vim attulerunt legi; quia eam audacter transgrediuntur, violant, contaminant, populoque duces et auctores, imo doctores sunt, ut idem faciat; adeo ut legem per suas falsas, et ad lucrum confictas expositiones et traditiones pervertant, uti eis improperat Christus Matth. V, 21, et cap. XXXIII, 16.
3:5
5. DOMINUS JUSTUS IN MEDIO EJUS NON FACIET INIQUITATEM, — q. d. Deus, quia aequissimus est judex, aeque ac omnisciens, hinc non inique, sed aequissime, licet acerrime, puniet impiam Jerusalem. Quod sit omniscius, recte probat: quia, inquit, est in medio ejus, q. d. Deus in templo suo residens, circumquaque prospicit Jerusalem, videtque omnia scelera quae in ea ubilibet perpetrantur: ergo non deest ipsi scientia, nec cognitio criminum, uti nec potestas et aequitas ad ea puniendum et vindicandum. Nota liptoten, sive miosim: «Non faciet iniquitatem,» id est faciet summam aequitatem, quando acriter castigabit tot tantaque scelera, quae fiunt in sua urbe coram se seque spectante. Ita S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Arias et Clarius. Accedit et Chaldaeus qui vertit: Dominus purus dixit se collocaturum majestatem suam in medio ejus: quare coram ipso mendacium non fit, id est fieri non debet, q. d. Nemo deberet esse tam effrons et impudens, ut audeat peccare Hierosolymae, in conspectu et in oculis Dei viventis. Mendacium enim in Scriptura saepe significat quodlibet peccatum; peccatum enim est mendacium practicum, quod fit contra legem, et contra rectum rationis judicium. Notent hoc sibique applicent clerici et religiosi, dicantque: Quomodo audebo peccare in Religione, in templo, ubi Deus residet, ubi omnia circumspicit quasi leo terribilibus oculis, uti loci sancti violatores, suique contemptores discerpat et laceret? Aliter Vatablus: «In medio ejus,» inquit, q. d. Deus Jerusalem dignatur sua praesentia, sua cura et familiaritate, versatur in medio ejus quasi socius, amicus, imo protector, curator et pater; quod ergo eam punit, non facit ex odio, sed ex amore, tum ejus, tum justitiae: quocirca nemo censebit eum facere iniquitatem, dum eam pro meritis acriter castigat. Unde sequitur: MANE, MANE (hoc est citissime, inquit Theodoretus. Rursum, non solum clam, sed palam in matutina et manifesta luce, inquit S. Hieronymus, Deus) JUDICIUM SUUM (id est justum suum supplicium, quo castigabit Jerusalem, proferet et) DABIT IN LUCEM. — Secundo, «mane, mane,» id est quolibet mane, q. d. Deus quotidie, et quasi quolibet mane edit aliquod exemplum sui judicii, quo nunc hunc, nunc illum sceleratum; nunc hanc, nunc illam gentem male mulctat et perdit, illudque «non abscondetur,» hebraice, non deest, quin semper aliquod publice edatur ad terrorem impiorum; et tamen «iniquus nescit confusionem,» id est nescit erubescere, sed audacter et impudenter pergit scelera sceleribus cumulare. Ita Clarius, Arias et Vatablus. Hic sensus satis apte connectit; futura enim apud Hebraeos saepe sumuntur pro praesenti, quando significatur rei continuatio, mos et consuetudo; uti hic «mane, mane judicium suum dabit,» id est dare et edere solet. Verum quia agitur hic proprie de Jerusalem, cui minatur futurum, sed instans excidium; hinc prior sensus aptior et germanior videtur, juxta quem sequentia ita explica. NESCIVIT AUTEM INIQUUS CONFUSIONEM, — q. d. Hierosolymitae sunt tam iniqui et impii, ut non pudeat eos, nec poeniteat scelerum, etiamsi ob ea audiant a Prophetis instare sibi judicium, id est vindictam Dei, ac videant propter eadem gentes sibi similes a me puniri et disperdi, uti sequitur. Aliter Septuaginta Romana, qui haec ad Deum judicium suum mane proferentem referentes, sic vertunt: Nescit iniquitatem in exactione, nec in contentione injustitiam.
3:6
6. DISPERDIDI GENTES. — Per Gentes, primo, accipi possunt Samaritae, qui vicini erant Judaeis, et jam ob idololatriam excisi erant a Salmanasare et abducti in Assyriam, q. d. Videte, o Hierosolymitae, quid vicinis et fratribus vestris, puta decem tribubus, contigerit: idem enim vobis continget nisi vitam corrigatis. Nam, «tunc tua res agitur, paries cum proximus ardet.» Porro vocat eos Gentes, non Israelitas, tum quia jam ab avita fide, religione, societate et regno Israelis et Davidis per schisma desciverant, fecerantque novam rempublicam, et Ecclesiam idololatricam, uti faciunt Gentiles; tum quia jam post excidium commixti erant gentibus, puta Assyriis in Assyria, et Cuthaeis in Samaria. Salmanasar enim sicut Samaritas in Assyriam, ita Assyrios, puta Cuthaeos, in Samariam transtulit, eoque modo utramque gentem permiscuit, ut patet IV Reg. XVII. Secundo, S. Hieronymus per Gentes accipit Judaeos, quos vastavit et disperdidit Sennacherib, adeo ut sola Jerusalem ab eo intacta remanserit, angelo eam, ob pietatem Ezechiae et preces Isaiae, tutante, caesis 185 millibus Assyriorum, Isaiae XXXVII, 36. Hi pariter vocantur Gentes, quia vivebant gentiliter et impie, quasi gentiles essent, non Judaei. In Scriptura enim Judaei saepe vocantur nominibus gentium, quarum cultum, mores et vitam imitabantur. Hinc jam vocantur Amorrhaei, jam Cethaei, Ezech. XVI, 45; jam Sodomitae et Gomorrhaei, Isaiae I, 10. Tertio, proprie per Gentes possunt accipi Syri, Armeni, Parthi, aliique qui inter Babylonem et Jerusalem interjacent, vel adjacent, quos, utpote viciniores, prius subjugavit Nabuchodonosor, antequam invaderet Judaeos, utpote remotiores. Hosce enim omnes Judaeis in exemplum proponi voluit Deus, ut eorum strage resipiscerent, et ab idolis sceleribusque ad Deum redirent. Sed frustra; nam, ut praecessit: «Nescivit iniquus,» in iniquitate sua defixus et obduratus, «confusionem.» Aliter a Castro: nam per Gentes accipit Philisthaeos, Ammon, Moab, Aethiopes et Assyrios, de quibus cap. praeced., vers. 4, 8, 11; licet enim hi post excidium Jerusalem excisi sint a Chaldaeis, tamen Deus eorum, quasi hostium, excidium jam diu ante praedixerat et promiserat Judaeis, utpote qui saepe eorum hostilitatem et direptionem sustinuerant. Sed tunc vox disperdidi, accipi debet non proprie, sed pro disperdere decrevi, disperditurum me praedixi et promisi, q. d. Promisi tibi, o Jerusalem, me gentes tibi hostiles perditurum, et destructurum earum imperia, ut qui me per plagas non senseras, saltem per beneficia cognosceres: sed tu haec promissa, meque pariter ea promittentem, non curasti, imo sprevisti. ET DISSIPATI SUNT ANGULI EARUM. — Angulos vocat arces et munitiones, quae in limitibus regionum eriguntur quasi antemurale, ad tutelam regionis. Chaldaeus vertit, palatia. Tropologice S. Hieronymus: «Puto, inquit, quod et superbis prosit detrahi eos de arrogantia sua, et dissipari angiportus et angulos eorum, ut postea recto itinere gradiantur.» Et mox: «Dissipantur ergo itinera superborum, et anguli eorum, ne ambulent in superbia et in pravitate, et urbes eorum quae male aedificatae fuerant in arrogantia et superbia, destruuntur ne subsistant, et habeant habitatores pessimos.»
3:7
7. Dixi (q. d. Monui Judaeos per Jeremiam aliosque Prophetas, ut desisterent ab idolis et sceleribus Gentium, ne similes illis poenas incurrerent, ac aeque ut illae disperderentur, atque ut timerent et colerent me, ne periret) HABITACULUM EJUS, — id est tuum, puta tua civitas, tuae domus, templum et muri tui, o Jerusalem. Hebraei enim crebro utuntur enallage, ut personam secundam in tertiam, et vice versa, commutent, praesertim ad pathos, uti hic Deus a Judaeis, quasi indignans, avertit faciem et sermonem, ac de iis, quibus coeperat loqui cominus in secunda persona, jam ob idololatriam evertendis, ideoque quasi alienis, loquitur in tertia persona. Monui, inquam, eos, ut non perirent; quia contentum me fore dixi poenis, quibus eos «visitavi,» id est punivi per Salmanasar et Sennacherib: at tantum abest ut hisce meis monitis auscultarent, et mores corrigerent, ut diluculo, id est sollicite, sine mora, festinanter magis eos corruperint, et pejus egerint. Opus enim quod diluculo fit, cordi et curae est, fitque sollicite et festinato, utpote ante diem, et ante omnia diei opera; imo diluculo solent disponi et ordinari, aeque ac inchoari opera totius diei. Quocirca nervose ait: «Diluculo surgentes corruperunt omnes cogitationes suas;» Tigurina, omnia studia sua; Pagninus, omnia opera sua: haec enim ex cogitatione, destinatione et dispositione quae fit diluculo, manant. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Albertus, Hugo et Vatablus. Aliter Septuaginta qui haec cum sequentibus jungunt, de quo mox.
3:8
8. QUAPROPTER EXSPECTA ME, DICIT DOMINUS, IN DIE RESURRECTIONIS MEAE IN FUTURUM. — «EXSPECTA,» scilicet avide, anhela et inhia. Hebraeum enim chaca significat anhelare et inhiare ad personam, vel rem aliquam, ut eam apprehendat: deducitur enim a chec, id est guttur, palatum, quod, dum famet, cibo inhiat, uti pulli aperto ore et gutture inhiant escae quam mater advehit. Pari, imo majori aviditate fideles debent anhelare ad Deum et Christum, eique inhiare: quia ipse solus est cibus, refectio et saties animae. Rursum, pro in futurum hebraice est lead, quod Septuaginta vertunt, in testimonium, a radice ud, id est testari: unde ed, id est testis. Pagninus vero, Vatablus et Clarius secuti R. Davidem, vertunt, ad praedam, vel ad spolia, a radice avad, id est spoliare, praedari, diripere. Unde vertunt: Exspectate me, dicit Dominus, ad diem qua consurgam ad spolia, vel ad rapinam, ut idem sit cum illo Psalm. LXVII, 19: «Ascendisti in altum, cepisti captivitatem: accepisti dona in hominibus.» Quocirca primo, Chaldaeus Cyrillus et Sanchez haec exponunt de direptione Babylonis per Cyrum, q. d. Bono animo estote, o Judaei abducendi in Babylonem: ibi exspectate me. Nam post 70 annos ultor pro vobis consurgam, ac Babylonem per Cyrum evertam et diripiam, vosque inde eripiam, ut deinde unanimes et laeti domum redeuntes, omnes me colatis humero uno, et nullus inter vos sit infidelis, vel impius. Verum esto eo alludat, tunc tamen Deus non effudit zelum et spiritum suum in omnes gentes; nec effecit ut omnes colerent eum humero uno: imo paulo post Judaei ab Antiocho afflicti, ac tandem a Tito et Romanis sunt eversi. Quamobrem Judaei haec exspectant a suo Messia venturo; sed perperam et incassum. Ergo communis sententia Graecorum et Latinorum, quin et Hebraeorum, est, haec tam augusta promissa ad tempora Christi pertinere, ab eoque esse completa in primo adventu, et plenius complenda in secundo. Salit ergo hic Propheta de more ad Christum, et tempus legis novae. In Christo enim, qui finis est legis et Prophetarum, Sophonias, Abdias aliique Prophetae desinunt, et oracula sua concludunt. Vocat ergo «diem resurrectionis meae:» Primo proprie diem tertium a Christi nece, quo ipse a mortuis resurrexit. Sensus ergo est, q. d. Quia frustra per Prophetas vos, o Judaei, moneo, frustra clamo, ut ad me redeatis, hac de causa ego novum et divinum, non humanum, vindictae genus in vos et in omnes gentes exercebo. Mittam enim Christum, qui Judaeos multos et omnes gentes sibi mihique subiget, cogetque eas abdicare gentilismum, aeque ac vos judaismum, ac suscipere christianismum, ut omnes humero uno sibi et Deo vero serviant; Judaeos vero rebelles ac incredulos, imo christicidas, gravissime puniam et exscindam per Titum et Romanos, iisque rejectis et reprobatis surrogabo Gentes, ut dicitur vers. 9, quae succedent in benedictionem promissam Abrahae, eruntque filii et haeredes regni Dei, puta Ecclesiae tum militantis, tum triumphantis. Unde Eusebius lib. II Demonstr. Evang. cap. XVII, S. Augustinus lib. XVIII Civit. cap. XXXIII, S. Hieronymus, Remigius, Hugo, Arias, Ribera et alii docent hic praedici resurrectionem Christi, reprobationem Judaeorum, et vocationem Gentium. Secundo, plenius id fiet in secundo Christi adventu ad judicium, puta in resurrectione universali, quae vocatur dies resurrectionis Christi, tum quia per Christum, et Christi gratiam ac virtutem omnes homines resurgent: resurrectio enim Ecclesiae, quasi corporis, est resurrectio Christi, quasi capitis; Scriptura enim, ut notat Ticonius in Regulis S. Scripturae, quod Ecclesiae est tribuit Christo, et vice versa, ob summam Christi cum ea conjunctionem: est enim ipse Ecclesiae caput, sponsus, pater, anima, spiritus et vita; tum quia Christi resurrectio et gloria apparebit toti mundo in die judicii, quando ostendet potestatem suam judiciariam, in resurrectione sibi a Patre datam, per quam judicabit omnes gentes, uti hic subdit Sophonias. Sensus ergo est, q. d. Ego saepius vestra, IN IGNE ENIM ZELI MEI DEVORABITUR OMNIS TERRA. — Chaldaeus: Nam igne zeli mei consumentur omnes impii terrae: etenim ita convertam in omnes gentes locutionem unam electam, ut precentur omnes in nomine Domini. Hic est zelus Dei, quo magis pugnat in vitia et daemones, quam in homines, imo pugnat pro hominibus: sicut medicus pugnat contra morbum, non contra aegrum, sed pro aegro. Vindicta ergo haec Dei in peccata et daemones, est misericordia et gratia in peccatores. Vide Canon. XLVI, quem praefixi Prophetis Majoribus. Hic est zelus quem Christus ostendit in primo suo adventu, de quo proprie hic agitur. Illo enim dedit omnibus gentibus labium electum, convertit Aethiopes, omnesque gentes, etc., uti fuse in sequentibus praedicit Sophonias. In secundo autem suo adventu zelum irae ostendet in infideles et impios, quo eos in die judicii condemnabit adigetque in tartara, ideoque per ignem conflagrationis mundi, quem emittet, devorabitur et comburetur omnis terra. Ita Lyranus et Vatablus.
3:9
9. QUIA TUNC REDDAM POPULIS LABIUM ELECTUM (Arabicus, linguam electam; Symmachus: Tunc convertam in populos labium mundum; Aquila et Theodotion: Tunc vertam ad omnes populos labium electum), UT INVOCENT OMNES IN NOMINE DOMINI (id est nomen Domini, hebraice Jehova, q. d. Ut omnes invocent Deum verum) ET SERVIANT EI HUMERO UNO. — Pro electum, uti vertit Noster, Aquila et Theodotion, hebraice est berura (pro quo Septuaginta legerunt bedoro, id est in generatione ejus), quod secundo, verti potest purum, castum, mundum, candidum: ita Symmachus, Arias et Tigurina; Chaldaeus vertit, clarum. Sensus est, q. d. Deus per Christum tollet diversitatem animorum, religionum, idolorum et labiorum, quibus hic adorabat et invocabat Jovem, ille Martem, tertius Saturnum, quartus Melchom, quintus Dianam, etc., facietque ut omnes conspirent in eamdem fidem et cultum unius veri Dei, eumque uno labio electo, sancto et divino invocent, dicentes: Deus, qui es unus in essentia, et trinus in personis, nimirum Pater, Filius et Spiritus Sanctus, miserere nobis. Huic enim soli servient latria, id est eum colent et adorabunt omnes humero uno, hoc est unanimi consensu, conspiratione et consonantia. Est metaphora a bajulis, qui simul uno quasi humero succollant oneri ingenti: aut certe a bobus combinatis in plaustro, qui ejus jugum pari onere, quasi humero uno ferunt, illudque pari conatu et passu protrahunt. Unde Septuaginta, Syrus et Arabicus vertunt, jugo uno, scilicet Christi, quod suave est, et excutit plurima et durissima juga diaboli. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Chaldaeus, Haymo, Hugo, Vatablus et alii. Nove Joannes Alba Electorum cap. LXVII: Labium, inquit, hoc est lingua, subinde pro lege tra, o Judaei, scelera coargui per Prophetas; sed frustra: exspectate ergo me vindicem in die judicii, quo ego resurgens et triumphator ducam post me agmina omnia resurgentium, ac judex considebo in valle Josaphat, in quam colligam et congregabo Judaeos et omnes gentes, ut infideles et incredulos condemnem (tunc ergo vos, o Judaei rebelles, dabitis poenas vestrae rebellionis, ingratitudinis et obstinationis), credentes vero et fideles beem et glorificem, ut in coelis dem eis labium electum, quo jugiter me laudent et benedicant. Ita S. Hieronymus, Remigius, Haymo, Lyranus, Clarius et Vatablus. Porro utroque die resurrectionis Christus venit ad praedam, ut vertunt Pagninus et Rabbini. Nam in primo adventu praedatus est Gentes, earumque regiones, dum omnes per Apostolos sibi subjecit, juxta illud Isaiae VIII, 3: «Voca nomen ejus» (Emmanuelis, id est Christi nascituri), «Accelera spolia detrahere, festina praedari.» Rursum in die resurrectionis praedatus est limbum et infernum: nam inde secum victor eduxit animas SS. Patrum, ut eas secum cum triumpho deduceret in coelum. In secundo vero adventu ad judicium, praedabitur omnes infideles et impios, eosque tradet inferno. Insuper utroque die venit Christus ad testimonium, ut vertunt Septuaginta; quia uterque dies testabitur et demonstrabit mundo Christum esse Christum, id est Dei Filium, judicem, vindicem et dominum omnium. Simili modo et misericordia ultus est Deus incredulitatem Achaz, promittendo non tam ipsi, quam posteris ejus Christi nativitatem, gratiam et salutem. «Numquid parum, inquit, vobis est molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo? Propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel,» Isaiae VII, 13 et 14. QUIA JUDICIUM MEUM, — q. d. Quia judicavi et decrevi congregare gentes et regna, et effundere super ea meam iram et indignationem, ita Arias et Vatablus, nimirum evertendo eorum idola, templa, regna, mores, eaque convertendo in fidem, cultum et regnum Christi, ut illi se subjiciant, ejusque mores christianos et sanctos induant, illumque colant et laudent labio uno et electo. Perperam ergo aliqui sic exponunt, q. d. Colligam Judaeos per totum orbem dispersos ad Pascha celebrandum in Jerusalem, ut in ea a Tito et Romanis concludantur, capiantur et occidantur. Contrarium enim dicit Propheta: «Ut congregem gentes,» non Judaeos, «et colligam regna.» Unde et de iisdem subdit: ET EFFUNDAM SUPER EOS INDIGNATIONEM MEAM. — Indignatio haec vindicta est divina, non humana, ut dixi: Deus enim ita se vindicat, ut perdat inimicos, dum eos facit amicos; ut occidat infideles, dum eos convertit facitque fideles: quia nimirum in mente et corde eorum occidit impietatem, idololatriam, libidinem, superbiam, caeteraque vitia, Mirum quam potens sit, quantumque ferre possit unus omnium ad idem onus conspirantium humerus. Videre hoc est in religionibus, congregationibus, familiis, in quibus viget spiritus et charitas. Aurea est Micipsae regis in morte filios ad mutuum amorem et opem cohortantis sententia: «Concordantia parvae res crescunt, discordia autem maximae dilabuntur.» Ita Sallustius lib. De Bello Jugurth. «Tyrrhenus lapis quamvis grandis innatat, comminutus subsidit: ita concordia sustinemur, discordia pessum imus,» ait Plinius lib. II, cap. CVI. Sicut singula hastilia facile frangas, conjuncta non possis: ita dissidentes facile superes, concordes haud facile, ait Plutarchus in Moral. Vis enim unita fortior est seipsa divisa; unde multa sustinet et evincit, quae divisa nequit. Tyresius rogatus a Scipione Africano qua de causa Numantia, prius invicta, a se subacta et eversa fuisset, respondit: «Concordia victoriam, discordia exitium praebuit.» Severus imperator moriturus vocans filios Marcum Antonium et Getam: «Facite, inquit, ut inter vos conveniatis, locupletate milites, caeteros omnes contemnite.» Ita Xiphilinus in ejus Vita. Agesilaus rogatus cur Sparta moenibus non cingeretur, ostendit cives armatos et unanimes: «Hi, inquit, sunt civitatis moenia.» Ita Plutarchus in Apophtheg. Quid non evincit, quid non superat exercitus ducum et militum in idem conspirantium? Isaeus sophista citans illud Homeri: Scutum haesit scuto, galeae galea, atque viro vir: «Sic, inquit, mihi state, Lacedaemonii, et muris cincti sumus.» Ita Philostratus in Sophistis. Alludit ad unitatem sermonis et linguae, quae fuit in statu innocentiae et legis naturae. In paradiso enim Adam et Eva eadem fide, labio et lingua, puta hebraea, coluerunt, et posteri eorum coluissent Deum verum. Hoc labium per peccatum et superbiam fabrorum turris Babel, vitiatum, inquinatum et dissectum est in 70 fere labia et linguas, quas Deus totidem familiis tunc indidit, uti dixi Genes. XI, 7. Hic ergo promittit Deus se per Christum primaevum illud unanime, electum et purum labium redditurum, idque praestitit, quando Apostolis in Pentecoste indidit Spiritum Sanctum in specie linguarum ignearum, quibus pure et ardenter Deum verum celebrarent, omnesque gentes docerent, et impellerent ad eumdem eodem labio et lingua colendum, ut scilicet quasi uno ore, aeque ac mente et fide, eum confiterentur, laudarent, adorarent et invocarent. Labium ergo unum et electum est, una Dei confessio, laus, invocatio, praedicatio. Porro addunt aliqui apud Galatinum lib. XII De Arcan. fid. cap. III, per labium unum accipi posse linguam graecam, qua primum Apostoli per Graeciam, Asiam et vicinas regiones coeperunt propagare fidem Christi. Graeca enim lingua, post imperium Alexandri Magni et Graecorum, magnam Orientis partem occupavit. Alii accipiunt linguam latinam, qua omnes fideles sub Romano Pontifice, Deum et Christum toto orbe colunt et invocant. Hoc non est incongruum, nec absonum; licet enim proprie per labium unum significetur uniformitas cultus et fidei, scilicet quod Deum unum uniformiter omnes colent, esto eum sua lingua aliter et aliter nuncupent; consequenter tamen innuitur pariter uniformitas linguae, quod scilicet Ecclesia et Evangelica doctrina, Christique fides et religio semper floruit in una lingua, nimirum primum in Hebraea, deinde in Graeca, tandem in Latina et Romana; perinde ac ante Christum floruit in sola Hebraea, puta in familia Heber et Abrahae, qui solus a Deo ex omnibus gentibus fuit electus ad ejus cultum, laudem et obsequium. Unde et lingua ejus vocatur labium electum. Multum enim facit ad consociationem, unionem et unitatem Ecclesiae unitas linguae, verbi gratia Latinae, qua Ecclesia Latina ubique gentium utitur in sacrificio et officio Ecclesiastico, quamque omnes sacerdotes et litterati callent. Nam, ut ait S. Augustinus lib. XIX De Civit. cap. VII, «linguarum diversitas hominem alienat ab homine, etc., ita ut libentius homo sit cum cane suo, quam cum homine alieno;» et, ut ait Plinius, «ut externus alieno non sit hominis vice. Hinc illa gentium totque linguarum diversitas, etc., quae nos distinxit a feris, inter ipsos quoque homines discrimen alterum aeque grande quam a belluis fecit,» inquit ipse lib. XI, cap. LI. Quocirca Roma, olim rerum domina, «satagebat ut non solum jugum, verum etiam linguam suam domitis gentibus per pacem societatis imponeret,» ait ibidem Augustinus; ita ut Romani Hispanias et Gallias Latinas prorsus fecerint, veteribus illarum gentium linguis abolitis; et in senatu nullos audierint legatos, nisi latine verba facientes; nimirum conabantur ut esset una lingua, qua se gentes omnes mutuo intelligerent. Sed plane et plene id consequi nequiverunt; altioris enim et divinae virtutis hoc est opus. Quocirca Spiritus Sanctus Apostolis dedit donum linguarum, quo ab omnibus gentibus intelligerentur, et vicissim omnes intelligerent. Deus, inquit S. Augustinus in Psalm. LIV, divisit linguas in fabrica turris Babel, «ne se intelligendo perniciosam facerent unitatem. Per superbos homines divisae sunt linguae; per humiles Apostolos congregatae sunt linguae. Spiritus superbiae dispersit linguas, Spiritus Sanctus congregavit linguas. Quando enim Spiritus Sanctus venit super discipulos, omnium linguis locuti sunt, ab omnibus intellecti sunt, linguae dispersae in unum congregatae sunt. Ergo si adhuc saeviunt et Gentiles sunt, expedit eis divisas habere linguas. Volunt unam linguam, veniant ad Ecclesiam; quia et in diversitate linguarum carnis, una est lingua in fide cordis.» Idem in Psalm. XLIV explicans illud: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate: «Variae, ait, linguae faciunt varietatem vestis reginae hujus. Quomodo autem omnes varietas vestis in unitate concordat, sic et omnes linguae ad unam fidem. Quaelibet sit varietas linguarum, unum aurum praedicatur, non diversum aurum, sed varietas de auro: aurum est sapientia. Eamdem quippe sapientiam, eamdem doctrinam et disciplinam omnes linguae praedicant; varietas in linguis, aurum in sententiis.» Anagogice, Beati in coelo serviunt Deo labio uno, quia consono corde et ore canunt jugiter Alleluia, laudes et hymnos Deo, jubilantque dicendo: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto, qui nos vocavit in partem sortis sanctorum, imo beatorum. «Benedictio, et claritas, et sapientia, et gratiarum actio, honor, et virtus, et fortitudo Deo nostro in saecula saeculorum, amen.» Apoc. cap. VII, 12. Et: «Redemisti nos Deo in sanguine tuo ex omni tribu, et lingua, et populo, et natione: et fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes: et regnabimus super terram,» Apoc. V, 9. Addit Arias, a Castro et Galatinus loco citato, Beatos in coelo eadem lingua, quae in paradiso fuit primigenia, ideoque sancta cognominatur, praesertim quia ea conscripta est vetus sacra Scriptura, puta Hebraea, Deum laudaturos, de quo vide dicta I Corinth. XIII, 8. Tropologice, labium electum fidelis habet, cum sincere Deo confitetur, et quae Dei sunt sancte loquitur, cum de rebus piis sermones serit, cum iratos mitigat, afflictos consolatur, peccatores convertit. Huic opponit Propheta vers. 13, linguam dolosam.
3:10
10. ULTRA FLUMINA AETHIOPIAE. — Triplex est hic expositio, quae tamen in unam communem et universalem coalescit et desinit. Aliqui enim per hanc phrasim intelligunt Aegyptum; alii Abyssiniam et Africam, alii Indiam. Primo enim Aegyptus est ultra fluenta Nili, qui oritur in Aethiopia, indeque in Aegyptum defluit, q. d. Aegyptii convertentur ad Christum, illique deferent munera. Addit a Castro hebraeum chus, id est Aethiopia, in Scriptura non significare Aethiopiam sub Aegypto, quae nunc Abyssinia dicitur, ubi regnat Preto-Joannes; sed Arabiam, in qua inter alios degebant Madianitae, qui in Scriptura vocantur Aethiopes. Unde de Pharaone merso in mari Rubro dicitur Psalm. LXXIII, 14: «Dedisti eum escam populis Aethiopum,» puta Arabibus accolis maris Rubri. Chus enim filius Cham, qui nomen dedit Aethiopiae, nunquam ingressus est Aegyptum, vel Abyssiniam, sed cum suis filiis, Saba, Hevila, Sabatha, Regma, Sabatacha et Dadan, sedes fixit inter sinum Persicum et sinum Arabicum, sive mare Rubrum. Hic ergo terrae tractus vocatur Chus, id est Aethiopia, puta Arabia, in qua est Gihon, fluvius ex paradiso decurrens. Trajanus fluvius, lacus Sirbonides, sinus Arabicus, fossae quoque manu factae, quae Dioryges vocantur, quas omnes fluviorum nomine comprehendit Scriptura. Porro ultra haec flumina est Aegyptus. De Aegypto ergo loqui videtur hic Sophonias, aeque ac Isaias cap. XVIII, 1. Haec a Castro. Verum ejus ratio non concludit. Nam omnis Aethiopia hebraice vocatur Chus, esto Chus filius Cham cum suis filiis proximis omnem non incoluerit; sicut eadem vocatur Aethiopia ab Aethiope Vulcani filio, si credimus Plinio lib. VI, cap. XXX, esto Aethiops non totam, sed partem tantum occupaverit. Sicut ergo Abyssini vocantur Aethiopes graece et latine, sic iidem hebraice vocantur Chusim. Nam ex Abyssinia videtur venisse Taraca rex Chusim, id est Aethiopum, II Paral. XIV, 9. Et Nabuchodonosor post vastatam Aegyptum vastavit Aethiopiam ei vicinam, puta Abyssiniam, Isaiae XX. Et ex Abyssinia venisse reginam Saba ad Salomonem, censent S. Hieronymus, Augustinus, Origenes, Nazianzenus, Nyssenus, Anselmus, Toletus, Barradius, Ortelius et alii, quos citat P. Pineda lib. V De Rebus Salom. cap. XIV, sect. V, num. 21; denique filii Chus licet habitarint juxta mare Rubrum, tamen posteri eorum se propagarunt usque in Aethiopiam, utpote vicinam. Unde et rex Aethiopiae olim fines regni sui extendebat usque ad mare Rubrum. A quo enim progeniti sunt Aethiopes, nisi a posteris Cham et Chus? Secundo, S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Hugo, Emmanuel et Ribera, proprie Aethiopiam hic accipiunt eam quae est sub Aegypto in Africa, puta Abyssiniam; haec enim Judaeis erat vicina, nota et nominata. Sic sensus erit, q. d. Afri, qui sunt ultra flumina Aethiopiae respectu Judaeae et Aegypti, imo et ulteriores populi trans mare siti, ut Brasilii, Peruani, Mexicani, omnesque Indi Occidentales ad Christum convertentur, eique deferent munera. Tertio, alii, quibus favet a Castro, putant hic notari Indiam Orientalem usque ad Japoniam et Chinam; flumina enim Aethiopiae hic vocari Tigrim et Euphratem, quae primum per Chaldaeam (in qua regnavit Nemrod filius Chus) et Mesopotamiam, deinde per mediam labuntur Arabiam, quae, ut dixi, in Scriptura vocatur Chus, id est Aethiopia, ultra quae flumina est tota Asia et India usque ad Sinas. Accedunt Chaldaeus, qui vertit: Trans fluvios Indiae; Arias et Vatablus, qui haec de Indis exponunt, quasi Aethiopia hic Indica intelligatur, cujus flumina sunt Tigris, Indus et Ganges, quae, licet Judaeis tempore Sophoniae esset ignotior, christianis tamen, quibus prophetat Sophonias, est notissima. Unde et Sabaei sunt Indi, aeque ac Persici, Arabici et Abyssini, ut ex Beroaldo et Dionysio docet Pererius in cap. XXV Genes. 5. Sensus ergo est, q. d. Indi Orientales, Japones, Sinae, convertentur ad Christum, venientque supplices ad Ecclesiam, deferentes sua munera, uti hoc saeculo factum est, et in dies fieri videmus. Huic sententiae favet quod aliqui filii Chus, ut Hevila, versus Indiam habitaverint, quodque S. Cyrillus, Theodoretus, Procopius et alii, quos citat Pineda loco jam citato, num. 23, Sabaeam gentem vocent Aethiopiam Indicam. Denique Lusitani, qui subegerunt et converterunt Indos Orientales, Japones et Sinas, ad eos navigant circumeundo Aethiopiam, imo totam Africam. Eorum ergo respectu, Indi possunt dici siti trans Aethiopiam et Africam. Summa, vult dicere hac phrasi Sophonias remotissimas gentes, quales sunt Aethiopes, et quae ultra Aethiopiam sive Arabicam, sive Africanam et Abyssinam habitant, puta Garamantas et Indos, convertendas esse ad Christum. Judaei enim censebant Aethiopes esse ultimos hominum, juxta illud Poetae: «Extremique hominum Morini.» Proprie tamen et praecise per Aethiopiam Sophonias accipit, non illam quae sub Aegypto est, puta Abyssiniam, sed Arabicam, uti dixit a Castro in prima expositione. Alludit enim, ut mox dicam, ad Judaeos per Arabiam ductos in Babylonem, et per totum Orientem dispersos, quos reduxit Cyrus, et multo magis Christus, in Jerusalem, id est in Ecclesiam, ut munera, vota et hostias Deo vero offerrent. Per hos tamen a simili, quoslibet populos et gentes trans Aethiopiam, in India extremisque mundi oris sparsos intelligit. Hosce enim omnes ad Deum per Christum et Apostolos convertendos praedicit. Ita Mariana et alii. INDE SUPPLICES MEI, FILII (ita legunt Romana, licet S. Hieronymus in Comment. legat filia) DISPERSORUM MEORUM DEFERENT MUNUS MIHI. — Pagninus, Tigurina et Vatablus, de more sequentes R. David, sic vertunt: Trans flumina Aethiopiae Atharaei, filia Putsai, afferent munus mihi, quasi Atharaei sint nomen gentis prognatae ex gente dicta Putsai, quae munus sit allatura Domino. Verum nec Scriptura, nec Josephus, nec quis alius harum gentium meminit. Quocirca Noster, Chaldaeus, Symmachus, Septuaginta, Tigurina et alii haec nomina accipiunt, non ut propria gentis, sed ut appellativa. Atharai enim hebraice significat supplices, putsai dispersos. Unde ex Hebraeo sic ad verbum cum S. Hieronymo vertas: Trans flumina Aethiopiae supplices mei (qui sunt) filia dispersorum (id est coetus et congregatio dispersorum; vel potius filia, id est progenies charissima, puta filii charissimi dispersorum, ut vertit Noster, Symmachus et alii) meorum afferent munus mihi, quod S. Hieronymus sic exponit, q. d. O Israel, o Synagoga quondam mihi filia, quam nunc toto orbe dispersi, licet invideas, licet aemulatione crucieris, tamen de Aethiopia mihi victimae deferentur, id est de Gentilium populo. Verum Vulgata lectio habet filii, non filia, quae lectio hunc sensum non patitur. Dico ergo: Alludit Propheta ad Judaeos a Chaldaeis in Babylonem abductos, et per Orientem dispersos, quos per Cyrum Deus reduxit in Jerusalem, qui ibidem hostias suas in gratiarum actionem obtulerunt Domino. Unde Chaldaeus vertit: De trans flumina Indiae cum miserationibus revertetur captivitas populi mei qui captivus ductus est, et adducent eos illic tanquam oblationes. Verum per hos, quos obiter tantum perstringit, intelligit quaslibet gentes toto orbe dispersas, etiam remotissimas in Indiis degentes. De hisce enim praedicit quod per praedicationem Apostolorum, perque Christi vocationem et gratiam venient ad Ecclesiam, in eaque sua vota et munera offerent Domino. Hoc est enim quod ait S. Joannes cap. XI, 51: «Prophetavit (Caiphas) quod Jesus moriturus erat pro gente, et non tantum pro gente (Judaica), sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum.» Ita Hugo, Arias, Clarius et alii. Possent secundo, cum Theodoreto dispersi accipi Apostoli: hos enim Christus per totum orbem dispersit, horum filii sunt viri apostolici et praedicatores, qui Apostolis in officio et zelo convertendi animas successerunt, q. d. Apostoli, et qui eis succedent viri apostolici, convertent gentes etiam remotas et barbaras, uti Aethiopes, Indos, Japones, Sinas, etc., easque quasi munus, imo quasi holocaustum, Deo gratissimum offerent, uti fecit S. Paulus, qui Roman. XV, 16, ait: «Ut sim minister Christi Jesu in Gentibus, sanctificans (graece leitourgon, id est sacrificans) Evangelium Dei, ut fiat oblatio Gentium accepta et sanctificata in Spiritu Sancto.» Quocirca Chaldaeus et Septuaginta vertunt in accusativo; Chaldaeus quidem: Adducent eos illuc tanquam oblationes; Septuaginta vero: Suscipiam dispersos meos, afferent munus mihi. Gratulentur ergo sibi Xaverii, Gaspares, et eorum asseclae, qui ingenti animo, labore et zelo Indias petunt; sciant se successores, posteros et filios Apostolorum; cogitent se munus et holocaustum Deo gratissimum, puta animas infidelium ad Dei imaginem creatas, pro quibus Christus carnem assumpsit, et seipsum in cruce Patri immolavit, Deo offerre; sciant se adimplere quae desunt laborum et passionum Christi in Ecclesia; sciant se ejus regnum ad ultimos usque orbis fines propagare. Mystice, Christus Aethiopes trans Aethiopiam deducit in Candiam, cum infideles et vitiis atros traducit ad fidem, castitatem, virtutem; tunc enim «mundat omnem nigredinem animae,» ait S. Hieronymus, et tetrum colorem, ac draconis venenum, quo tincti fueramus vitiis atque peccatis, reddito nobis labio electo, sive mundo et candido; et facit derelinquere nos in fluminibus Aethiopiae perversorum dogmatum magistros, quibus ante irrigabamur, et cum dispersis quondam Israel Christo munera delaturos.» Sic S. Augustinus lib. IX Confess. cap. II, ait se exemplo Victorini et aliorum, quos Deus de nigris lucidos fecerat: quasi sagittis divinis confixum exarsisse, ut suam infidelitatis et libidinis nigredinem, in puritatem fidei et castae vitae converteret. Dicat ergo cum eo quicumque poenitens et justificatus: Aethiops fui; Deus in baptismo, vel aquarum, vel lacrymarum, me dealbavit: ipse pro atra candidam innocentiae vestem, imo cutem mihi restituit; niger fui, nunc candidus et formosus sum, quia conscientiae meae vestem lavi et dealbavi in sanguine Agni, Apoc. VII, 14. Deo gratias, qui me de tenebris vocavit in admirabile lumen suum: deinceps vivam non aethiopice, sed candide, illudque Apostoli sequar: «Eratis aliquando tenebrae: nunc autem lux in Domino. Ut filii lucis ambulate: fructus enim lucis est in omni bonitate, et justitia, et veritate,» Ephes. V, 8. Habitavi olim trans flumina atra Aethiopiae, puta trans fluenta Nili, qui quia turbidus et limosus, hinc hebraice sichor, graece melas, id est niger, vocatur; cum nimirum viverem in atra caligine Deique ignorantia; cum in me influerent aestus motusque irae, superbiae, gulae, libidinis aliarumque atrarum cupiditatum. Verum Christus sua gratia trans haec flumina me traduxit ad candida fluenta Jordanis, ibique me baptismo abluit et dealbavit: collocavit me in Jerusalem, id est in Ecclesia, et in quiete purae conscientiae, ubi fluminis impetus laetificat civitatem Dei; ubi candidi gratiae, amoris, castitatis aliarumque virtutum fluvii in animam meam coelitus influent et impluent.
3:11
11. IN DIE ILLA NON CONFUNDERIS. — Loquitur Hierosolymae, id est Judaeis non manentibus in judaismo, sed Christum recipientibus in eumque credentibus, ut patet vers. 13, q. d. O Jerusalem, nunc confunderis et pudefis ob idololatriam et scelera quibus praevaricata es in me. Sed agedum, vultum attolle, spera meliora: veniet Messias tibi promissus, qui omnia tua crimina sanguine suo in baptismo eluet, teque gratia sua decorabit, ut jam non sordida, sed speciosa et gratiosa, appareas in conspectu Dei, angelorum et hominum. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Hugo et Lyranus. Aliter Vatablus, q. d. Veniet Christus qui in te effundet gratiam suam, qua fiet ut bonis operibus studeas, et caveas peccata omnia quibus antea in me praevaricari solebas. QUIA TUNC AUFERAM DE MEDIO TUI MAGNILOQUOS SUPERBIAE TUAE. — Causam dat cur per Christum cessatura sit Hierosolymae confusio; quia nimirum auferet Christus ab ea superbiam, quae omnis sceleris et confusionis est mater et origo, ideoque auferet «magniloquos superbiae tuae;» Septuaginta, contemptus, derisiones, subsannationes, contumeliae tuae; quia magniloquorum superba laus et adulatio reipsa non est aliud quam irrisio et contumelia; Chaldaeus, sortes gloriae tuae; Tigurina, qui in te insolenter exsultant; Pagninus, qui exsultant in superbia tui, id est, qui exsultant et gestiunt ob tuam dignitatem, excellentiam et magnificentiam, inquit Vatablus, eamque ore magniloquo exaltant, buccinant et depraedicant. Taxat superbos et superciliosos principes Judaeorum, praesertim Scribas et Pharisaeos, ait S. Hieronymus, Remigius, Hugo et Lyranus, qui Hierosolymae praestantiam, sapientiam, religionem, sacra et templum plenis buccis concrepabant, seque quasi ejus magistros, sacerdotes et principes jactitabant, aliasque gentes omnes, ac praesertim Christum ipsum, contemnebant. Hi enim fovebant Hierosolymitarum superbiam et fastum, a quo oritur omne malum. Unde hic fastus faciebat eos incapaces fidei, gratiae et salutis Christi. Hos sustulit Christus, eisque substituit humiles Apostolos, qui Hierosolymitas docerent modestiam et humilitatem, quae omnis boni est causa; quia gratiam Dei et hominum sibi conciliat, ideoque prima est dispositio ad suscipiendam Christi doctrinam, justitiam et salutem. Unde subdit: NON ADJICIES EXALTARI AMPLIUS IN MONTE SANCTO MEO. — Mons sanctus est Sion, in quo erat templum; Judaei enim perpetim jactabant se ob templum, dicebantque: «Templum Domini, templum Domini, templum Domini,» Jerem. VII, 4. Christus hanc jactantiam sustulit, quando hoc templum evertit per Titum et Romanos, et quando in Sion erexit Ecclesiam suam, ad quam a templo Judaico credentes transtulit et transcripsit, in qua quasi in schola humilitatis docet Judaeos animi demissionem, ut in fide et religione non se praeferant Gentibus, uti solent; sed humiliter cum iis se subdant gratiae Christi, quae Gentes aeque ac Judaeos vocat et justificat, exclusa circumcisione et lege Mosaica, per quam se justificari putabant Judaei; sed falso, ut docet Apostolus in epist. ad Roman. et ad Galat. Ita Remigius, Haymo, Hugo et Lyranus. Moraliter, disce hic superbiam ubique Deo displicere, sed maxime in loco sancto, puta Ecclesia, vel religione, scilicet si clerici et religiosi de primo loco contendant.
3:12
12. DERELINQUAM IN MEDIO TUI POPULUM PAUPEREM ET EGENUM, — q. d. Pro magniloquis et superbis Scribis et Pharisaeis, dabo tibi meos Apostolos et discipulos pauperes, tum proprie dictos, primi enim fideles relictis omnibus bonis, pauperes sequebantur Christum et Apostolos; tum pauperes, id est mansuetos et humiles, ut vertunt Septuaginta et Theodoretus, paupertas enim est amica et mater humilitatis. Chaldaeus vertit, tolerantes violentiam et contumeliam, uti Apostoli et discipuli pro Christi fide dura passi sunt verba, aeque ac verbera. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Vatablus, Arias et alii.
3:13
13. RELIQUIAE ISRAEL NON FACIENT INIQUITATEM, (q. d. Primi fideles et christiani ex Israel a Christo evocati et collecti, iique pauci, praesertim Apostoli, adeo sancti erunt, ut omne peccatum, id est crimen mortale (quin et veniale deliberatum) dolum et mendacium caveant, imo abominentur): QUONIAM IPSI PASCENTUR ET ACCUBABUNT — in ovili Christi, puta in Ecclesia, ubi quasi oves a Christo pastore pascentur doctrina, et gratia divina et coelesti, quae eos faciet sanctos, aeque ac tutos et securos, utpote qui omnem suam spem locarunt in Christo, a quo sciunt se regi, pasci, protegi et bonis omnibus cumulari, tum in hac vita, tum magis in futura. Ita S. Hieronymus, Remigius et alii.
3:14
14. LAUDA, FILIA SION. — Filiam Sion vocat Ecclesiam primitivam. Hanc enim Christus e Judaeis collegit in Sion, itaque fecit ut vetus Sion transiret in novam, puta Synagoga in Ecclesiam. Eadem enim est Ecclesia vetus et nova, Judaeorum et Christianorum. Judaei enim ante Christum crediderunt in Christum venturum: Judaei vero vocati a Christo crediderunt in Christum jam praesentem. Eadem ergo utrorumque est Ecclesia; quia eadem utriusque fides, spes, charitas, justitia, gloria et beatitudo; ac idem Christus utrosque gubernans, justificans et beans. Hac de causa Ecclesia Christi vere et proprie vocatur filia Sion; quia originem sumpsit a Judaeis in Sion, quod si considerarent et caperent moderni Judaei, jam non essent Judaei, sed christiani. Propheta ergo, praevidens felicitatem Ecclesiae a Christo instituendae, hortatur ipsam, ut eam considerans toto corde exsultet et jubilet. Unde Chaldaeus vertit: Hymnos cane, congregatio Sion, et exsulta, Israel: gaude et laetare in toto corde, congregatio Jerusalem; Septuaginta: Gaude, filia Sion, praedica, Jerusalem; exsulta et delectare (Tigurina, gesti) ex toto corde tuo, filia Jerusalem. Rationem tanti gaudii et jubili subdit: Quia, inquit, Christus a te auferet omne malum et conferet omne bonum. Nam primo:
3:15
15. ABSTULIT DOMINUS JUDICIUM TUUM. — «Judicium» vocat peccata quibus judicium, id est condemnationem et supplicium, merebatur, illique erat adjudicata vel certo adjudicanda. Est metonymia. Ita S. Hieronymus. Secundo, «judicium,» id est ipsam condemnationem et poenam, q. d. Christus a te auferet et eluet in baptismo omnem culpam, et poenam praecedentium scelerum. Hinc secundo: AVERTIT INIMICOS TUOS, — puta daemones et vitia: ab horum enim misera servitute liberabit te Christus, viresque eorum infringet, ut non illa tibi, sed tu illis domineris. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et alii. Unde Chaldaeus vertit: Exstirpavit inimicos tuos; Septuaginta: Redemit de manu inimicorum tuorum rex Israel; Pagninus: Evacuavit inimicum tuum; Tigurina: Averruncavit hostes tuos, hoc est avertit, depulit, ejecit; averruncare enim dictum est ab avertendo, inquit Varro, et a runca, quod est instrumentum vinitorum, quo vitium sarmenta avertunt et amputant. Unde Averruncus erat gentilibus deus, qui mala averruncabat, id est avertebat. Ita Varro lib. VI. Noster Averruncus est Christus, de quo S. Antonius, teste S. Athanasio, dicere solet: «Adveniente Domino (Christo in carnem) destructus est inimicus, et omne ejus robur elanguit.» Unde de eo tertio subdit Propheta: REX ISRAEL DOMINUS IN MEDIO TUI, — q. d. Christus Dominus, qui est rex Israelis, id est populi fidelis, est in medio tui, o Sion, o Ecclesia, ut te regat quasi rex, pascat quasi pastor, alat quasi pater, amet quasi sponsus, defendat et protegat uti capitaneus. Unde sub ejus alis et armis secura, «non timebis malum ultra,» quia ipse illud vel a te depellet, vel vires dabit ad superandum, ut morbos, exsilia, martyria, et quaelibet adversa non tantum patienter, sed et hilariter sufferas, in iisque cum S. Paulo glorieris et exsultes. Ita S. Hieronymus. Quocirca idipsum inculcans et exaggerans subjungit quarto: 16. NOLI TIMERE: SION, NON DISSOLVANTUR MANUS TUAE, — ob tribulationes et persecutiones insurgentes, sed eas generose supera et despice, ut Deus super te et tua pietate, amore, constantia et victoria delectetur et gaudeat. Rationem subdit: Quia «Dominus Deus tuus in medio tui fortis, ipse salvabit.» Quid ergo timeas, quae tam fortem habes ducem? Quid metuas, cum pro te pugnet Jesus, id est salvator, imo ipsa salus? Hinc quintum bonum et dotem addit dicens: 17. SILEBIT IN DILECTIONE SUA. — Sic legendum cum Hebraeo, Septuaginta et Romanis, non tua, uti legunt aliqui. Jam triplex hic est expositio. Prima, q. d. Deus silebit praeterita tua peccata, quae olim commisisti, non ea refricabit, non exprobrabit, imo non commemorabit, sed silentio involvet, delebit et abolebit, quia diliget te. Ita S. Hieronymus et Remigius; unde Chaldaeus: Abscondet delicta tua in misericordia sua, q. d. Si anima adulterio, id est scelere, polluta, in gratiam cum Deo sponso suo redeat, ille cum ipsa de praeterita injuria, utpote condonata, non expostulabit; sed potius dicet quod dixit Christus Magdalenae: «Remittuntur ei peccata multa, quia dilexit multum.» Alius in Bibliis Regiis: Cum gaudio subjiciet scelus tuum cum misericordia, scilicet subjiciet scelus suae misericordiae. Unde Cassiodorus in Psalm. XXXI: «O ingeniosa, ait, simplicitas, et multa tergiversatione cautior puritas, manifestare delictum! Illis non judex, sed advocatus est Christus, qui se propria confessione damnarunt.» Secunda, q. d. «Silebit,» id est stabilis et firmus erit in sua dilectione tui, semper te diliget, nunquam nulloque casu vel eventu dilectionem suam revocabit aut minuet; sed uti lapis in centro, ita Christus in dilectione tui silebit et conquiescet. Tertia, q. d. Cum in tentationibus, EXSULTABIT SUPER TE (Deus et Christus) IN LAUDE, — laudando tuam patientiam, pugnam, victoriam, ac Patris aeterni gratiam, quam tibi ad haec dedit. Septuaginta vertunt: Laetabitur in te in delectatione, hoc est delectabiliter, et valde in te laetabitur et delectabitur; Tigurina: Gestiet de te cum jubilo; Vatablus: Exsultabit super te cum cantico, q. d. Prae gaudio et laetitia videbitur canere. Est metaphora ab hominibus laetitia gestientibus. Moraliter, nota quam Christus et Deus delectetur nostra virtute et tolerantia, ut videatur gestire, canere et jubilare. Quis ergo non studeat bonis operibus? quis non dura quaeque ejus amore patiatur, ut Deo suo et angelis ejus hanc delectationem, hoc gaudium, hunc jubilum exhibeat et praestet? Ita Christus asserit gaudium esse in coelis super uno peccatore poenitentiam agente, Luc. cap. XV, 7. Ita S. Paulus hortatur Hebraeos cap. XIII, 16, ad opera charitatis, ut illis oblectent Deum: «Beneficentiae, inquit, et communionis nolite oblivisci: talibus enim hostiis promeretur (Syrus scaphar, id est pulchrescit, oblectatur, hilarescit) Deus.» Et Isaias cap. LXII, 3, 4 et 6: «Eris, inquit, corona gloriae in manu Dei, etc. Vocaberis voluntas mea in ea, etc., quia complacuit Domino in te, etc. Gaudebit super te Deus tuus.» Et cap. LXV, 19: «Exsultabo in Jerusalem, et gaudebo in populo meo.» Et Moses exhortans Israel ad custodiam legis Dei: «Revertetur, ait, Dominus, ut gaudeat super te in omnibus bonis, sicut gavisus est in patribus tuis,» Deuter. cap. XXX, 9. Et Psaltes: «Laetabitur Dominus in operibus suis,» Psalm. CIII, 31. Et Psalm. XLIV, 9: «Myrrha, et gutta, et casia a vestimentis tuis: ex quibus delectaverunt te filiae regum in honore tuo.» Denique Apostolus excitat Romanos cap. XII, 1: «Obsecro, ait, vos fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, etc.» Ita martyres gaudebant in martyriis, eo quod seipsos Deo quasi hostias vivas, quibus ipse summe delectatur, offerrent in odorem suavitatis. Unde Tertullianus Apologet. cap. L, martyrum agon et «victoria, inquit, habet et gloriam placendi Deo, et praedam vivendi in aeternum.» Et S. Cyprianus lib. IV, epist. I ad Rogatianum, caeterosque confessores incarceratos, et martyrii candidatos: «Quid, ait, jucundius et sublimius, quam osculari nunc ora vestra, quae gloriosa voce Dominum confessa sunt? O beatum carcerem, quem illustravit vestra praesentia, etc., ubi modo constituta sunt Dei templa, et sanctificata divinis confessionibus membra vestra!» Dicat ergo humilis, patiens, pauper, obediens, etc.: Humiliabo me in abyssum, patiar dura, famem sitimque tolerabo, obediam usque ad mortem, ut mea humilitate, patientia, paupertate, obedientia, etc., laetificem et exhilarem Deum meum, ut illi hoc suave epulum praebeam, ut oculos ejus hoc spectaculo pascam et oblectem. Si enim idipsum faciunt famuli cardinalibus et principibus suis, quid me convenit facere Domino Deo meo? Aliter vertit Pagninus, scilicet: Exsultare faciet in laude, q. d. Deus te faciet exsultare in tribulationibus et laboribus, ut ei de iis gratias agas, eumque laudes et jubiles, uti fecerunt tres pueri in fornace Babylonia, Daniel. cap. III, 51. Unde S. Hieronymus: «Exsultabit, inquit, super te in laude, vel quia laudabilis sis, vel quia eum tuis laudibus canas.»
3:18
18. NUGAS, QUI A LEGE RECESSERANT, CONGREGABO. — Pro nugas hebraice est eadem vox nuge, pro qua Septuaginta vertunt diescorpismenous, id est confractos. Interpres in Bibliis Regiis vertit, dispersos; Aquila, translatos; Chaldaeus, qui remorati sunt in te tempora solemnitatis tuae; Pagninus, dolore affectos; Tigurina, abstractos a loco colligam; Vatablus sic vertit et explicat, marore affectos a tempore statuto, hoc est Judaeos, qui jam erant affecti taedio exspectandi diem statutum adventus, non Cyri, qui eos Babylone liberaret (ut vult Theodoretus), sed Christi, congregabo in Ecclesiam Catholicam; alii vertunt, squalidos, maestos, afflictos; nuge enim derivatur a iaga, id est maerere, dolere, affligi. Unde Clarius haec exponit de resurrectione, q. d. Squalore confectos et mortuos, qui recesserunt a stato hominum coetu, in resurrectione suscitabo, et congregabo in vallem Josaphat, inde in coelum. Verum S. Hieronymus censet nuge idem esse quod latinum nugae, illudque ab hebraeo nuge derivatum esse. Rursum hebraeum moed idem est quod condictum, statutum, vel testimonium, id est lex. Ergo nuge mimmoed, vocantur nugatores, id est peccatores, resque nugaces, qui ob nugas, id est levissimas et mendaces rationes et voluptates, a lege Dei recedunt, easque Deo praeferunt. Notat Judaeos, qui ob nugas, id est nugacia bona terrae, a lege, quam se servaturos promiserant, recesserunt; quique ob nugaces suas traditiones Christum, quem lex indicabat, spreverunt. Sic poetas vocat nugas Xenarchus apud Athenaeum, lib. VI: «Porro, ait, ipsi poetae nugae sunt.» Hi enim sunt lusciniae nugis insidentes, de quibus Plinius lib. X, cap. XXIX. Et Aristophanes in Nebulis Socratem vocat nugarum antistitem, quasi frivolarum argutiarum auctorem. Plautus quoque nugas theatri appellat quotidiana convicia, quae in meretrices, lenones et parasitos jaciebantur a comoediarum actoribus. Cicero lib. VI ad Atticum, epist. 31: «Amicos, ait, habet meras nugas.» Et lib. I ad Quintum fratrem, epist. 38, nugas vocat homines nihili, et plane ridiculos: «Nugas, inquit, maximas omni comitate complexus sum.» Lexicographi prisci haec quatuor pro iisdem habent, nuga, nuga, nugax, nugalor; et interpretantur, nullius frugis, nequam, nequus. Audi S. Hieronymum: «Nugas, sive, ut Aquila interpretatus est, translatos, qui a te recesserunt, congregabo; quia ex te erant: hoc est, hi qui per vitia atque peccata de tuo sinu fugerant, et facti erant sub daemonum potestate, redintegrato omnium statu venient ad te, et nequaquam ultra super perditis filiis tuis patieris opprobria. Id quod diximus nugas, sciamus in hebraeo ipsum latinum esse sermonem (scilicet nuge, et propterea a nobis ita ut in hebraeo erat positum, ut nosse possimus linguam hebraicam omnium linguarum esse matricem.» Proprie enim nuge significat maestos, maerore confectos, squalidos, ut vertit Noster Thren. I, 4, ac tabidos, ut umbrae potius esse videantur quam homines: inde per catachresin significat abjectos, viles et nullius pretii, quales sunt nugae. Id ita esse patet Isaiae LI, 23, ubi dicitur: «Et ponam illum in manu mogaich (quod aeque ac nuge, a radice iaga descendit), id est eorum qui te humiliaverunt,» ut vertit Noster, Septuaginta et Chaldaeus. Et Thren. III, 33, idem verbum Septuaginta vertunt, humiliavit; Noster, abjecit: moge ergo activum in Hiphil, significat humiliantes; nuge vero passivum in Niphal, significat humiliatos, contemptos, viles et nugas. Id enim asserit S. Hieronymus, qui id accepit ab Hebraeis, cui sane credendum, etsi haec significatio jam alibi diserte non reperiatur. Lingua enim hebraea jam valde accisa est, nec pura, nisi in S. Scriptura reperitur. Porro sicut latine vox nugae alludit ad non ago, q. d. Nugae sunt quae nihil agunt; ita et hebraeum nuge alludit ad en iaga, id est non laborat. Nugae ergo et latine et hebraice dicuntur homines et res nugaces, qui ob nugas, id est levissimas et mendaces rationes et voluptates, a lege Dei recedunt, easque Deo praeferunt. Apposite Judaei vocantur nugae. Primo, quia mortalium sunt abjectissimi et vilissimi, uti videre est Romae, quorum «cophinus foenumque supellex,» ut ait Poeta: unde contemptim vocantur verpi, apellae, recutiti, nugivendi. Quocirca Judaeorum haec vox est Sapient. II, 16: «Tanquam nugaces aestimati sumus,» graece eis kibdelon, id est in spurium, vel in scoriam, aut aeruginem, q. d. Aestimamur ut spurii, aut quasi quisquiliae et nugae. Ita Emmanuel et Mariana, qui nugas interpretatur homines perditos. Secundo, quia Judaei nugis et fabulis scatent. Unde hebraeum nuge deduci potest ab haga, id est garrire, mussitare, fabulari. Justo enim judicio Dei factum est ut, cum a veritate, lege et Christo recesserint, inciderint in errores, fabulas, fabulones et impostores. R. Salomon, aliique eorum Rabbini, aeque ac Thalmud, ita iis abundant, ut fabularum centones videantur, quibus misera plebs credit, quasi oraculis. Ex hisce aliisque novis a se confictis Mahomet consarcinavit Alcoranum, quod est quasi lex et S. Scriptura Turcarum et Saracenorum. Vere Psaltes Psalm. CXVIII, 85: «Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ut lex tua.» Idem faciunt haeretici; dum enim a vera fide et lege Dei recedunt, abeunt in errores et fabulas. Notae sunt ex Irenaeo, Tertulliano, Epiphanio, et aliis fabulae Simonis Magi, Saturnini, Carpocratis, Montani, Marcionis, Gnosticorum, Manichaeorum ac Valentinianorum, qui triginta fingebant aeones quasi deos, sed revera nominum potius portenta quam numina. Moraliter, disce corruptionem naturae humanae ex peccato, qua nugas magis amat quam seria et utilia, adeo ut homines hic a Propheta, non nugatores, sed nugae ipsae appellentur. Praeclare S. Hieronymus in Prooemio XII in Isaiam: «Nullus, ait, tam imperitus scriptor est, qui lectorem non inveniat similem sibi; multoque pars major est Milesias fabellas revolventium, quam Platonis libros: in altero enim ludus et oblectatio est, in altero difficultas et sudor mixtus labori. Testamentum Grunnii Corocottae Porcelli decantant in scholis puerorum agmina cachinnantium;» quin etiamnum illud exstat in Bibliothecis, uti in nostra Romana inter inscriptiones antiquas, in quo Porcellus a coco jugulandus ita sua legata partitur: «Patri meo Verrino Lardino delego dari glandis modios triginta, et matri meae Verrinae Scrophae delego dari lalluginis modios quadraginta, et sorori meae Verrinae hordei modios triginta. Et de visceribus meis dabo sutoribus setas, rixoribus capitinas, surdis auriculas, causidicis et verbosis linguam, intestina exiciariis, lumbos pueris, musculos cursoribus, venatoribus talos, latronibus ungulas,» etc. Haec refero, tum ut locus S. Hieronymi de hoc testamento intelligatur, tum ut nugarum Prophetae dem vetus exemplum, quo videamus quam nugosa sit hominis indoles, qua has nugas per tot annorum centurias conservavit. Plinius lib. XXX, cap. II: Appion, inquit, Homerum ab inferis evocatum nil aliud interrogavit, quam qua patria quibusque parentibus genitus esset. Sic quidam, etiam primores, gravissimorum virorum concilio convocato, de meris nugis, id est rebus otiosis et frivolis, consulunt. Porro major hominum pars coetusque circa nugas occupatur, nugax est, nugiger et nugivendus. Martialis, qui a multis ita avide legitur et teritur, quid est nisi pater leporum et nugarum? Audi ipsummet de se initio lib. IX: Ille ego sum nulli nugarum laude secundus: Quem non miraris, sed, puto, lector, amas. Audi Satyricum in Carmine cui titulus Nugae: Accipe, stat pretium nugis, et callidus emptor Vix plura ex alia sperat compendia merce. Quippe hominum in vita, nugis sine nulla voluptas. Testis erit blando nugas qui garrit amico, Pyramides nugae, nugae miracula rerum. Lusciniae in nugis melior consumitur aetas. Vivit et immoritur nugis schola magna sophorum. Gratae oculis nugae, nugis visenda theatra. Forma breves nugae, sed quae evertisse feruntur Pergama, etc. Nobilitas nugae insignes, et gentis origo Ducta Prometheis ab avis, et sanguine Pyrrhae. Captus erat nugis, qui vexit Ariona delphin. Mercurius nugis, nugis se jactat Apollo. Sustuleris nugas, et cuncta poemata tolles: Grandiloque fiet de rhetore Tullius infans. Quaerimus et Tyriae nugas in sanguine conchae. Ambrosia et nectar nugae, convivia divum. Riphaeo concreta gelu crystallina nugae. Nugae amethystus, onyx, beryllus, jaspis, achates, Nugaque ignivomo tremulus fulgore pyropus; Famaque maesurum spondens post funera nomen, Votaque sunt nugae; nugae fortuna superbas Quas largitur opes, et nutu temperat orbem. Seneca lib. I, epist. 1: «Magna, ait, vitae pars elabitur male agentibus, maxima nihil agentibus, tota aliud agentibus.» Et Cato: «Satius est otiosum esse, quam nihil agere.» Nihil agit, qui nugis et frivolis se occupat. Domitianus imperator, teste Suetonio in ejus Vita, molem tanti Romani imperii sustinens, cum negotia maxima tractare deberet, multas saepe horas impendebat captandis muscis: unde rogantibus quis esset cum Domitiano? responsum est: «Nec musca quidem,» quia homines et muscas occidebat, ne quis alius superesset. Quocirca ipse vicissim a Stephano oeconomo suo occisus est. Heliogabalus imperator tota Roma curavit conquiri araneas, earumque telas colligi et ponderari ad hoc, ut sciret quantum omnium esset pondus et multitudo. Ita multi hodie negotia vertunt in otia, seria in nugas. Ambis gloriam, ambis honorem, ambis praelaturam? muscam captas. Ambis gulam et venerem? putidam araneam captas. Ambis vestes sericas, aureas, purpureas? telas aranearum captas. An non hae sunt nugae? In hisce tamen multi tempus, quod ad aeternitatem promerendam nobis Deus concessit, ultro terunt, et gaudentes consumunt. Vere Sapiens: «Fascinatio nugacitatis obscurat bona,» Sapient. IV, 12, q. d. Fascinum vanitatis et nugarum, ea quae sunt vere bona et honesta, obscurat. Species enim voluptatis, quae est in nugis et vanitate peccati, fascinat mentem, ut hanc nugacitatem, seque ac turpitudinem peccati non videat, non consideret, uti nec honesti, sive virtutis pulchritudinem et praestantiam. Sane fascinati videntur homines, et illecebris creaturarum quasi praestigiis praestricta eorum mens, dum velut bruta ruunt in suas veneres et cupedias, etiamsi sciant se per eas ruere in tartara et incendia aeterna. Sapienter Aeschines epist. 5: «Res perexiguas, inquit, maximi facere, pusillanimitatis cujusdam et inscitiae est.» Hoc sibi juveni accidisse confitetur et dolet S. Augustinus lib. VIII Confess. cap. XI: «Retinebant, ait, me nugae nugarum, et vanitates vanitatum antiquae amicae meae.» Excutiamus cum S. Augustino hasce nugas nugarum, mentemque nostram ac vitam in coelestibus verisque bonis, in vero animi robore et magnanimitate, in omnium rerum mundanarum contemptu et despicientia, in arduarum et heroicarum virtutum exercitatione defigamus. Porro quantopere nugae fidelibus vitandae sint, gravi censura docet S. Bernardus: «Nugae, ait, si incidant, interdum ferendae fortassis, referendae nunquam. Interveniendum caute et prudenter nugacitati. Prorumpendum sane in serium quid, quod non modo utiliter, sed et libenter audiant, ut supersedeant otiosis.» Ita auctor Vitae S. Bernardi, lib. III, cap. III. Idem in apologia ad Guilielmum Abbatem: «Nihil, ait, de Scripturis, nihil de salute agitur animarum, sed nugae, et risus, et verba proferuntur in ventum. Inter prandendum quantum fauces dapibus, tantum aures parcuntur rumoribus.» Idem, De Conversione ad Clericos, cap. XII: «Frivola, ait, prorsus et inanis ac nugatoria consolatio, et nescio quid illi durius imprecer, quam ut semper habeat quod requirat, qui jucundae quietis pacem fugitans, curiosa inquietudine delectatur. Liquet sane vel ex hoc ipso nihil his omnibus delectationis inesse, quorum solus transitus juvat. Vanus utique labor, qui studio vanitatis assumitur. O doxa, doxa, ait Sapiens (puta Boetius lib. III De Consol. prosa 6), in millibus mortalium nihil aliud, quam aurium inflatio vana.» Celebre est istud Astydamantis: Garrulitas est deambulatio linguae. Nugas agis, dum philosopharis intempestive. Et illud Euripidis: Tu vero linguam quidem volubilem habes, uti vir prudens, Sed in sermonibus tuis nulla mens inest. Nicostratus apte hosce nugaces et garrulos vocat hirundines. Graviter et vere Clemens Alexandrinus lib. II Paedag. cap. V: «Cum verba, ait, omnia a cogitatione et moribus emanent, fieri non potest ut aliqua verba mittantur ridicula, quae non procedant a moribus ridiculis. Ex abundantia enim cordis os loquitur.» S. Chrysostomus explicans illud Ephes. IV, 29: Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat: «Quale, ait, cor unusquisque habet, talia verba loquitur, et talia opera facit.» Verba ergo et opera levia et nugacia, signa sunt animi levis et nugacis. Quocirca S. Basilius in Exhort. ad filium spirit.: «Ne, ait, in modum parvuli jocari velis assidue, quia non convenit ei qui ad perfectionem nititur, jocari ut parvulus.» S. Thomas Aquinas haec duo dabat signa, e quibus cognosci possit an quis in virtute multum profecerit: «Si, ait, quem videris verbis levibus nugisque delectari, ac aegre ferre se contemni, scito hunc non esse perfectum, etiamsi miracula faciat.» Quamobrem S. Hieronymus: «Felix, ait, lingua, quae non novit nisi de divinis texere sermonem.» Et S. Basilius tract. De Renuntiat. saeculi: «Si futiles, ait, habeantur sermones, tu magnopere ne attendito; sed si quae ex divinis litteris ad salutem animi pertinentia memorare audieris: acerba gustatu tibi ea sunto, quaecumque de rebus mundanis memorentur, contraque favis mellis similia, quae a pietatem colentibus viris narrentur.» In Vitis Patr. lib. III, num. 36, refertur de quodam viro sancto in monasterio S. Pachomii, qui, cum inter monachos fieret sermo de S. Scriptura et rebus sanctis, videbat «angelos laetantes in hilari vultu: delectabantur enim de eloquiis Domini. Cum vero aliud quodcumque inter se loquerentur, statim angeli recedebant longius, indignantes contra eos; veniebant autem porci sordidissimi et morbo pleni, et volutabant se inter eos. Daemones enim in specie porcorum delectabantur per superflua et vaniloquia eorum. Beatus autem senior haec videns abiit in cellulam suam, et per totam noctem cum grandi fletu et ululatu gemendo deflebat miserias nostras. Dicebat ergo: Cavete, fratres, a multiloquio, et ab otiosis sermonibus linguam prohibete, per quam malus interitus animae generatur; et non intelligimus quoniam per haec et Deo, et sanctis angelis odibiles sumus.» S. Hugo abbas Cluniacensis, qui vixit tempore S. Anselmi, et cum eo visus est ab angelis vehi in coelum, monuit saepe Durannum episcopum Tolosanum, ut a nugis et ridiculis verbis quibus assueverat, sibi temperaret; alioqui eum post mortem tumentibus labris et spumoso ore appariturum. «Non correxit Episcopus: unde defunctus cuidam sacerdoti Signino apparuit, et, ut sanctus praedixerat, ulcerosis tumida labiis ora praeferebat. Petit auxilium Patris lacrymabiliter, quem audire noluerat. Signinus refert Patri quod viderat; miseretur abbas, et excessum oris septem fratrum silentio sanare festinat. Septem fratres deligit, quibus septem dierum silentium pro Episcopo indixit. Unus ex iis transgreditur, silentium solvit. Redit Episcopus ad Signinum, fractum accusat silentium, de transgressore conqueritur, dilatam oris sanitatem propter septimi inobedientiam causatur. Signino haec iterum ad patrem referente, abbas inquirit de transgressione. Transgressio invenitur, et alter septenarius silentio dedicatur. Quo completo tertio praesul apparuit gratias agens abbati, pontificali indutus chlamyde, os sanatum ostendit.» Quocirca S. Hugo magis quam ante nugas vitans, seria tractabat: «Orationem Deo, lectionem sibi, consilium proximo sedulus exhibebat. A mendacio et simulatione abhorrebat penitus, torporem et otium damnabat, pauperes opulenta manu pascebat, infirmos pia sollicitudine refovebat, afflictos consolabatur, pupillos et viduas tuebatur. In vitiosos severus, erga poenitentes mitissimus erat; disciplinae castigatione judex, doctrina magister, charitate parens, obsequio minister. Ita vero pluribus erat intentus, ut minor ad singula vix haberetur,» inquit Hugo illi coaevus in ejus Vita. UT NON ULTRA HABEAS SUPER EIS OPPROBRIUM. — Nugae enim et nugaces Judaei et peccatores probro sunt non tantum sibi, sed et suae matri, puta Sioni. Rursum apud gentes probrum tibi est, Sion, quod tam parvae sis virtutis et zeli, ut hosce filios tuos non potueris aeque ut caeteros ad Christum convertere; quare probrum hoc auferetur, cum eos, Dei gratia aspirante, zelo majore convertes.
3:19
19. INTERFICIAM OMNES QUI AFFLIXERUNT TE, — q. d. Persecutores tuos, o Sion, o Ecclesia Christi, perimam, nimirum Judaeos per Titum et Romanos. Ita Lyranus et Vatablus. Gentiles vero, ut Neronem, Aurelianum, Decium, Maximianum, Diocletianum, etc., perimam per Romanos, Persas, Gothos, ac plene per Constantinum Magnum. Ita Theodoretus, Remigius et Haymo; ac tandem in die judicii, omnes omnino impios, hostes tuos aeterna morte mulctabo. ET SALVABO CLAUDICANTEM (scilicet populum, non tam judaicum, qui partim ad Mosem, partim ad Christum inclinabat, ut vult Arias, quam christianum in primitiva Ecclesia, qui fugiens persecutiones ibat in remotos montes, silvas et urbes, ac ex labore peregrinationis fatigatus, claudicabat. Unde sequitur): ET EAM QUAE EJECTA FUERAT, CONGREGABO. — Tigurina, et eam quae longius abstracta erat colligam. Ejiciebant enim christianos Judaei e suis synagogis; gentiles ex suis urbibus et locis, q. d. Ecclesiam, puta coetum fidelium a persecutoribus ejectum colligam, suaeque urbi, loco et patriae restituam, ut ibi sint in honore, Mystice, colligit Deus peccatores claudicantes, qui nunc Deo, nunc daemoni, nunc Christo, nunc carni et mundo adhaeserant. Ideoque a Dei gratia et domo ejecti erant, cum eos efficaciter ad se vocat, sibique fortiter astringit, uti vocavit et astrinxit S. Magdalenam.
3:20
20. IN TEMPORE ILLO. — Repete: «Interficiam omnes qui afflixerunt te, et salvabo claudicantem,» etc. CUM CONVERTERO CAPTIVITATEM VESTRAM, — qua in primitiva Ecclesia vos, o christiani, sub Judaeis magistratibus et gentilibus imperatoribus fuistis quasi captivi et oppressi: faciam enim per Constantinum ut vos libertatem assequamini, imo dominemini infidelibus, eorumque templa occupetis, ac publice Christum gloriose et magnifice colatis. Ita Lyranus et Vatablus. Secundo, captivitas haec accipi potest servitus diaboli et peccati, a qua Christus nos ad libertatem filiorum Dei traducit per gratiam in hac vita, et per gloriam in altera, ubi post multos labores et agones, e servitute corporis, aerumnarum et mortis nos liberabit, ac coelestibus coronis et honoribus donabit, et beabit in aeternum. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Hugo et alii.
3:2
v. 2 « non audivit vocem et non suscepit. disciplinam ; in. Domino non est confisa, ad Deum suum non appropinquavit » ; — i. e. voci et mandatis Dei non aures praebuit neque institutionem Dci pcr lczem et prophetas traditam opere et vita suscepit vel expressit. Ita in conumuni vitae ratione legis praescripta abiecit. Et si ab hostibus opprimebatur, spem salutis non in Deo adiutore collocabat, verum ad exterarum gentium foedera et auxilia expetenda diffluebat; «sicut scriptum est : Aegyptum invocabant, ad Assyrios abierunt » (0s. "7, 44. Cyr. Rib.) vel misisti legatos tuos procul (Is. 51, 9. Sanct. Lap.). Vtain vitae ratione privata, civili, publica Deum suum, qui tanto studio omnibus providens maximam urbis dilectae curam gerebat semperque offerebat, necligehat et ad eum appropinquare i. e. ei se adiungere, eum implorare, eius cultui atque obedientiae se addicere nolebat, sed eum tamquam alienum aliquid intuebatur (Sanct.). Ita foederis initi maxima cernitur violatio ; foedus enim magnam cum Deo dicit unionem, quae connubii spiritualis imagine saepius exprimitur. Erat igitur populus undequaque sponsa Domini rebellis, contumax uxor. Quantopere fucrit saeviens, explicatur
3:3
v. 9 « principes eius in medio eius quasi leones. vugientes ; iudices eius lupi vespere, non relingucbant in mane » ; — i. e. qui ordinem rectum et iustitiam tueri ex munere et dignitate debebant, quam maxime saevitiem et oppressionem exercebant; « principes quasi leones semper versabantur in praedis et ad effundendum sanguinem subiectorum »(S. JIfier.); feroces acsaevi sunt lcones ; rugientes omnibus bestiis terrorem ac horrorem incutere dicuntur (cf. Cyr. Itb.) ; iudices, qui vi nominis et muneris ius dicere debebant et suum cuique attribuere, rapiunt, mactant, praedam agunt ; lup? sunt vespertini ! (cf. Hab. 4, 8), « qui avidiores sunt propter diurnum ieiunium » (Alb. lans. Rib. Lap.) « ad rem conficiendam celeres, ut una eademque die cuncta: concidant, nihilque non confectum in posterum relinquant » (Theod. M.); ita scil. voraces sunt et tanta aviditate cuncta absumunt, ut ne os quidem unum in diem subsequentem relinquant (cf. hebr. 223). Ad tropum cf. Prov. 98, 15 (19, 12; 20, 2). Eccli. 4, 35; 271, 31; 28, 21. Ez. 19, 3; 22,95. Nah. 2, 19 — Gen. 49, 27. Ier. 5, 6. Ez. 22, 271. Tertio proponitur, quantum civitas sit foedata et profanatione polluta
3:4
v. 4 « prophetae eius vesani, viri infideles ; sacerdotes eius polluerunt sanctum, iniuste egerunt contra legem » ; — pseudoprophetae, quibus avide aurem praebent (cf. Mich. 2. 11 hebr.), « insanientes, sive stupentes, quod Aquila transtulit 6aj8euco!, loquebantur quasi ex ore Domini et omnia contra Dominum praedicabant » (S. Zier.). Propria vocis hebr. vis est ebullire; unde homines notantur protervi, lascivi, iactatores. Veri prophetae a spiritu Dei aguntur ; falsi illi suis cupiditatibus et arrogantia et superbia circumferuntur ; illi fideliter Deo adhaerent eiusque voluntatis interpretes sunt fidi; hi viri infidelitatum vel perfidiarum (hebr.), qui mendaciis alios seducunt et a Deo avertunt. Sacerdotes res sacras indigne tractant; sanctum i. e. quidquid sanctum est et ad Dei cultum pertinet — non solum templum vel sanctuarium, ut volunt Rib. Lap. Mar. Men. — profanatione, sceleribus vitiant atque polluunt et tantum abest, ut « labia sacerdotum custodiant scientiam » et legem doceant (cf. Mal. 2, 'I), ut legem opprimant, ei vim inferant ac violentiam (hebr.) i: e. legis sacram observantiam in se et in aliis omnino exstinguant et suffocent. Iam si ipsum « genus electum » (S. Cyr.) et ad sacra tractanda institutum adeo a vero tramite recessit, quid de plebe dicendum erit ? Talis autem primorum ordinum corruptio vindictam Dei provocat
3:5
v. 5 « Dominus iustus $n medio eius, non. faciet iniquitatem ; mane, mane iudicium suum dabit in lucem et non abscondetur ; nescivit autem 1niquus confusionem » ; — scelera enim illorum augentur, cum illa perpetrant Domino in medio eorum, in templo versante, quem testem, iustum iudicem et vindicem non verentur. At sicut Deus populum, urbem, templum sibi elegit, ut essent oculi eius ibi et cor, ut speciali cura, dilectione, favore eos complecteretur, ità eundem si spreverint et coram eo ius leremque conculcaverint, experientur iustum, qui non faciet iniquitotem i. e. qui scelera illa impune abire minime patietur; « videtur enim quoddam genus improbitatis, peccatorem supplicio non subiicere nec poenas exigere ab eo, qui vitam suam nefarie et impie instituerit » (S. Cyr.) ; minus dicitur, quo maiora efficacius innuantur, ac si dicam : Deus non silebit, non quiescet. Tamquam :ustus omnia ad iustitiae legisque normam et trutinam revocabit. Idque eo magis, quia mane, mane ji. e. quovis mane, singulis diebus id quod rectum et iustum cst, normam scil. iusti et lecis publice palamque proponit ac promulgat. Nobiles enim illi peccatores non ex ignorantia legis peccant : adest lex, quam bene norunt, ei Deus prophetas mittit assidue qui tamquam eius interpretes et lecati legis observantiam urgent. Ita ius vel iudicium Domini, id quod Dominus fieri vult, non est absconditum, verum in luce meridiana prostat. At iniquus et impius « dura fronte est, iustissimas Dei querelas, prophetarum ore pronuntiatas, non audit » (Calm.), neque si vitam scelestam cum lesis norma coinparaverit, ullo pudoris scnsu tangitur (cf. Ier. 3, 3; 6, 1558, 12). Culmen et fastigium DLL. est Alii iudicium accipiunt de castigatione a Deo infligenda; atque fta quidem, ut mane expliccnt : manifeste, palam, absque ulla ambiguitate faciet iudicium de urbe (cf. Hier. Cyr. Tir. Caim.) ; vel : magna celeritate, absque mora poenas ab ea repetet et vindictam suain oranibus propa'am faciet (ef. Tlhieod. Theod. M. Alb. Barh. lans. Rib.). Sed repetitio illa ae gerainatio distributionem significat, uti res est nota ex grammatica hebr. (cf. Ex. 16, 94. Lev. 6, 5. Ps. 87, 5). Ita rem rite concipiunt Montanus, Pagninus, Clarius, Vatablus aliique quos citat et sequitur Sanct. et praeter eos Lap. Sa, Mar. Men. Schegg, Reinke. Describitur scil. Deus fidelis, qui nunquam non populo suo adest hortator et in medio populo sedem suam stabilem figens tamquam Deum vivum se manifestat. Praeclara haec de Deo notio simul vindicem et ultorem scelerum illustrat, qui e sede sua in templo poenas transgressoribus infligit.
3:6
v. 6 « Disperdidi gentes et dissipati sunt anguli earum ; desertas feci vias eorum, dum non est qui transeat ; desolatae sunt civitates eorum non remanente viro neque ullo habitatore » ; — bene Gord. : « tacita epostrophe est ad populum iudaicum, quasi dicat : disperdidi gentes multas propter similia peccata ; debuisset Iuda hoc exemplo sapuisse ». Nationes disiectae et superatae interierunt ; anguli i. e. turres et munitiones (cf. Cyr. ans. Rib. Lap. Reinke), arce etc. quibus securitas populi et defensio potissimum constare videtur, etiam deiecta sunt, (de voce cf. 1, 16). In viis desertis et civitatibus destructis, quae sint sine habitatore ruinae, testimonia exhibentur perpetua divini iudicii, quibus hominum animi salutari timore percellantur. Talia sane efferre vult propheta divinae castigationis exempla, quae Iudaeis nota erant ; quare cogita de destructione pentapoleos, de exstirpatione Chananaeorum, Amalecitarum, de cladibus Moabitarum, Assyriorum sub Ezechia (cf. fans. Sanct.) et praeprimis de vastatione et ruina regni israelitici, quibus omnibus Deus ultorem se praestitit. Ad haec iudicia illustranda vide, quae Is. 14, 29; 16, 14; 1'1, 1. 9; 19, 2; 20, 4 ; 23, 1 praeterea enumerantur. Hisce et certe cumprimis regni israelitici clade Iudaei debebant erudiri
Quanta animorum obduratione impietati et iniquitati inhaereant, non solum ex eo elucet, quod continuas prophetarum monitiones spreverint (3, 5), verum inde quoque colligitur, quod divinis iudiciis, quibus gentes vicinae afflictae erant et prostratae, ad meliorem frugem nullo modo revocati sint. Deus enim saepius se iniquitatum vindicem manifestavit ;
3:7
v. 1 « dixi : attam?n timobis me, suscipies disciplinam et non peribit habitaculum eius propter omnia in quibus visitavi eam ; verumtamen diliculo surgentes corruperunt omnes cogitationes suas » ; — i. e. Deus more hominum loquitur, qui ex signis et causis coniectare solent futura : in illis iudiciis infligendis ita mecum cogitavi : forsitan timebit me Ierusalem et ad meum cultum reversa legis disciplinam sanctamque observantiam in se suscipiet, ne illud a me detrimentum patiatur, quod aliae nationes, quarum imitata est consuetudinem, subierunt. ]ta fieri poterit, ut non deleatur urbs, sed ut effugiat cladem, quam iampridem advocat morum intemperantia (Sanct.). Atque non solum « ipsa intentione flagelli » (Alb.) ita Deus ad populum exhortatione locutus est, sed per prophetas quoque eadem testatus est et « ut data monita reciperetis denuntiavi, nunquam vos, si ita vos gesseritis, me destructurum neque a locis quae ego aspectu meo digna iudico, expulsurum » (Theod. M. — lans.). Propter omnia... i. e. habitaculum tuum non capietur, non evertetur lerusalem propter peccata, quorum causa eam hactenus punivi ; contentus ero poenis, quas de te hactenus sumpsi ; si resipueris, scelera anteacta iam ultra non nocebunt (cf. Rib. Men.). Saepius enim consider antur omnia populi peccata, quibus ab initio egressus ex Aegypto Deum o(fenderat, quasi in unum collecta et ruinam illam extremam attrahentia *cf. Ez. 20, 5 seq.). Sed cum in hebr. locutio sit generatim adverbialis, neque determinata illa praepositio propter habeatur, sententia simplicius magisque obvio modo ita fortasse erit concipienda : Aabitatio eius (scil. populi) i. e. Ierusalem non ezxscindetur conditione impleta, secundum omnia quae de illa constitui vel ordinavi. Attamen illi aliorum castigatione minime sunt eruditi ; e contra magis magisque pessimis studiis exarserunt ; cf. Ez. 93, 44 : « quod cum vidisset soror eius Ooliba, plus quam illa insanivit libidine». Diluculo surgere i. e. « mane surgere ad faciendum est summa cura et diligentia facere et maturare, ut sine ulia mora primo quoque tempore fiat » (Rib. — Sanct. cf. Ier. 11, 21; 25, Cum igitur Dei longanimitate abusi sint, iudicio eo quo Deus orbem castigare decrevit etiam ipsi involventur; redit propheticus sermo ad initium 4, 2. 3 et finem sermonis prioris 14, 18 :
3:8
v. 8 « quapropter exspecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in futurum, quia tudicium meum, ut congregem gentes et colligam regna et effundam super eos indignationem meam, omnem iram furoris mei ; tn 1gne enim zeli mei devorabitur omnis terra » ; — minitantis est vox exspecta me scil. certissime experieris me vindicem et iudicem illo die, quo quiete et longanimitate seposita surgam ad vindictam capiendam ; dicitur enim Deus surgere vel ersurgere ; hebr. Q3P, quando magnum aliquid efficiendum est cf. Ps. 3, 1; 1, 15; 11, 65 16, 13; 671, 2; '13, 92; "15, 10 etc. Bene rem expendit Sanct. : « resurgo... et similia studium indicant eius, qui se ad aliquid virili atque strenuo pectore suscipiendum accingit et quietis impatiens ac immemor nullum sibi laborem aut periculum declinandum putat ». Hoc loco sermonem esse de eo, quod Deus ad iudicium sese accingat et ad ultionem capiendam de sceleribus populi, non poterit in dubium vocari propter antecedentia ; neque consequentia aliud suadent. Deus enim iudicii particularis rationem affert generalem illam, quia sibi constitutum sit omnia omnino, quae peccatis inquinata sint, ultione persequi ; cf. 4, 2. 18. In hebr. legitur pr "Dipl; notat S. Hier. : « ubi nos transtulimus in. die resur- rectionis meae in futurum, omnes interpretati sunt in testimonium. Ilebraeus qui me in Scripturis instituit asserebat laed in praesenti loco magis «lc &c i. e. in futurum debere intelligi » ; est scil. *y, aeternitas, perpetuitas cf. Is. 57, 15. Hab. 3, 6 etc. ; "Y testis vel testimonium. Verum neutra significatione hoc loco erit utendum, sed illa demum, quam advocandam esse iam monent Pagninus, Vatablus, Clarius, Mar. Calm. : in die quo surgam ad praedam *, ad spolia capienda cf. Gen. 40, 97 mane comedet praedam ; Is. 33, 93 spolia. Dies enim iudicii est dies victimae Domini, dies quo caesis hostibus spolia eorum Domino consecrantur cf. Soph. 4, 8. Is. 34, 6 ; 49, 94; 53, 12; 683, 6. Atque eo aptius id dicitur, quia iudicio illo tempus praeparatur messianicum et homines ad Dei cultum tradueuntur cf. 2, 44. Idem proinde asseritur, quod contigisse praedicatur in arcae translatione Ps. 67, 19; illa enim praeda Domini ipsi sunt homines eius religioni felici servitute mancipati talisque praeda digna est Domino. Verba graeca et latina : ei; suépav dvaováceos uou, in die resurrectionis meae 1, Cum qua explicatione alia fere concordat : ad aggressionem vel ad pugnam, quam b. l. ansam dederunt explicationi de Christi resurrectione cf. S. Hier. (in tertia expositione) S. Cyr. (in mystica explanatione), Eusebius in demonstr. ev. 9, 47 (M. 92, 108), S. Augustinus, Civ. D. 18, 33 (M. 41, 592), quos sequuntur lans. Rib. Lap. Sa, Tir. Gord. ; alii de resurrectione ante iudicium universale explicant cf. Men. — Verum ita textum nullo modo posse accipi, iam suis expositionibus docuerunt Theod. Alb. Sanct. Calm., quamvis hi quoque non in una aliqua sententia conveniant. Deum scil. surrecturum ad iudicandum, rite explanant Theod. Calm., ad liberationem populi vel ad auxilium ei ferendum Cyr. Theod. M. Alb. Sanct., ita ut liberatio promittatur ex exsilio babylonico. Sed verba haec esse consolatoria, minime fieri potest consideratis iis, quae immediate et antecedunt et consequuntur, quaeque iram Dei et vindictam spirant; insuper attende v. 8 quapropter i. e. quia omni conatu studia sua pessime corruperunt, ideo surget Dominus ; sed ad quid ? certe dicendum est cum Chald. « ad iudicandum ». Anc. — Iudicia Dei eo tendunt, ut cultus Dei uniusque religionis concordia ubique constituatur. Tunc Iudaei quoque e dissitis regionibus redibunt ; ablata erit omnis iniquitas, omnis quoque pompa et magnificentia humana ; Dei enim populus pauper erit et egenus, in Deum sperans, sanctus, pace securus (3, 9-13). Inde Sion magna laetitia perfundetur ; amotis enim hostibus Dominus erit rex et protector eius, qui in Sion sibi complacebit : lugentes ipse consolabitur, oppressores disiiciet, populum suum gloria et honore apud omnes exaltabit (3, 14-20). — Ita Sophonias tempus messianicum delineat: adsunt ea quae apud alios quoque prophetas fere constituere solent tempus messianicum, scil. cultus Dei universalis, dispersorum congregatio, vera sanctitas, pax, securitas, gaudium et exsultatio in Domino, victoria de hostibus etc. ; sed imprimis in hoc vaticinio duo notanda sunt : populum messianicum ablata omni pompá fore pauperem et egenum (3, 12) et eos. solum iri congregatum ex Iuda, qui /ugeant de sollemnitate ablata, i. e. qui mente theocratica et vere pia praediti de calamitate religionis et de pietatis defectu affligantur. Illud prius omni est consideratione dignum ; edocemur enim, ne quae alii prophetarum de splendore et gloria, de victoriis opibusque regni messianici vaticinantur, perperam interpretantes de pompa cogitemus regni mundani ; hoc alterum normam Dei ncbis aperit, qua non omnes se ludaeos congrezaturum et ad reznum spondet messianicum esse advocaturum, sed eos solum, qui religione avita veraque pietate insignes de spirituali detrimento lamentabuntur; hos consolationem accepturos esse a Messia, iam Isaias praedixerat (61, 2. 3). Pars haec arcte ad antecedentia adnectitur. Nam is est iudiciorum Dei terminus et finis, ut eius cognitio et cultus ubique terrarum innotescat (cf. 2, 11). Quare ipsa particula *» quia nexus iste indicatur i. e. iudicium tale erit, quale 3, 8 describitur, quia tum populis ita praeparatis Deus sui cognitionem communicare vult, vel iudicium via est salutis ex divina dispositione ; quare non est necesse, ut '? cum Mar. explicetur per modum asseverationis profecto, quod utique fieri potest:
3:9
v. 9 « Quia tunc reddam populis labium electum, ut invocent omnes in tomine Domini et. serviant ei humero uno » ; — i. e. Deus labia polluta, quibus idola invocabant vertet et convertet (hebr.) ita, ut fiant labia pura ; auferet nomina idolorum ab eis (cf. Os. 9, 1'7) et efficiet, ut labiis puris, quae sint animorum puritatis et sanctitatis indicia, nomen Dei invocent, ei soli publicum adorationis cultum exhibeant atque sollemnem (cf. Gen. 4, 26). Interna igitur sanctitas designatur labiis mundis (hebr.), quae non sonent nisi Dei verba (cf. Theod. Alb.) ; ad hanc accedet unio illa atque animorum coniunctio, quam tamquam donum inter cetera valde pretiosum tanto studio Christus a Patre efflagitavit, ut scil. sint unum (Ioan. 171, 11) ; Dei scil. cultui atque servitio addictos. se praestabunt humero uno i. e. uno corde et una mente, virtute concordi, uno consensu, metaphora sumpta abiis, qui simul humeros supponunt ad onus aliquod portandum (cf. Alb. Rib. Sanct. Lap.Men. Mar. Tir. Calm. Reinke). Unius Dei cultu effici animorum quandam conspirationem atque concentum innuit sacer vates, dum idololatria multiplici odia, inimicitiae, dissensiones generantur. Dei enim servitus homines reddit felices, alacres bonorum omnium sectatores, idolorum autem servitus malorum omnium est ratio et causa. In regno Dei magnam quandam unitatem et concordiam fore conspicuam atque insignia exstatura esse studia ad servitium Deo praestandum consonantia ex hoc vaticinio necessario colliges ; simul servitutem illam ex animorum arcta coniunctione ortam fore stabilem atque perpetuam facile conficitur, quippe quae Iudaeorum infidelitati in utramque partem claudicantium vel potius saepissime relicto Deo ad idola diffluentium opponatur. Quam vero praeclare haec unio atque concordia in Ecclesia catholica sit conspicua, hic monuisse sufficiat, ut in ea una vaticinium istud rite adimpletum esse statim quivis sibi persuadeat. De versione LXX haec notat S. Hier. : « notandum autem quod eo in loco, ubi nos interpretati sumus : reddazi populis labium electum, nro electo Septua- ginta dixerunt in generationem eius, ut subaudiatur ferrae. Et hinc error exortus est, quod verbum hebraicum barura, quod Aquila et Theodotio electum, Symmachus mundum interpretatus est, Septuaginta legerunt badura (n112), res literam daleth existimantes propter elementi nimiam similitudinem, quod parvo apice distinguitur ». Theod. quoque aliorum versionem praefert : « hoc clarius Aquila, Theodotio et Symmachus verterunt. Aquila enim et Theodotio ponunt : tunc vertam ad omnes populos labium electum (xeiio; ieüsyyuivoy), Symmachus vero : tunc convertam in populos labium mundum (xa0«cov). Mundum vero labium est, quod nominat Deum, non deos ». Tum electi quoque ex Israel, etsi in regiones maxime dissitas dispersi sint, simul cum gentibus conversis ad unum Dei populum constituendumaDeo vocabuntur : v.10 «ultra flumina Aethiopiae inde supplices mei, filii dispersorum meorum, deferent munus mihi » ; — i. e. e regione quae est ultra flumina Cusch (hebr. cf. Is. 48, 1) illi advocabuntur, qui Dei cultui fideles permanserunt seseque tamquam filios dispersorum, tamquam iure quodam sacro atque nativo ad Dei populum pertinentes considerarunt atque praestiterunt, qui igitur abrepti e terra sancta non amplexi sunt gentilium mores ; isti iterum admittentur a Domino, ut deferant ei munus, oblationem, sacrificium. In exsilio enim eta templo, unico adorationis per sacrificia exhibendae loco, remoti oblationem Deo offerre non poterant. Quare innuit vates, novam fieri rerum conditionem, qua populus iam non erit sine sacrificio et sine altari (cf. Os. 3, 4); illam autem effectum iri simul cum gentium ad Deum conversione (cf. Mal. 4, 10). S. Hier. magis ad* hebr. accedens vertit filia dispersorum meorum ; idque non de supphcibus dici, sed allocutionem fieri ad synagogen censet hoc modo : « 0 Israel, o synagoga quondam filia, quam in toto orbe dispersi, licet invideas, licet aemulatione crucieris, tamen de Aethiopia mihi victimae deferentur, id est, de gentilium populo ». Esse legendum filia etiam Rib. contendit; sed sensus inde non mutatur ; nam filia dispersorum eodem modo dicitur, sicut filia lerusalem, filia populi mei et similia. — Sunt qui eos non Iudaeos, sed praedestinatos e gentibus explicent (cf. Jans. Rib. Sa, Men. Reinke); sed quae sequuntur, aperte suadent, vatem respicere ad Israel saltem praecipue et per se ; cf. Is. 41, 10 - 19. Alii ita vertunt : supplices meos afferent filios dispersorum meorum tamquam munus mihi (cf. Mar. Keil) i. e. ipsi Aethiopes sollemni pompa Iudaeos comitabuntur eosque tamquam munus Domino afferent cf. Is. 49, 22. Sed neque veteres interpretes ita intellexerunt, neque collocatio verborum in hebr. id suadet neque constructio omissa particula 7N signo accusativi ; id quod non esse exigui momenti facile quis concesserit, si ad Is, 66, 20 attenderit. Iam indoles restitutae illius theocratiae describitur. Priori ruina regnum pompa et ratione mundana insigne affectabant ; talis superbia longe aberit a vera theocratiae instauratione ; quare uberrimus delictorum fons obstructus manebit ;
3:11
v. 14 «in die illa non confunderis super cunctis adinventionibus tuis, quibus praevaricata es in me ; quia tunc auferam de medio tui magniloquos superbiae tuae et nom adiicies exaltari amplius in monte sancto meo » ; — vetera recesserunt et abolita sunt penitus, ita ut priorum delictorum confusione iam non tangantur, neque periculum adsit, ne denuo similibus implicentur; nam causa illorum ablata est : studium et appetentia humanae magnitudinis. Deus quippe eos auferet qui talia sapiunt i. e. novae theocratiae cives a fastu et elatione longe aberunt. Ita vates insinuat, quod Christus asseruit : reenum meum non est de hoc mundo ; indolem tangit eam regni messianici, quam commendat Christus vera animorum humilitate; superbos et suae gloriae appetentes a regno illo iri exclusum docet neque esse aptos qui illi associentur; cui doctrinae mirifice congruunt verba Christi : «quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis et gloriam quae a solo Deo est non quaeritis » (Ioan. 9, 44). Deus enim superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Verba haec prophetica aperta sunt atque spem illam quam Iudaei conceperunt deregni messianici pompa externa et fastu, iam funditus evertunt. Etiam aperlum pauperem et egenum et. sperabunt. in nomine Domini » ; — hebr. *:X ! populum afflictum, qui animo pio ac submissoafflictionem subit, b1 populum tenuem, debilem, cuiustota fortitudo sitspes in Domino. Pauperes evangelizatum iri, iam apud Isaiam indicium legimus temporis messianici (Is. 61, 1 hebr.); idem hic asseritur, oriturum quoque regnum messianicum ex parvis initiis eiusque robur fore non in armis sed in nomine Domini. Apte allegat Alb. 4 Cor. 1, 96: « videte vocationem vestram, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes » etc. | Sed quamvis externa specie et pompa destituti sint, interna fulgebunt pulchritudine, puritate, sanctitate, bonis spiritualibus abundabunt, fruentur pace et securitate summa :
3:13
v. 13 «reliquiae Israel son facient iniquitatem nec loquentur mendacium et non invenietur in. ore eorum lingua dolosa; quoniam ipsi pascentur et accubabunt et non erit qui exlerreat »; — in opere et verbo sancti erunt; ergo sanctitas intime animis et cordibus insita est, ex quibus verba procedunt et opera. Talem autem sanctitatem adesse ex eo concluditur, quia grex Domini in pascuis secure degit. Pax enim et tranquillitas frugzumque ubertas ex veteris testamenti promissionumqueindole certum esse noscitur indicium vigentis in populo sanctitatis observationisque legum Domini (cf. Os. 2, 21. Ioel 3, 18. Am. 9, 13). Quare ad sanctitatem tempore instaurationis delineandam optime quoque iisdem exemplis utitur propheta. Accedit, quod satis consuetum est, ita populi messianici felicitatem ac securitatem sub Deo pastore describere (cf. Mich. 2,12; "1, 14. Ez. 34, 93 seq.) — Promissionis argumentum a v. 414 et deinceps propositum apte complectitur Alb. ita : «tangit congregatorum purgationem et dicit quinque : praeteriti peccati emendationem, occasionum peccati ablationem, consolandorum devotionem, devotorum puritatem et depuratorum securitatem ». — Agi de tempore messianico plerique ultro fatentur (cf. IIier. Ians. Rib. Sa, Lap. Men. Tir.) ; populum pauperem, egenum v. 12 praeprimis esse chorum Apostolorum censet Theod. Alii tamen haec Aistorice atque proprie dici volunt de tempore ac conditione reditus ex exsilio babylonico (cf. Cyr. Theod. M. Sanct.), mystice vero ac spiritualiter de Christi regno (cf. Cyr. Sanct.). Ex ipsis verbis planum est, prophetam spectare instaurationem illam, quae magna Dei in gentes populumque suum iudicia subsecutura sit ; hanc instaurationem describit; quando vero futura sit, non tangit, nisi ratione solum generali, scil. iri effectum divinis in omnes iudiciis. Ex quibus apertum est, Sophoniam quoque cum aliis prophetis in eo consentire, quod eiusmodi instaurationem annuntiat (cf. Os. 2, 16. Ioel 2, 98. Am. 9, 41. Abd. 15. 171. Mich. 2, 12; 4, 4 ; "1, 11), sicut iam annuntiavit imprimis Isaias (1, 26; 2, 1; 4, 95 9, "15; 11, 1; 14, 4. 40, 4 etc.). Illam tempore messianico contineri, pariter est in aperto positum ; ad eam autem gradum fieri praeparatione quadam, quae tempore post exsilii solutionem usque ad Messiae adventum absolvatur, nemo in dubium vocabit, qui illius temporis historiam et indolem consideraverit. Unde cum praeparatio aliquam similitudinem cum ea epocha, cuius est prae- 'paratio, prae se ferre debeat, mirum non est tempore illo intermedio aliqua adfuisse, in quibus illa promissa quasi adumbrari videantur (cf. Sanct.). Quae quamvis'ita sint, prophetam tamen solum instaurationis tempus descripsisse statuendum erit, ad quam utique ex suavi divinae providentiae consilio per quosdam ve]uü gradus erat deveniendum. Tempus enim spectari messianicum, certum iam est atque indubitatum sane indicium id, quod de populorum ad Deum conversione et concordia dicitur v. 9 (cf. Is. 2, 4. Mich. 4, 4. Am. 9, 12). | Securitatis, pacis, bonorumque abundantia et. ad laudes Deo canendas provocat et ipso hoc gaudii et laetitiae tripudio egregie demonstratur ; quare
3:14
v. 14 « Lauda, filia Sion! iubila Israel! laetare et exsulta in — omni corde filia lerusalem » ! — i. e. multiplici modo laetitiae et exsultationis signa prode; « ter eandem rem dicit ad confirmationem et amplificationem laetitiae » (Rib.). Novi foederis indolem, quae sit gratiae, laetitiae propter praeclara Dei dona, delineat : eius autem exsultationis annuntiatio post iudicia irae, vindictae, destructionis, vastitatis plena eo maiore suavitate atque amoenitate iucunda commendatur, ita ut hac inter se oppositione excellentiam et splendorem temporis messianici illustri modo declarari et efferri nemo sit negaturus. Iubilationis vero argumentum ac materies denuo alio modo proponitur (cf. v. 43), uti scil. animi est vehementer commoti in eadem re immorari eamque aliis atque aliis verbis praedicare ;
3:15
v. 15 « abstulit Dominus iudicium tuum, avertit inimicos tuos ; rex Israel Dominus in. medio tui ; non. timebis malum ultra » ; — poenas scil. et calamitates, quae tamquam iusta Dei ?udicia (hebr.) et supplicia tibi olim in vetere theocratia infligebantur, Deus iam benigne abstulit (cf. Hier. Rib. Sanct. Mar. Calm.) ; inimicos theocratiae prostravit; ipse qui excessisse videbatur de vetere theocratia, illam scil. ruinae ac potestati inimicorum permittens (Sanct.), immo qui apud Ezechielem in curru gloriae per Cherubim vectus revera ex urbe excessisse cernitur (Ez. 11, 22. 23), iterum tamquam rex Israel in medio populo versatur et novae theocratiae rex et dominator praeest; iam si ipse se regem praestat, regnum fore gloriosum, beatum, perpetuum, immotum per se liquet ; quare omnis timoris occasio vel suspicio longissime abest. Unde
3:16
v. 16 « in die illa dicetur lerusalem : noli timere: Sion, non dissolvantur manus tuae » ! — Deum scil. se regem praestare ita erit omnibus manifestum, « ut gratulabundi de tanto bono aut. certe admirabundi clament dicantque, ut metum procul et sollicitudinem abiiciant, bono sint atque erecto animo...» (Sanct.). Verba sunt messianica noli timere, verba pacis, fiduciae (cf. Matth. 14, 97; 11, 1; 98, 5.10. Marc. '5, 36 ; 6, 50. Luc. 1, 13. 30; 2, 10; 5, 10; 8; 50; 12, '1. 32 etc), quae statum adoptionis filiorum omnino decent et illis ingeruntur, qui e conditiorie servili erepti in liberta&em filiorum Dei vocantur (cf. Rom. 8, 15. Gal. 4, 1-71). Simul cum hac laeta animi tranquillitate vires adfore dicit quibus egregie se ad opera accingant omni periculo vel terrore amoto, cuius effectus est manuum dissolutio ac torpor; timore enim manus dicuntur dissolvi nervorum omnium inducta paralysi, ita ut suum munus obire non possint (cf. Alb. Sanct.). . Ratio autem talis fiduciae est, quia Deus pro potentia sua vult illos reddere beatos, quia insigni eos caritate complectitur v. 1'1 « Dominus in medio tui fortis, ipse salvabit ; gaudebit super te in laetitia, silebit in dilectione sua, exsultabit super te àn laude » ; — vates omnia breviter sed nervose colligit, quibus securitatem illam firmissimis inniti fundamentis ostenditur : Iahve, ipse qui est tamquam Deus, protector, . potentissimus, salvator adest, et adest cum maxima in populum propensione et caritate, immo tali amore perfusus, ut prae eius magnitudine : jubilatione dicatur exsultare. Amor iste splendidissime describitur : sese enim manifestare dicitur in gaudio et laetitia de dilecto ; dein alio quo- . que modo silebit in dilectione sua i. e. prae dilectionis magnitudine complacet sibi et acquiescit in tacita quasi contemplatione et fruitione amoris, quo in amatum fertur ; demum ex suavi hac quiete amoris iterum exsurgit ad laetum iubilum manifestamque exsultationem, qua vehementissimi sensus amoris prodi solent. Nescio, an amor Dei erga suos tenerrimus ullibi tanta cum suavitate simul et affectuum vehementia describatur. Illud silebit in dilectione sua varie accipiunt. Sensum, quem exposui et quem optime in contextum convenire puto, fere etiam tradit Sanct. et certe Schegg ; alii : silebit peccata tua in caritate qua te dilexit (S. Hier. Rib. Sa, Trochon); sed unde peccata sint subintelligenda, non apparet, neque sensus sat commodus orifur ; de praeteritis enim peccatis hoc loco fieri mentionem iam post v. 11 non est probabile ; peccata autem commemorari, quae in ipsa illa periodo fiant, post v. 13 iam nemo potest exspectare. (Quare alii explicant de silentio minarum : « silebit amplius scil. non comminans, non terrens, non puniens » (Alb. Mar. Reinke); alii: te pati sinet, cum fueris in laboribus, dissimulans se audire (cf. Rib. Ians. Lap.) ; frequentius alii : certum constantemque amorem erga te profitebitur, immobilis erit in sua dilectione (cf. Rib. Lap. Men. Calm.). Sed hae explicationes vel id supplent, quod e contextu non per se offertur, vel voci silendi notionem alias non usitatam subiiciunt. LXX non verbum vn! cum r legerunt, verum 1n cum litera cognata d : xetwwet os dy 77 &y«íoecaorou, quam lectionem etiam Syrus exprimit. Sensus est facilis et aptus et gradatio quae in exsultatione cernitur, illi innovationi et augmento amoris divini innititur, quo Deus creaturam suam magis magisque exornare dicitur. Idem quidem verbum sed aliter legi vult Houbig. : innovabitur in amore suo (sim. Ewald). Chald. haec habet : « (pedibus) conculcabit peccata tua in misericordia sua» i.e. illa delebit et removebit. Amor divinus in populum , quem Deus modo verbis tenerrimis testatus est, ipsa quoque re manifestatur : consolatur enim et congregat lugentes, aufert eorum opprobrium, oppressores deiicit, populum suum gloria et honore exaltat. Haec in sequentibus enucleatius proponuntur. Et primo quidem v. 18 ita ex hebr. verte : lugentes propter sollemnitatem! congregabo, ex te fuerunt; onus super eos, opprobrium i. e. ii demum ad novam theocratiam aggregabuntur, qui spiritu theocratico imbuti, eo quod coetus sollemnes et festivi ritus iain non celebrari possint in exsilio, moerent atque dolent; ii sunt revera ex Israel, ii vere sunt filii Sion, qui theocratiae ruinam lugent eamque tamquam onus et opprobrium intime sentiunt. In versione autem vulg., uti communiter intelligitur, promissio exprimitur, Deum eos quoque qui ex animi levitate et inconstantia a lege eiusque observatione defecerint esse agsregaturum :
3:18
v. 18 «ougas, qui a lege recesserant, congregabo, quia ex te mendaces in legem, homines leves (cf. Rib. Sanct.) Deus propterea revocabit ab errore ct ad suum populum aggregabit, quia oriundi sunt ex Israel ; ergo propter patrum merita, et ne ultra populo Dei sint dedecori. Plerique congregare hoc sensu fausto accipiunt (cf. S. Hier. Alb. lans. Rib. Lap. Mar. Men. Tir. Schegg), alii tamen : congregabo ad eos interficiendos (cf. x 4, 2. 3 — ita tup. Sanct). Verum vulg. versionem hoc loco esse deserendam, ex illis ipsis statim patet, quae eius auctor S. Hier. de sua translatione disserit : «id quod diximus nugas, sciamus in hebraeo (1332) ipsum latinum esse ser-. monem et propterea a nobis ita ut in hebraeo erat, positum, ut nosse possimus linguam hebraicam omnium linguarum esse matricem ». At nemo non consentiet hac in re cum Houbig. qui ea de re censet : « dormitabat magnus IHieronymus, ut aliquando bonus Homerus, cum haec gcriberet »; praesertim si attenderit, quod iam optime in memoriam revocat Lap., eandem vocem a S. Zlier. rite esse intellectam Lament. 1, &; 3, 33. Is. 51, 23; quibus locis adde Iob 49, 2. Quare hoc quoque loco ne intelligas nugas qui a lege recesserant congregatum iri, sed moestos et afflictos proptercoetus sollemnes (cf. apud Rib. Sanct. Mar. Calm.) ; vel lugentes qui sint procul a coetu festivo (Iitz. Schegg, Rein- Ke) ; cf. Is. 61, 1 etiam contritis corde et 61, 3 lugentibus Sion. salus tessianica promittitur. In altero membro nNtv2. difficultate non caret. Eam dedi versionem, quae facilis est neque ab eius vocis usu aliena videtur ; cf. $ Chron. 24, 6. 9. Alii tamen aliter explieant. Etiam S. Hier. versio ut non ultra habeas opprobrium, suadet vocem cam esse explicatam, ut Ez. 17, 9 ; fortasse per modum £n/in. aram., cf. Schegg ad h. 1. ita ut praepositione 5 omissa vertendum sit : ad auferendum opprobrium ; vide NU; num erit inf. qal cum v3? Alias versiones vide apud Ros. Femininum moy poterit per modum collectivi dici pro plurali numero. LXX non legerunt 1*3 erant, sed 3 vae; habent enim xat cuváto 00g Guvtetpippévoug aou, oda c; EAafev Ovstbtopóv ix^ aUt»; teste S. Hier. etiam Aq. legit *31 ; idem exprimit Chaid., qui in reliquis satis a vera explicatione recedit, cum scribat : « qui remorati sunt in te tempora sollemnitatis tuae, longe removi 8 te; vae illis quia portaverunt arma sua contra te et te contumeliis affecerunt ». Aliam quoque lectionem Syrus sequitur : « auferam a te eos qui contumelias de te loquuntur ». Praeterea LXX et Syrus priora huius versus verba etiam aliter legunt et cum antecedentibus iungunt : éx àv zp£pg. Eoptr. Deus porro Sionis restitutae partes fortiter tuetur et populum suum gloria et honore exaltat
3:19
v. 19 «ecce, ego interficiam omnes qui afflixerunt te in tempore illo et salvabo claudicantem et eam quae eiecta fuerat congregabo et ponam eos in laudem et 4n nomen in omni terra confusionis eorum,
3:20
v. 20 intempore illo quo adducam vos, et in tempore quo congregabo vos; dabo enim vos in nomen et in. laudem omnibus populis terrae, cum convertero captivitatem vestram coram oculis vestris, dicit Dominus » ; — i. e. hostes Sionis peribunt, etsi sunt potentissimi ; populus autem Dei etsi multipliciter afflictus et dispersus quasi grex claudicans et infirmus et disiectus (cf. Mich. 4, "1 verba ipsa adhibet Sophonias), tamen cum omnium admiratione et laude florebit, ita quidem, ut felicitatis eius ac prosperitatis testes sint omnes populi et etiam regiones illae, in quibus olim populus Dei confusionem captivitatis portavit. Hoc probe notandum est ; tali enim amplitudine laudis propheta aperte docet, theocratiam restauratam nullo modo a se considerari quasi inclusam arctis Palaestinae finibus, sed eam inter omnes populos longe lateque diffusam et suo splendore spirituali omnes in sui admirationem rapientem. Sane idem clare indicatur, cum apud Ez. Deus dicat se iri sanctificatum in populo suo in oculis nationum (Ez. 90, 41; 98, 28) vel coram eis et in medio earum in perpetuum (36, 93; 31, 98). Uti igitur Sophonias iam 2, 11 et 3, 9 Dei cultum fore universalem per orbem terrarum vaticinatus est, ita hoc loco theocratiam instauratam non arctis limitibus cireumscribi, verum ad omnes populos terrae sic extendi asserit, ut omnibus sit conspicua, omnium summa quadam veneratione prosequenda et maxima dignitate interna spectabilis; id enim est poni, dari in laudem et in nomen. Rem in uno Apostolorum exemplo S. Hier. belle illustrat : « vide mihi Petrum et Paulum et. Matthaeum et Ioannem et considera hoc quod ad Abraham repromissum est: magnificabo nomen tuum, in illis opere perpetratum. Quotidie nominatur in Ecclesia, quotidie magnificatur nomen eorum ». Cum convertero ... tempus exsilii, quod alii prophetae iam toties minati sunt (cf. Os. 2, 14. Am. 9, 4. Mich. 3, 12 ; 4, 10 etc. Is. 39,6; 40, 2 etc.), clare designat futurum et a Domino demum in melius vertendum ; coram oculis vestris i. e. certissime ac manifestissime, ita ot omnium oculis apertissime pateat (cf. Deut. 1, 30; 4, 34. Is. 92, 8. 10). Quia igitur exaltatio illa futura describitur post captivitatem solutam et proinde in arcto cum ea nexu constituta apparet, haud immerito dici poterit, hic et alibi in locis similibus tempus messianicum cerni a prophetis solutioni captivitatis coniunctum, vel tempus post captivitatem descri-! bi ab eis ut tempus instaurationis ; quaretempus illud quod revera interiectum est inter exsilii solutionem et periodum messianicam, tamquam praeparationem quandam et praeformationem instaurationis ad ipsam hanc periodum indole sua aliquatenus pertinentem a nobis considerari oportebit. Unde quae eo tempore contigerint iam quasi parvis quibusdam initiis haec promissa adumbrare recte censueris. Id iam perspexit Theod. scribens ad nostrum locum : « haec autem ut dixi et reversis ex Babylone tunc praestitit e& postea omnibus hominibus largitus est » ; idemque latius prosequitur Sanct., qui in explicatione quoque alterius Isaiae partis (40-66) passim eius rei mentionem et rationem affert. Promissiones adeo amplas et splendidas concludit vates sollemni asseveratione quasi sigillo divino obsignans : dixit lahve i. e. is qui est (cf. Os. 12, 5. Ioel 2, 32) et qui tamquam talis sua verba actu complet, illis esse largitur, « cuius omnia dicta necessario implebuntur ; coelum enim, inquit, et terra transibunt, verba autem mea non transibunt » (Rup.); vel, ut notat Aib. : «quia haec secundum inferiores causas videntur non posse fieri, subdit de omnipotentia facientis ». — Sunt, qui claudicantem et eiectam explicant de synagoga post excidium a Romanis illatum ; unde eo in loco vaticinium cernunt de Iudaeorum conversione in fine temporum, de qua S. Paulus Rom. 11, 95 vaticinatur; ita Jans. Rib. Neque negari poterit, in promissione adeo ampla etiam illam populi Israel ultimam congregationem contineri, praecipue cum S. Paulus ex simili loco promissionis amplae argumentetur l. c. v. 26. Quae si ita sunt, Sophonias brevi suo oraculo reliquorum prophetarum summum argumentum complexus eosque quasi compendio quodam proponens etiam temporis plenitudinem comprehendisse et adumbrasse dicendus est. Utut id se habet, temporis messianici felicem conditionem, sanctitatem internam, quae in mira illa ac suavissima Dei erga suos dilectione potissimum continetur et exprimitur, eius in omnes populos diffusionem, miram protectionem, a fastu mundano alienationem et firmissi- . Quod prophetae toties ac tanto verborum pondere et apparatu minati erant, populi scil. in alienas regiones abductionem atque ipsius sanctuarii vastationem, id demum a Deo foederis violati vindice per manus Nabuchodonosoris et principum eius effectum est. Cum enim populus electus sacras theocratiae leges spretis prophetarum continuis admonitionibus conculcasset, abiecisset, abiecit et dissolvit ipse Deus quam condiderat theocratiam : solium Davidicum eversum est templumque dirutum : «causa vestri Sion quasi ager arabitur et Ierusalem quasi acervus lapidum erit, et mons templi in excelsa silvarum » (Mich. 3, 42). At simul cum ruina instauratio futura erat praedicta. Atque uti Deus, fidelis foederis initi custos, populo in exsilio degenti tamquam instaurationis et promissionum pignus viros concesserat munere prophetico fungentes plebemque ad fidem pietatemque erudientes — cogita Ezechielem, Danielem, Ieremiam quoque et Baruch, qui scriptis et monitis sacram religionis flammam fovebant —, ita exsilio soluto et reditus in patriam opportunitate concessa Deus pari fidelitate aderat suis eosque illa temporum difficultate voce prophetarum consolabatur, lassis atque tepidis stimulos addebat, deiectos erigebat, omnes ad opus instauranis aggrediendum provocabat. Eiüs muneris partem praeclaram sortitus est Ággaeus, ipso nominis omine ! festivum aliquid ac sollemne prae se ferens. Atque revera magnum aliquid erat instaurationis inauguratio, non utique splendore humano neque pompa mundana, verum ratione habita religionis, cultus divini, promissionum messianicarum. Id enim agebatur, ut restituta aliquem in modum theocratia populus constitueretur Deo sacer Deoque addictus, in cuius sinu vaticinia messianica demum adimpleturus Servator mundo appareret. De ipso Aggaeo nihil aliud constat, nisi quod s. literae produnt. Sunt ea admodum pauca. Praeter libellum eius nomine inscriptum mentio eius fitin libro Esdrae 5, 1; 6, 14; quibus in locis munus eius propheticum et partes commemorantur, quas in templi instauratione habebat. In versione graeca psalmorum nomen eius legitur adscriptum ad Ps. 137 (saltem in cod. vatic. ), ad Ps. 145-148; in versione syriaca ad Ps. 125. 196. 145 - 141; in vulg. ad Ps. 111. 148. At tali inscriptione eum non auctorem psalmi designari, iam ex eo liquet, quod iidem fere etiam simul Zachariae, immo Davidi quoque inscribuntur. Fortasse psalmi isti &b Aggaeo et Zacharia in usum liturgicum praecipue sunt adhibiti, quae est aliquorum opinio (cf. Schegg) ; vel argumentum ad illas temporum conditiones aptum inscriptionem eam ut quis apponeret in causa fuit. Feruntur quaedam incertis auctoribus apud Ps.-Epiphanium aliosque, quae sine ullo detrimento omittere licet. Aeque incertum est, quod aliquibus ex 2, 3 visum est, Aggzaeum templum prius salomonicum suis oculis spectasse atque prope octogzenarium vel etiam magis aetate provectum has quas legimus adhortationes fudisse *. | Temporis quo munus obibat propheticum conditie erat haec : Cyri edicto promulgato ii, quorum « Deus suscitavit spiritum » (Esd. 4, 5) quod erat in Ierusalem ». Numero non erant multi : quadraginta duo millia trecenti sexaginta, quibus adde servos et. ancillas, septem millia trecentos triginta septem (Esd. 2, 64. 65). Altari holocautomatum exstructo sollemnitatem tabernaculorum celebraverunt mense septimo ; verum eo iam tempore infestationes experti sunt « a populis terrarum per circuitum » (cf. Esd. 3, 3). Erant isti coloni alienigenae, quos Esarhaddon, « rex Assyriorum de Babylone et de Cutha et de Avah et de Emath et de Sepharvaim » adduxerat et collocaverat in civitatibus Samariae pro filiis Israel, et qui multiplici sua superstitione et idololatria patria retenta etiam cultum quendam Domini a sacerdote Israelita edocti exercebant (cf. 4 Reg. 11, 94-34. 41. Esd. 4, 1seq.). Fundamento templi posito cum templi aedificium exstrui coeptum esset, etiam illa populorum colluvies religionis et vitae societatem cum ludaeis inire cupiebat; a quibus cum repudiati essent, ulteriorem templi aedificationem impediebant : « factum est igitur, ut populus terrae impediret manus populi Iudae (hebr. : lassas redderet manus populi) et turbaret eos in aedificando. Conduxerunt autem adversus eos consiliatores, ut destruerent consilium eorum omnibus diebus Cyri regis Persarum et usque ad regnum Darii regis Persarum » (Esd. 4, 4. 9). Aperta igitur vi, dolo, mendaciis calumniisque in aula regia sparsis opus templi aedificandi impedire conati sunt non sine successu ; nam « tunc intermissum est opus Domini in Ierusalem et non fiebat usque ad annum secundum regni Darii regis Persarum » (Esd. 4, 24). Magnam autem intermissionis culpam in ipsis Iudaeis esse collomagna in re religionis socordia castigatur, quae ne repetitis quidem Die punitionibus excutiebatur. Reduces scil. magna quidem animorum promptitudine opus esse aggressi videntur; at mox cum iam ex iactis fundamentis templum ad pristinum illum splendorem salomonicum non esse perventurum clare perspicerent, et simul temporum difficultatibus pressi et hostili oppugnatione fatigati a spe sublimiore deiicerentur, neque splendida illa de instauratione data vaticinia in opus deduci cernerent, animos despondisse et sensus pusillanimes induisse magnaque rerum divinarum negligentia et taedio occupati esse videntur, ita ut in expostulationes quoque et querimonias contra Deum non sine animorum acrimonia prorumperent (cf. Mal. 9, 1']). Spei frustratae indices ac testes erant ploratus illi et lacrimae, quibus « plurimi de sacerdotibus et. levitis et principes patrum et seniores, qui viderant templum prius » reliquorum laetitiam in templi primordiis interturbabant (Esd. 3, 12). Sane fatale initium et augurium animorum de divina providentia murmurantium ! In fletibus illis « voce magna » editis quid aliud nos cernere censebimus nisi illorum sensuum primordia, quibus postmodum regnum appetebant messianicum terreno splendore et mundana gloria insigne, salutem autem a Domino secundum sapientiae suae consilia oblatam cum fastidio respuebant? Hos igitur tumores oppugnare, ignaviam animorumque deiectionem excutere, rerum divinarum negligentiam propulsare, animos addere et stimulos tardis, afflictos consolatione erigere, omnes. edocere, ut cum patientia eam salutis normam et rationem exspectent, quam dare Domino placuerit : hoc munus propheticum, hoc erat officium quod Aggaeus praestare debebat. Quomodo ei munem satisfecerit, sermonum argumenta ostendunt eius libello comprehensa. Quater enim secundo Darii Hystaspis anno populum est allocutus, uti libellus testatur : primo populi socordiam exagitat, qua sibi persuadere volunt tempus domus Domini aedificandae eamque opportunitatem nondum adesse, dum tamen sibi ipsis domus exstruant non sine luxu ac voluptate ; nomine Dei eis denuntiat rerum penuriam iustam esse eius socordiae punitionem ; quam si deposuerint et alacres se ad opus Domini accinxerint, laetiora promittit (1, 2-11). Neque caruit salubri effectu haec prophetae admonitio (4, 19-14). Secundo, ut strenue in opere denuo assumpto pergant, hortatur ; animos enim deliore schemate sit factum, quia in eo salus concedetur messianica : « in loco isto dabo pacem » (2, 1-9). Tertio operi strenue insistentibus pollicetur temporalem etiam benedictionem frugumque abundantiam (2, 10- 19) ; demum vaticinium absolvit praeclara promissione stirpi Davidicae data, qua Deus in mundi regnorum ruina domum Davidicam singulari protectione iri exaltatum spondet (2, 20-23). Cur propheta nomine Dei adeo templi aedificationem commendet et eius rei negligentiam vituperet, facile perspiciet, qui ad quid in theocratia templum Dei fuerit assumptum consideraverit. Erat enim tabernaculum foederis et quod in eius dignitatem et locum successit, templum symbolum ipsius foederis initi, habitatio Dei in medio populo suo, thronus gratiae et misericordiae, in quo Deus populi preces benigne suscepit, propitiationem pro peccatis ex ritu veteri oblatam ratam habuit ; quare, ut huius commercii foederisque memoria recens semper servaretur, ter in anno Iudaei iubebantur se sistere coram Domino et ad foederis hoc centrum et unitatis vinculum ascendere ibique fidem suam atque fiduciam in Domino novis incrementis augere et spiritum fovere theocraticum. Templi igitur aedificatio ad foedus innovandum innovatumque stabili ratione conservandum quam maxime valuit; erat templum pignus quod dam externum ac visibile favoris divini et promissionum, adiumentum potentissimum et vinculum efficax, quo natio iudaica et cultores Domini magna animorum unione inter se unirentur, a gentium contagione moribusque arcerentur et tamquam unus Dei populus aperte et coram omnibus agnoscerentur. Adde, quod Aggaeus optime perspexit, hoc templum gloria messianica fore illustre; quo igitur animi desiderio huius templi aedificationem exoptasse censendus erit? * Haud incongrue adaptat Rup. nominis eius festivi significationem ad templi aediflcati praesagium : « Spiritus sanctus praesagio signari voluit nomine, ut vocaretur ; Aggaeus, videlicet secundum negotium, de quo per os eius erat locutu- - , rus. Hoc namque nomen Aggaeus interpretatur festivus et magnam utique festivitatem prospiciebat eius oculus, dum ista loqueretur, quae nunc " habemus in manibus... equidem fuerit eiusdem templi reaedificatio, quam praesens videbat, materia magnae festivitatis, verumtamen non secundum se, sed propter omnium sanctorum et angelorum et hominum festivitatem Christum, quia futurum erat, ut reaedificato templo muri quoque civitatis postmodum reaedificarentur et rursus civitas habitaretur et reaedificata civitate rursus coalesceret in terra populus, unde Christus veritate promissionis quae ad Abraham et David facta et iuramento firmata fuerat, nasceretur ». Prophetae admonitiones suos tulisse fructus, ex Esdrae libro docemur 5, 1-5; 6, 14. 18; nam «tunc surrexerunt Zorobabel, filius Salathiel, et Iosue, filius Iosedec, et coeperunt aedificare templum Dei in Ierusalem », neque adversariorum interventu deterrebantur, sed strenue operi insistentes « compleverunt domum Dei usque ad diem tertium mensis Adar, qui est annus sextus regni Darii regis ». Prophetam opus templi completum laetabundum conspexisse, legitur apud Ps.-Epiphanium. Dicendi genus sequitur Aggaeus simplex, planum, ornatu destitutum poetico, affectu tamen minime carens. Ubi grande attingit argumentum, etiam loquendi modus exsistit sublimior et rythmico incessu distinctus (2, 1. 23). institutionibus cultum sibi persolverent, atque his caerimoniis exerceri a populo religionem volebat, ut apte illinc tempore suo ad communem peragendam salutem Christus Dominus in carne apparerct, ideo de hoc aedificio necessario sollicitus erat; nempe ut conventibus in eo celebrandis mores suos emendaret populus; .. . nam sicut sacrificia et cetera eiusmodi Deus recipit, non quia ipse his egeat scd utilitatum nostrarum causa, sic. etiam templi studium prae se ferebat, non equidem sui gratia, sed corum quos illic congregari iustamquo Deo religionem persolvere prae ceteris hominibus acquum erat ». Anc. — Populi socordia in templo aedificando vituperatur omnisque excusatio ex eo diluitur, quia satis et abunde habent, quibus suas quisque domus ad luxum ambitiosum exstruunt atque ornant. Quam vero ingrata Deo accidat talis agendi ratio, ex eo discant, quia a quo tempore cessarunt a pio opere, penuria et annonae caritate erant afflicti (1, 1-6). Quare propheta hortatur, ut intermissam templi fabricam alacriter aggrediantur et ita veram et unicam causam calamitatum, quibus premuntur, efficaciter removeant (1, "1 - 11). Omnes qui audiunt, salutari timore Dei perculsi ad opus se alacriter accingunt (1, 12 - 2, 4). Alia iam fluere tempora pro populo Dei ipsa statim prodit libelli huius inscriptio. Neque enim uti solebat apud priores prophetas, a rege theocratico temporis designatio est desumpta, verum rex extraneus, gentilis, idololatra, uti populi imperium tenet, ita temporis determinationem praebere perhibetur. Adsunt scil. — idque primis verbis propheta tacite innuit — illa tempora, in quibus tabernaculum David est collapsum (cf. Am. 9, 11) et Iudaei rege carent (0s. 3, 4), de quibus ad Ezechielem Dominus dixerat : « aufer cidarim, tolle coronam : eversionem, eversionem, eversionem ponam eam... donec veniat cuius est ius et tradam ei » (Ez. 91, 20. 2" ex hebr.). Regia potestas Iuda regiusque splendor abiit; propter peccata et regum et. populi Deus externam regni speciem, formam, fortunam abstulit, uti iam minatus erat, cum thronum aeternum Davidi polliceretur (cf. 2 Reg. "], 14. 3 Reg. 9, 4 - 9). Sed ablato splendore non abstulit Deus id quod rei summam constituit : etsi thronus David externe corruisse videbatur, tamen gratiosa illa promissio, eius thronum iri stabilitum in aeternum, non recessit neque ex verbis Dei unquam recedere poterat : « misericordiam autem meam non auferam ab eo... thronus tuus erit firmus iugiter » (2 Reg. "1, 19. 16. Ps. 88, 29 - 38). * Qua ratione thronus David iugiter sit firmus, nos docet Ezechiel : coronam scil. illi fideliter a Deo reservari cuius sit iure proprio, Messiae (Ez. 21, 21) ; ab eo autem tempore quo rex Sedecias sollemni ratione a Deo dignitate theocratica sit exutus et tamquam profanus dux Israel publice appellatus, iam non exstaturos esse reges theocraticos ex verbis allegatis patet. | Hanc temporis conditionem : populi sub alieno imperio subiectionem et domus Davidicae humiliationem, ipsa verba produnt quibus Aggaeus muneris sui memoriam consignavit :
3:1
SOFONIA (EBR. ŞĒPHANJĀH « JAHWEH PROTEGGE »)
… ritratta la permanente paura del colosso assiro. È descritto poi in breve il « giudizio sulle genti » (ibid. 2, 4-15), che coinvolge vicini e lontani: Filistei, Cananei, Moabiti, Ammoniti, gli stessi Assiri; infine un giudizio particolare per Gerusalemme (ibid. 3, 1-8), di cui è rilevata la corruzione. …
3:3
SOFONIA (EBR. ŞĒPHANJĀH « JAHWEH PROTEGGE »)
… è sufficiente a caratterizzare lo sfondo storico. È un'epoca di grandi rinnovamenti politici e spirituali; vige l'egemonia assira anche culturale (sono diffusi culti astrali, di origine mesopotamica, Soph. 1, 3-5; mode straniere, ibid. 1, 8; empietà, ibid. 3, 3-4). Le forze del nazionalismo jahwistico si danno alla salutare opera di riforma, con l'unanime consenso, purtroppo effimero, di governo, sacerdozio e profetismo.
3:4
… materia di osservanza rituale (sacrifici vari e modalità, condizioni della purità, criteri della lebbra, ecc.), a quanti li interrogavano; cf. Agg. 2, 11; Mal. 2, 6-9. I depositari e dispensatori della t. erano i sacerdoti: Mich. 3, 11; Ier. 2, 8; 18, 18; Soph. 3, 4; Ez. 7, 26; 22, 16; 44, 23 (cf. Lev. 14, 57); cf. Hab. 1, 2-4 e Lam. 2, 9. Affidata al sacerdozio (cf. II Reg. 17, 27-28; II Par. 15, 3), la t. esigeva l'assoluta fedeltà a certi principi …
3:9
SOFONIA (EBR. ŞĒPHANJĀH « JAHWEH PROTEGGE »)
… Il finale messianico (ibid. 3, 9-20) annunzia lietamente la purificazione e universalizzazione della religione e del costume morale (ibid. 3, 9-13) e la salvezza di Sion (ibid. 3, 14-20).
3:14
I. a) Secondo lo stile dei Settanta (cf. Soph. 3, 14; Ioel 2, 21; Zach. 9, 9; Lam. 4, 21) e la costante interpretazione dei Padri greci, l'« umil saluto » dell'angelo: γάρε, κεχαρισμένη (in ebraico probabilmente ronni mūhanhāh), esprime …
SOFONIA (EBR. ŞĒPHANJĀH « JAHWEH PROTEGGE »)
… Il finale messianico (ibid. 3, 9-20) annunzia lietamente la purificazione e universalizzazione della religione e del costume morale (ibid. 3, 9-13) e la salvezza di Sion (ibid. 3, 14-20).
3:19
PRIMATO DI SAN PIETRO E DEL ROMANO PONTEFICE
… Più volte i profeti avevano parlato del Messia come pastore del suo popolo (Mt. 2, 13; 4, 6-7; 5, 3; Soph. 3, 19;
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.